جەتىم بولىپ ءجۇرىپ جەتىلىپ, ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن جاساعان جاننىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – قادىر اعامىز عوي. العاشقى ولەڭى 1953 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىندە جاريالانسا دا, قادىردىڭ اقىن اتىن شىعارعان – الماتى قالاسى. تۋعان جەرىنە ارا-تۇرا كەلىپ تۇرعانىمەن, قادىر مىرزا ءالى ورالدىڭ ەمەس, جالپى قازاقتىڭ اقىنى اتانىپ, ۇلكەن وربيتاعا ەرتە شىعىپ كەتكەن تۇلعا ەدى.
«مەنىڭ وتانىم – كىتاپحانام»
سول قادىر اعامىزدى اتامەكەنىمەن قايتا جالعاعان – 2000-2003 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىن باسقارعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ توقسانىنشى جىلداردىڭ توپالاڭىنان كەيىن ەسەڭگىرەپ قالعان ەلدىڭ نازارىن ونەر مەن ادەبيەتكە بۇرعان, قامقورلىققا ءزارۋ بولىپ قالعان قالامگەرلەرگە العاش قولداۋ كورسەتكەن اكىم عوي. ورالدىڭ ناق ورتاسىنان 6 پاتەرلىك ەليتالىق ءۇي سالىپ, اقىن جانعالي نابيۋللين, ءانشى قاتيموللا بەردىعاليەۆتەرگە پاتەر بەرىلەتىنى سول كەز. اتاقتى اقۇشتاپ اپامىز دا سول تۇستا ەلگە ورالدى. ال قادىر اعامىزعا قوس قاباتتى كوتتەدج بەرىلىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى.
تىلشىلىك قىزمەتتىڭ ءبىر كەرەمەتى سول عوي, اتاعىنىڭ وزىنەن ات ۇركەتىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ ۇيىندە بولىپ, قولىنان ءدام تاتىپ, بىرنەشە مارتە سۇحبات العانىمىز ماڭگى ەستە.
«قادىر اعا, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, سىزگە الماتىدا تۇرعان ۇناي ما, الدە ورال جاقسى ما؟» – دەپ سۇرادىم بىردە قادىر اعادان.
– مويا رودينا تام, گدە مويا بيبليوتەكا, – دەدى قادىر اعا ويلانباستان. «مەنىڭ كىتاپحانام قايدا بولسا, وتانىم سوندا» دەيتىن اتاقتى ەرازم روتتەردامسكيدىڭ ءسوزى ەكەن بۇل.
اقىنعا قۇرمەت
ارينە قادىر اقىن قاشاندا ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنەن كەندە بولماعان. ءتىپتى كوزىنىڭ تىرىسىندە اقىننىڭ ەسىمى تۋعان جەرىندەگى ورتا مەكتەپكە بەرىلىپ, ءوزى ول جەردە تالاي كەزدەسۋ وتكىزگەن. «دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن بەس جىلدان سوڭ...» دەگەن ءتارتىپ قادىرعا جۇرمەدى. ول دۇرىس تا ەدى.
اقىننىڭ ەل-جۇرتپەن سوڭعى كەزدەسۋلەرى دە تۋعان جەرىندە – ورال قالاسىندا ءوتتى. شاۋ تارتقان اقىننىڭ جۇزىندە شارشاۋ مەن شاتتىق ارالاس ءجۇرىپ ەدى سول كەزدە.
دەگەنمەن, اقىنعا دەگەن ەڭ ۇلكەن قۇرمەت – ورال قالاسىندا 2015 جىلى اشىلعان قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى دەر ەدىك.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قادىر مىرزا ءالىنىڭ 80 جىلدىعى باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەرەكشە اتالىپ ءوتتى. ورال قالاسىندا جانە جىمپيتى سەلوسىندا اقىننىڭ بيىكتىگىن, ۇلىلىعىن, اسقاقتىعىن كورسەتەتىن قوس ەسكەرتكىش اشىلىپ, قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ايرىقشا جاڭالىق ەدى.
ءالى كۇنگە دەيىن ورالدىقتاردىڭ ەسىندە تۇر: ورتالىقتىڭ اشىلۋ سالتاناتى حالىقتىڭ تويى بولىپ ەدى. سالتاناتتى شاراعا قادىر اقىننىڭ جارى مەن بالالارى, نەمەرەلەرى, ەلگە تانىمال اقىن-جازۋشىلار كەلدى. قۇرمەتتى قوناقتار قاتارىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, سەنات دەپۋتاتى, اقىن نۇرلان ورازالين, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى مەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى نۇرلان نوعاەۆ بولدى. بۇل كۇنى جاڭا ورتالىق 3000-نان استام قوناقتى قارسىلادى.
سول كۇنى ورتالىقتىڭ امفيتەاترىندا قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق قازاق ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنىڭ كونتسەرتى بولىپ, كونتسەرتتى 1 800-دەي ادام تاماشالادى.
قادىردىڭ كىتاپحاناسى
قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى عيماراتىنىڭ ءوزى ەرەكشە ساۋلەتتى ەكەنىن ەلدىڭ ءبارى ايتادى. بىراق وسى سىرتقى ساۋلەتكە ۇلكەن مازمۇن, ماعىنا سىيلاپ تۇرعان ءبىر نارسە بار. ول – قادىر اقىننىڭ جەكە كىتاپحاناسى.
قادىر اعامىز «ەڭ ۇلكەن بايلىعىم – كىتاپتارىم» دەپ كەتكەن ادام عوي. اقىننىڭ ءومىر بويى جيناعان كىتاپحاناسى تۋرالى اڭىز كوپ. سول كىتاپحانا, اڭىز كىتاپحانا, اقىننىڭ ءوزى «وتانىم» دەپ كەتكەن ۇلىلار ورتاسى قازىر ورال قالاسىندا, قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى تۇر!
الماتىدان, قادىر اعانىڭ جەكە كىتاپحانا قورىنداعى 7 مىڭنان استام كىتاپتىڭ 6767-ءسى ورالعا جەتكىزىلىپ, اقىن اعامىزعا تيەسىلى بولعان زاتتار قىمبات مۇرا رەتىندە ورتالىقتىڭ مۇراجايىنا قويىلدى.
ورتالىق مۇراجايىندا قادىر اعانىڭ مەموريالدىق كابينەتى بار, وندا جازۋ ۇستەلى, ورىندىعى جانە باسقا دا ءوزى پايدالانعان دۇنيەلەرى قويىلعان. كەلۋشىلەر اقىننىڭ ءۇيىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي اسەر الادى.
بۇل جەر سونىمەن بىرگە اق جايىق وڭىرىنەن شىققان قالامگەرلەردىڭ دە ءوز ءۇيى, جازۋشىلار مۇراجايىنا اينالعان. مۋزەي سورەسىنەن قاجىم جۇماليەۆ, قاسىم امانجولوۆ, تايىر جاروكوۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ, حامزا ەسەنجانوۆ ت.ب. اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن, ومىرباياندارىمەن, تۇتىنعان بۇيىمدارىمەن تانىسۋعا بولادى.
كوز تارتاتىن عيمارات
اقىن اتىنداعى ونەر مەن مادەنيەت ورتالىعىنىڭ عيماراتى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەرەكشە ەسكەرتكىشى دەگەنبىز. عيماراتتىڭ جالپى كولەمى 3840 شارشى مەتردى قۇرايدى. 150 ورىندىق كونتسەرت زالى, اقىننىڭ مەموريالدىق كابينەتى, كونفەرەنتس زالى, كورمە زالى, 1125 ورىندىق امفيتەاتر, كىتاپحانا جانە بار. قازاقستاننىڭ جازۋشىلار وداعى, سۋرەتشىلەر وداعى, كومپوزيتورلار وداعى وبلىستىق فيليالدارى دا وسىندا ورنالاسقان.
شىنى كەرەك, بۇگىندە ورال قالاسىنىڭ ەڭ باستى مادەني شارالارى, مەرەكەلىك سالتاناتتار ءدال قادىر ورتالىعى تۇرعان تۇسقا قاراي اۋىپ بارادى. ون مىڭ ادام ەركىن سىياتىن جاڭا الاڭ دا وسى جەردە. سالتانات سارايى, وقۋشىلار سارايى, 60 مەترلىك الىپ تۋ دا وسىندا.
ورتالىق عيماراتى جانىنداعى اۆتوبۋس ايالداماسىن «قادىر مىرزا ءالي» ەسىمىمەن اتاۋ جونىندەگى ۇسىنىس, بۇدان بۇرىن دا ايتىلعان بولاتىن. بۇل ۇسىنىستى وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆ قىزۋ قولداپ, جاۋاپتى مەكەمەلەرگە ءتيىستى تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ, ايالدامادا اقىن اتىمەن اتالاتىن بولادى.
«ەندى ورتالىق ماڭىنداعى ءبىر كوشەگە اقىننىڭ ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر», دەيدى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى اقىن باۋىرجان حاليوللا.
مىڭ سان ءىستىڭ ۇيىتقىسى
ارينە, «ونەر مەن مادەنيەت ورتالىعى» دەپ اتالعان سوڭ بۇل عيماراتتىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگى قايناپ جاتقانى تۇسىنىكتى.
– ورتالىق اشىلعاننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تالاي-تالاي ادەبي-مادەني ءىس-شارا اتقارىلدى, – دەيدى باۋىرجان ەرگەن ۇلى.
ورتالىق اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى – قادىر مىرزا ءالى ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە ارنالعان «قازىنالى قادىر الەمى» اتتى اشىق ەسىك كۇنى تۇراقتى ۇيىمداستىرىلادى. اشىق ەسىك كۇنىندە اقىن ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعى قويىلىپ, شىرايلى شارا ورتالىقتىڭ كونتسەرت زالىندا «قارا ءسوزدىڭ قاراگەرى» اتتى قادىر وقۋلارى, اقىن اتىنداعى ادەبي-مەموريالدىق كابينەتتە قادىر تۋرالى ەستەلىكتەر ايتىلادى.
وڭىرىمىزگە بەلگىلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى, اقىن-جازۋشىلار, مادەنيەت, ەڭبەك ارداگەرلەرى قادىر حاقىندا ەستەلىكتەر ايتىپ, وتكەن شاقتى ءبىر ەسكە تۇسىرەدى.
– مىسالى, بيىل «قازىنالى قادىر الەمى» اتتى ادەبي-سازدى كەش كورەرمەندەرگە جوعارى كوڭىل كۇي سىيلادى. اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنان سىر شەرتەتىن «ولەڭنىڭ تۋىن جىقپاعان» اتتى دەرەكتى فيلم ەل نازارىنا ۇسىنىلدى. اشىق ەسىك كۇنى «مۋزەي تۇنىمەن» جالعاستى, – دەيدى ورتالىق ديرەكتورى.
قازىر جەلىنىڭ زامانى عوي. سوندىقتان قادىر ورتالىعىنىڭ جەكە سايتى اشىلىپ (kadyrcentr.kz), ول جەردە كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردان بولەك قادىر تۋرالى ماعلۇماتتار جيناقتالدى. فەيسبۋك پاراقشاسىندا «قادىر قازىناسى» ايدارىمەن قادىر مىرزا ءالىنىڭ ولەڭدەرى, قالجىڭدارى, عيبراتنامالارى, سونداي-اق اقىن حاقىنداعى پىكىرلەر كۇن سايىن جاريالانىپ كەلەدى. بۇل باستاما جەلى قولدانۋشىلار تاراپىنان قولداۋعا يە بولىپ, وڭ پىكىرلەر ايتىلدى.
سونداي-اق ورتالىقتا جىل بويى ادەبيەت پەن مادەنيەتكە ەڭبەك سىڭىرگەن اقىن-جازۋشىلار, مادەنيەت ارداگەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرى ۇيىمداستىرىلىپ, مادەني وشاق ونەردىڭ رۋحاني ورداسىنا اينالدى.
اتاپ ايتساق, اقىن, ۇستاز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى داريعا مۇشتانوۆا, مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى گۇلجان تولەگەنقىزى, ولكەتانۋشى سارا تاناباەۆا, اقىن, قازاقستان اقىن-جىرشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ, اقىندار تالاپ تايماس ۇلى, ەرتاي بيمۇحانوۆ, ەرىك احمەتوۆ, ۇزىلدىك ەلەۋبايقىزى, ميرا شۇيىنشاليەۆا, ت.ب. ءوڭىرىمىزدىڭ ماڭدايالدى ونەر يەلەرى ورتالىقتىڭ كونتسەرت زالىندا جايىق جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەسىپ, مازمۇندى اڭگىمەلەرىمەن ءبولىسىپ, جىرلارىن وقىپ, كورەرمەندەرگە رۋحاني ازىق سىيلادى.
ورتالىقتا جاڭا كىتاپتاردىڭ دا تۇساۋى ءجيى كەسىلەدى. ايتالىق, نارىننىڭ تۇلەگى, جاس قالامگەر, اقىن ايشات ۋاليوللاقىزىنىڭ «پەرزەنت ساعىنىشى», جاس عالىم سايالبەك عيززاتوۆتىڭ «بوكەي ورداسىنداعى جەر ءۇشىن كۇرەس», ءانشى-كومپوزيتور, ديريجەر ەركىن نۇرىمبەتوۆتىڭ «اقجايىق سازدارى» اتتى كىتاپتارى تالعامى بيىك وقىرمانعا جول تارتتى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, جۋرناليست-جازۋشى باقتىعۇل ويشىباەۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان «قالامى جۇيرىك جازۋشى» اتتى كەش, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى, دراماتۋرگ, سىنشى ءسابيت دوسانوۆپەن «ارمانىم كوپ, از ءومىرىم جەتەر مە...» اتتى كەزدەسۋ كەشتەرى بيىل وتكەن مازمۇندى كەشتەر قاتارىندا.
– «قادىر جولىمەن» جوباسى مەرەكەلى جىلعا ارنالعان اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىرىپ, ونەرسۇيەر اعايىننىڭ العىسىنا بولەندى. وسى ماقساتتا «ازاتتىقتىڭ اق تاڭى» اتاۋىمەن وبلىستىق اقىندار ايتىسىندا ۇزدىك شىققان اقىندار رەسپۋبليكالىق دوداعا جولداما الدى. بۇدان سوڭ رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ورال قالاسىندا ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جىر جۇيرىكتەرى ءسوز سايىسىن قىزدىردى. بۇل بايگەدە ورتالىق ماماندارى تالعات مىقي مەن اينابەك بيسەنعاليەۆ باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ارنايى جۇلدەسىن يەلەندى, – دەيدى ءوزى دە ءدۇلدۇل ايتىس اقىنى رەتىندە مويىندالعان باۋىرجان حاليوللا.
P.S. قادىر اقىن ارىپتەس ءىنىسى ساعات ابدۋعاليەۆتىڭ شىعارمالارى تۋرالى جازعان ءبىر پىكىرىندە «ساعاتقا قىزمەت ەتۋ – قازاق ادەبيەتىنە قىزمەت ەتۋ» دەگەن ەكەن. قادىر مىرزا ءالى دەگەن ەسىمنىڭ ءوزى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ اسىل قازىناسىنا اينالعالى قاشان. اقىن قادىردىڭ, دانا قادىردىڭ ەسىمىن نىق ۇستاپ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ الاۋ وشاعى, ورال قالاسىنىڭ الىستان ارنايى ىزدەپ كەلەر شاڭىراعىنا اينالعان ورتالىق ۇجىمىنا مىڭ العىس!
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
