جاسى ۇلكەن كىسىگە كەلىن بولعانىمەن وزگە وتىرعاندارعا اپا-انا جاسىنا جەتكەن ايەل ەسىكتەن كىرگەن بويدا بوساعاعا, دۋالعا ارقاسىن سۇيەي وتىرا بەرىپ: «نە ايتاسىزدار؟!», دەگەندەي جۇرت وتىرعان جاققا ءبىر كوز جۇگىرتىپ ءوتتى.
– ال كەلىن قاراعىم, «بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىك بول», دەگەن, تاعدىردىڭ ءىسى. ومىرلىك سەرىگىڭ ەدى, تاعدىردىڭ ىسىنە نە امال بار, ارتى قايىرلى بولسىن. ەندى انا بالالارعا يە بول, قۇداي ساعان قۋات بەرسىن! «ورنىندا بار – وڭالار», دەگەن ەمەس پە, بالالارىڭ امان بولسا ءالى-اق جەتىلىپ كەتەسىڭدەر. كەلىن ءتۇسىردىڭ, نەمەرە ءسۇيدىڭ. اللا تاعالا الداعى ومىرلەرىڭە جاقسىلىق جازسىن. ومىردەن وزعان ءىنىمىزدىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن!», دەپ الگى توردە وتىرعان قاريا قارا جامىلعان كەلىنىنە كوڭىل ايتىپ, ءبىراز تىلەگىن جەتكىزىپ الدى دا ءسوزىن ءارى قاراي جالعاپ:
– ال ەندى ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاساۋ كەرەك قاراعىم, ەرتەڭ ەلگە بەرەتىن جىرتىس, تەلىم-تابارىك دەگەن بولادى, ءىنىمىز جاس ەمەس, پايعامبار جاسىنان استى, سول جول-جورالعىلاردى ءبىز دە جاساۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىر, ەكىنشى قابىردىڭ باسىنان كەلگەن سوڭ سۇيەكشىلەر مەن جينالعان جۇرتشىلىققا بەرىلەتىن اس-اۋقات تاعى بار, – دەپ كەلىنىنە سۇراۋلى كەيىپپەن قارادى.
– كەمىندە 20-30 ادامعا تەلىم, قالعان جۇرتشىلىققا ءبىر-ءبىر ورامالدان جىرتىس-تابارىك بەرىلۋ كەرەك شىعار, – دەپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى ءوز ويىن قوستى. وسى ارادا الگى ءسوز باستاپ وتىرعان قاريا:
– شامامەن قانشا ادامعا اس ازىرلەسەك بولار ەكەن؟ – دەپ كەڭەسكەندەي سىڭاي تانىتتى.
– كەمىندە 250-300 ادامعا اس ازىرلەۋ كەرەك شىعار, شاماسى سولاي سياقتى. بۇل قاپتالدا وتىرعان اعايىننىڭ ءسوزى. جينالعاندار كەتەتىن شىعىندى ەسەپتەپ, سوماسىن شىعاردى. ءسويتتى دە:
– كەلىن شىراق, سەن وسى قاراجاتقا ارەكەت جاسا, ال ءبىز وسىنداعى اعايىن-تۋىس, اۋىلداستار بولىپ تۇنىمەن مال سويىپ, ەرتەڭگى ىسكە كىرىسەمىز, – دەپ الگى قاريا ءسوزىن تۇيىندەدى.
– راحمەت سىزدەرگە, ال مەن مىنا سىزدەر ەسەپتەگەن قاراجاتتى وسىمگە السام دا قالايدا تابامىن, – دەگەن قوساعىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلىپ وتىرعان ايەل جان-جاعىنا جالتاق-جالتاق قاراپ, ازەر دەگەندە ورنىنان تۇردى. وسىلاي بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن دەگەندەي ورتا قۇبىل ءومىر كەشىپ كەلگەن مارقۇمدى و دۇنيەگە شىعارىپ سالۋ ءۇشىن تۇندە ءبىر جىلقى, ءۇش-ءتورت قوي, ورىك-مەيىز, قازى-قارتا, ءتاتتى-ءپاتتى ازىرلەندى.
ال تۇنىمەن ءجۇرىپ ەسىك قاققان ءتاتىمىش اپا ءبىر-ەكى جەردەن وسىمگە اقشا اكەلىپ, جاراتتى دا: «ومىردە سەرىك بولعان قوساعىم, بالا-شاعامنىڭ اكەسىنەن نەمدى ايايمىن, ارۋاعى ريزا بولسىن, العان پروتسەنتىمدى ازىن-اۋلاق زەينەتاقىمنان شەتىنەن تولەپ قۇتىلارمىن, قۇداي اماندىعىن بەرسە», دەپ ءوز كوڭىلىن ءوزى دەمەدى.
الگى شىعىن شىعىن با, بۇل ۇيدە مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا ارنالىپ جەتى كۇندىگى, اپتا سايىن بەيسەنبىلىك, ودان سوڭ قىرىق كۇندىك اسى بەرىلدى.
وسىنشالىق اۋىرتپالىق, قايعى-قاسىرەت پەن قارا جامىلىپ وتىرعان وتباسىنىڭ جاعدايىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ ويلانباسقا بولا ما؟ كورمەگەن, بىلمەگەن بولىپ تەرىس قاراپ جۇرە بەرۋگە ءداتىڭ شىدامايدى ەكەن. بۇل جاعدايلارعا بايلانىستى قۇران كارىم مەن حاديس شاريفتەردە ايتىلعان نە بار ءوزى؟
سان سۇراق. ال حاديس شاريفتەردە ايتىلعان تالاپتارعا قۇلاق تۇرسەڭىز, توبە شاشىڭىز تىك تۇرادى. اس-اۋقاتتى ىسىراپشىلدىققا سالىپ, ءوسىم بەرۋدىڭ ءوزى (پروتسەنتكە اقشا بەرۋدىڭ) ۇلكەن كۇنا ەكەن. تۇلا بويىڭ دىرىلدەپ, جۇرەك زۋىلدايدى. قاراپ وتىرساق, وسىنىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ قولدان جاساپ وتىرعان شىعىنىمىز بەن شىرىلىمىز ەكەن. ايتپەسە مۇسىلماندىق, يماندىلىق پەن ادەت-عۇرىپتاردى ۋاعىزدايتىن كىتاپتاردىڭ ەشقايسىسىندا دا مارقۇمدى استا-توك داستارقان جاساپ, ىسىراپشىلدىقپەن شىعارىپ سال, بەيسەنبى سايىن قۇران وقىتامىن دەپ اس بەرىپ وتىر دەگەن ءسوز جازىلماعان دا, ناسيحاتتالماپتى. كەرىسىنشە, داستارقان جايىپ, ۇستىندەگى ناننان ءبىر ءۇزىپ جەپ, قۇران وقىساڭ دا ساۋابى تيەدى ەكەن.
وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن بايدىبەك اۋدانىنىڭ قاريالارى اۋدان يمامى سەرعالي باينيازوۆتىڭ باستاماسىمەن سوڭعى ايلاردا ولىك شىققان ۇيدە استا-توك اس بەرۋدى توقتاتىپ, تەك قانا ءبىرلى-جارىم الىستان كەلگەن قوناقتارعا اۋىلداستارى اكەلگەن استان ءدام تاتقىزاتىن جۇيەنى قالىپتاستىردى.
راس, بالا كەزىمىزدە قايتىس بولعان ۇيگە كورشى-قولاڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاباق كوتەرىپ كەلىپ, داستارقاننىڭ ۇستىنە نان-توقاشىن سالىپ جاتاتىن. كەلگەن قوناقتاردى دا سول وزدەرى كۇتىپ, جۇگىرىپ جۇرەتىن. ال ءۇيدىڭ يەلەرى بولسا بىرنەشە كۇن بويى ازا تۇتىپ, ايەل بالالارى جوقتاۋ ايتاتىن. كەيىن كەلە-كەلە كەيبىر دۇمشە مولدالار: «جوقتاۋ ايتىپ, داۋىس شىعارا جىلاۋ ول اللا تاعالاعا قارسىلىق بولادى», دەگەندى ايتىپ, شولاق ۋاعىز جاساۋمەن توقتاتىپ تاستاعانىن دا بىلەمىز. سويتسەك, جوق قۇران كارىمدى تەرەڭىرەك وقىساق, ولاي ەمەس ەكەن. جىلاۋدىڭ دا, جوقتاۋدىڭ دا ءوز جولى, ءوز ءسوزى, ءوز ماعىناسى بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى.
ءيا, سول بالا كەزىمدە اتا-انامىزعا ىلەسىپ بارىپ ءجۇرىپ كەيبىر ۇيلەردىڭ ەسىگىنىڭ الدىندا توڭكەرۋلى جاتاتىن قارا قازاندى كورەتىنبىز. سويتسەك بۇل دەگەنىڭىز ولىك شىققان ۇيدە ءۇش نە جەتى كۇنگە دەيىن قازان كوتەرىلمەستەن, سول جەتى كۇن وتكەننەن سوڭ بارىپ الگى توڭكەرىلگەن قازان قايتا وڭعارىلىپ, ورنىنا قويىلادى دا, اس ازىرلەنەدى ەكەن. سوندا بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ارينە ونسىزدا ادامىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلىپ وتىرعان وتباسىنا ارتىق سالماق سالىپ, شىعىنعا جول بەرىلمەسىن دەگەندىك ەكەن عوي.
بايدىبەكتىك قاريالار, ارداگەرلەر كەڭەسى مەن اۋىلدىڭ بيلەرى, اجەلەر القاسى مەن تاعى باسقا قوعامدىق ۇيىمدار بولىپ باس قوسقان القالى جيىندا بەيسەنبىلىك بەرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى.
– بۇل بەيسەنبىلىك دەگەن بار ادامعا بىلىنبەس, ال كەيبىر وتباسىعا اجەپتەۋىر-اق شىعىن, اۋىرتپالىق اكەلەدى. بەيسەنبىلىك بەرۋ دەگەن ەش جەردە, ءدىني كىتاپتاردىڭ ەشقايسىسىندا دا ايتىلماعان. ولاي بولسا ارۋاققا ارناپ كەز كەلگەن ۋاقىتتا قۇران وقىتا بەرسە بولادى عوي. وعان سونشالىقتى مال سويىپ, بازار بارۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ – دەگەندى ايتىپ, وي تاستادى اۋلاقۇل ابەنوۆ دەگەن اقساقال.
بۇل پىكىردى ەكەۋ قوستادى, بىرەۋ قوستامادى. بىراق اينالىپ كەلگەندە كوپشىلىك: «قايتىس بولعان كىسىنىڭ جەتىسى, قىرقى مەن جىلىن عانا بەرۋ كەرەك شىعار. تىپتەن جۇزدىگىن وتكىزۋ دەگەن دە ارتىق ماسەلە», دەگەن پىكىرگە توقتاپ تاراستى.
از ايتىپ, كوپ ايتقاندا ءبىر اللا تاعالانىڭ كوزى تۋرا بولسىن! ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار», دەمەكشى جولدان قوسىلعان كەيبىر داراقى داستۇرلەردەن دە ارىلعانىمىز دا ءجون بولار. جاسى 70-80-90-عا كەلگەن قاريالارعا عانا: «تابارىك بولسىن, جاسىمىز سوعان جەتسىن!» دەپ ىرىمداپ, جىرتىستىڭ بەرىلگەنى دە دۇرىس شىعار, ال بىلاي ايتەۋىر جاپپاي جىرتىس, تەلىم ۇلەستىرە بەرۋدى مەن ءوزىم دۇنيە شاشۋ دەپ بىلەمىن. ارينە بۇل مەنىڭ جەكە ءوز پىكىرىم عانا. ال حالىق, يمامدار نە دەيدى ەكەن؟
سەرىكباي تۇرجان,
بايدىبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
شايان اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
