وسى ەستەلىك ماقالادا «الىپتار توبى» دەگەن ءسوز العاش ايتىلىپ, قازاق رۋحانياتىندا الىپتار ۇعىمى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن.
جاقىندا ارداقتى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى ەسكە العان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى باسقوسۋ جيىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, ءباسپاسوز قايراتكەرى س.ابدراحمانوۆ اتالمىش ماقالاعا قاتىستى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. سويتسە, بۇل ماقالاعا التىن ارقاۋ بولعان نەگىزگى ويلاردى ع.مۇسىرەپوۆ سودان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن م.اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىندەگى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەزەكتى ساباعىنداعى اڭگىمەسىندە تولعاپ ايتقان ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت جەتەكشىسى, ۇلتجاندى ۇلاعات يەسى راحمانقۇل بەردىباەۆ اعا ارنايى ستەنوگرافيستكا شاقىرىپ, اڭگىمەنى باستان-اياق جازدىرىپ الادى. ول ستەنوگرافيستكا, سول كەزدە «سق»-دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, «ەگەمەننىڭ» كەيىنگى جۇيرىك جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى گۇلزەينەپ سادىرقىزى ءماتىندى رەداكتسيا قىزمەتكەرى س.ابراحمانوۆقا, ول ءوز كەزەگىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ا.سەيدىمبەكوۆكە كورسەتەدى. ودان ءارى ستەنوگرامما نەگىزىندە ماقالا ازىرلەۋ تۋرالى يدەيا تۋىنداپ, ول ساتىمەن ىسكە اسىرىلادى. اقسەلەۋ اعامىز بەن ساۋىتبەك ەكەۋى اقساقالدىڭ ۇيىنە بارىپ, عاباڭا قول قويعىزىپ الادى.
1978 جىلدىڭ 12 اقپانىندا «سق»-دا جارق ەتىپ شىققان ع.مۇسىرەپوۆ ماقالاسىنىڭ ومىرگە كەلىپ, جارياعا جول تابۋ تاريحى وسىنداي ەكەن. عاباڭ وسىندا العاش رەت: ء«وزىنىڭ الدىنداعى الىپتار توبىنىڭ جازۋشىلىق, ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك, قوعامدىق داستۇرلەرىنىڭ ونەگەلەرى» تۋرالى ەرەكشە تولقىنىسپەن اعىنان جارىلىپ ايتادى. «الىپتار توبى دەپ ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆتار توبىن سانايمىن» دەيدى. «وسى الىپتاردىڭ جان-جاقتى ەڭبەكتەرىنە نەگىزدەلىپ, قازاقستان مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرگەننەن كەيىن بىرەر جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا ءباسپاسوزى قۇرىلعانىن» العا تارتادى. مادەنيەت وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋى, دراما جانە وپەرا تەاترلارىنىڭ اشىلىپ شاڭىراق كوتەرۋى, جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ۇيىمداسۋى – وسىنىڭ ءبارى الىپتاردىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنىپ اتقارىلعان يگىلىكتەر ەكەندىگىن بۇلتارتپاي بايان قىلادى.
ع.مۇسىرەپوۆ الىپتار توبىنىڭ داستۇرلەرى جايلى ايتقاندا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قاز باسۋىنا كوبىرەك مەڭزەيتىن سياقتى. «قازاقستان مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرگەننەن كەيىن» دەگەن سوزدەردىڭ استارىندا تۇسىنگەن ادامعا ۇلكەن ءمان جاتىر. «مەملەكەتتىك» دەگەن ءسوزدى باس ارىپپەن باستاپ اسپەتتەيدى. الىپتار توبىنىڭ ار جاعىندا قازاقتىڭ تولاعاي تۇلعالارى تۇرعانىن اڭداپ, اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. ال الىپتار توبىنا كەيىنگى بۋىننىڭ عاباڭداي اسىلدىڭ ءوزىن دە قوسۋى ابدەن زاڭدى بولاتىن. ادەبيەت اۋقىمىنان شىعىپ كەتەر بولساق, بۇل توپتى تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆتار دا تولىقتىرارى ءسوزسىز.
ال ەندى ءبىزدىڭ ىشكى ءبىر ويىمىز ايتادى. جوعارىداعى ساكەن, بەيىمبەتتەر باستاعان تولاعايلار الىپتار توبى بولسا, بۇلاردىڭ الدىنداعى حالقىمىزدىڭ كوشباسشى كوسەمدەرىن, الاش قايراتكەرلەرىن ابىزدار توبى, ارىستار توبى دەۋدىڭ ءجونى دە, رەتى دە كەلىپ تۇر ەكەن-اۋ. الاش ارىستارى دەگەن اتاۋ كوپشىلىكتىڭ كوكىرەگىنە, جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەلى قاشان. حالىق ماڭدايعا بىتكەن اسىلدارىن, ءوز ەرلەرىن, ءوز كەمەڭگەرلەرىن تانيدى. البەتتە, ابىزدار توبىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامەت ۇلى, مۇحامەدجان تىنىشپاي ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى, حالەل دوسمۇحامەت ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ءھام باسقالارى تۇرماق.
قازاقتىڭ قايتا جاڭعىرعان مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋ بۇلاعىندا, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ ءتۇپ تۇمالى قاينارىندا وسىناۋ ابىزدار توبى, الاش ارىستارى تۇرعانى ءشۇباسىز. ولاردىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەن, جانپيدالىققا بارعان, ەلى ءۇشىن جان كەشكەن پاسسيونار تۇلعالار ەدى. اقىرى, بارلىعى قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ جولىندا شاھيد بولدى. ء«تىرى بولسام, حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەيتىن الەكەڭ, قازاقتىڭ مۇقتاج-مۇڭىنا كەلگەندە «ماركس ايتتى ەكەن دەپ توقتامايمىن!» دەپ قايسارلاناتىن احاڭدار سول ابىزدار توبىنىڭ ۇيىتقىسى بولعاندا كەيىنگى تولقىندى دا تاربيەلەپ ۇلگەرگەن-ءدى. وسى احاڭ ەلۋگە تولعاندا جاس اۋەزوۆتىڭ ماقالا جازۋى, تويىن ورىنبوردىڭ تورىندە ساحناعا قولتىقتاپ شىعارىپ سوۆناركوم توراعاسى ساكەننىڭ باستاۋى,ت.ب. جايلار وسىنى ايعاقتايدى.
الىپتار توبى دا الاش ارىستارىنىڭ تاربيەسىن العاندار. ولار دا اقىرىنا دەيىن قازاعىنا قىزمەت قىلدى. ابىزدار مەن الىپتار ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
