I
توڭكەرىستەن بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى, باسىنان كەشىرگەن كەمشىلىك, مۇڭشىلىقتارى, قىسقا كۇندە قىرىق سويلەنىپ, شايىرداي شاينالىپ, بۇل كەزدە سەگىزدەگى بالا, سەكسەندەگى شالعا شەيىن تانىس بولدى. ەندى ول زاماندى جامان دەسەك, ول زاماننىڭ قايتا اينالۋىن كوكسەمەسەك, تاز كەبىمىزدى قايتا كيۋدى تىلەمەسەك, سول زاماندا ىستەتپەگەن, ىستەلمەگەن, بىراق ىستەلۋگە ءتيىس بولعان جۇمىستاردى شاما كەلگەنشە جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. پاتشا وكىمەتىن جەردەن الىپ, جەردەن سالۋدان, ەرتەدەن قارا كەشكە شەيىن سوگۋدەن ءبىر تيىندىق پايدا جوق. ەگەر وسىنداي تەڭدىككە جەتىپ تۇرعان زامانىمىزدا بۇرىنعى كەم-كەتىگىمىزدى تولتىرماساق, ەلدى ەل قىلاتىن يگىلىكتى ىستەردى ىستەپ كوزگە كورسەتسەك, جەمىسىن جەگىزسەك, بۇرىنعى قالىپتاردىڭ قولايسىزدىعى, پاتشاشىل وكىمەتتىڭ جاۋىزدىعى وزىنەن ءوزى-اق كورىنەدى.
قاي ۇكىمەت بولسىن, حالىقتى ەسىركەپ, ء«ما, جۇرتىم, مەيلىنشە كەنەل, يگىلىگىڭە جۇمسا» دەپ قالتاسىنان سۋىرىپ بەرەتىن قازىناسى جوق. ءبارىنىڭ دە قازىنا دەپ جۇرگەنى اكەسىنىڭ مالى ەمەس, حالىق پايداسىنا جۇمسالۋ ءۇشىن, حالىقتىڭ وزىنەن جينالعان قازىنا. ايىرما جالعىز-اق مىنادا: ەسكى ۇكىمەت حالىقتىڭ ءوز بايلىعىن ءوز كەرەگىنە جۇمساۋعا ەرىك بەرمەيتىن ەدى. ونىسى زورلىق ەدى. ونىسى تالتۇستە تالاۋ ەدى. ەندى, شۇكىر, كەڭەس ۇكىمەتى نادان ەلدەردىڭ كوزىن اشاتىن, ەزىلگەن تاپتاردى تەڭگەرەتىن بولىپ, حالىقتىڭ ءوز داۋلەتىن ءوز كەرەگىنە جۇمساۋعا ەرىك بەرىپ وتىر.
نەشە عاسىردان بەرى باسىمىزدا ەرىك, مالىمىزدا بيلىك بولماۋدىڭ سەبەبى ناداندىعىمىزدان ەكەنىن بىلسەك, ەندى ەرىككە دە, بيلىككە دە جەتكەن شاعىمىزدا ناداندىقتان قۇتىلىپ, شىن جارىققا شىعۋدىڭ شاراسىن كوزدەۋىمىز كەرەك. ۇنەمى بىرەۋگە ماسىل بولىپ, جەتىمدىك كورسەك جەتكىزەتىن جەتەكشىمىز بار دەپ تەلمىرە بەرمەي, ءوز تەڭدىگىمىزدى, ءوز ەلدىگىمىزدى ءوزىمىز قورعايتىن, ەندى قايتىپ وزگەگە قۇل بولمايتىن قام قىلۋىمىز كەرەك. بۇل ماقساتتارعا جەتكىزەتىن ونەر-ءبىلىم ەكەنى داۋسىز بولسا, بۇعان كەرەكتى قۇرالداردى ساي قىلۋ – ءبىرىنشى مىندەتىمىز. ونەر-ءبىلىم قۇرالى – الدىمەن مەكتەپتەردە وقىلاتىن كىتاپتار, جالپىنىڭ جانىنا ازىق بەرەتىن كەستەلى ادەبيەت, زامان جايىنان ماعلۇمات بەرەتىن گازەت-جۋرنال, ءبارىن جيىپ قىسقارتىپ ايتقاندا – ءباسپاسوز.
1917 جىلدان باستاپ تالاي جيىلىستاردا, تالاي ماجىلىستەردە بۇل ماسەلە ءسوز بولماي جۇرگەن جوق. گازەت جۇزىندە مە, ەكى كىسى باس قوسقان جەردە مە, ەل مۇڭى سويلەنە قالسا الدىمەن اۋىزعا الىناتىن اڭگىمەنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى بولاتىن. بىراق ءالى كۇنگە شەيىن «جۇك ورنىنان قوزعالماي تۇر». مەن بۇل ماقالانى ء«باسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟» دەپ باستاعاندا, جۇرت ەستىمەگەن شىت جاڭا ءبىر ماسەلەنى قوزعادىم دەپ وتىرعانىم جوق, ياكي, بۇل تۋرالى توقسان توعىز سويلەنىلگەن ءسوزدىڭ سانىن جۇزگە تولتىرماق تا ەمەسپىن. مەنىڭ ماقساتىم – ءباسپاسوزىمىزدى ىلگەرى باستىرۋ جولىندا نە ىستەگەنىمىزدى كورسەتىپ, ەندى مۇنان بىلاي نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتقىم كەلدى.
ءىى
ءباسپاسوز جۇمىسى ەكىگە بولىنەدى: ءبىرى – كىتاپ جازۋ, ەكىنشىسى – جازىلعان كىتاپتى باسىپ شىعارۋ. وسى تۋرالى كەشەگى وتكەن مارقۇم 1922 جىلى ءبىز نە ىستەدىك؟ سول جاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتكىم كەلەدى.
قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى كىتاپ جازۋ ماسەلەسىن قولعا العانىنا, ءبىرىنشى ءھام ەكىنشى باسقىش مەكتەپتەر ءۇشىن كەرەكتى كىتاپتاردى توپشىلاپ, بەلگىلى قالام قايراتكەرلەرىنە تاپسىرعانىنا تابانى كۇرەكتەي ەكى جىل تولدى. بۇل كىتاپتار 1922 جىلى جازىلىپ بولىپ, باسىلىپ تا شىقپاق ەدى. سونان بەرى جازىلىپ تاپسىرىلعان, باسۋعا دا بەرىلگەن كىتاپ جالعىز-اق ماعجاننىڭ «پەداگوگيكاسى» (1). قازىر جازىلىپ بىتكەن, بىراق باسپاعا بەرىلمەگەن احمەتتىڭ 3-جىلدىق ء«تىل قۇرالى» (2). ەلدەستىڭ «فيزيكاسى» (3). كوزگە كورىنىپ وتىرعان بار-جوعى وسى ءۇش-اق كىتاپ! بۇل ءۇش كىتاپتىڭ دا قالاي جازىلعانىن بىلەمىز.
ماعجاننىڭ «پەداگوگيكاسى» تەز جازىلىپ وتىرعانى (تەز دەپ وزگەلەرمەن سالىستىرعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن) ول وتكەن جىلدار كۋرستاردا پەداگوگيكا عىلىمىن وقىتىپ, سول تۋرالى ماعلۇماتتار جيناپ, وقىتقان ساباقتارىن جازىپ وتىرىپ, سوڭىنان تەك تارتىپتەپ كىتاپ قىلىپ شىعارعان كورىنەدى. ەلدەس «فيزيكاسىن», الدەقالاي قىزمەتتەن بوسانىپ, اۋىلىندا جاتىپ, توعىز ايدا جازىپ بىتىرگەن. احاڭ بولسا, مەكەمە قىزمەتىندە ءجۇرىپ, تىنىعۋ, بوي جازۋ دەگەندى ۇمىتىپ, كەشكى-تۇنگى ساعاتتاردا جۇمىس قىلىپ, ء«تىل قۇرالىنىڭ» 3-جىلدىعىن ارەڭ بىتىرگەن.
بۇل اياق الىسىمىزبەن ءبىزدىڭ ءباسپاسوزىمىز ىلگەرى باسار ما؟ بۇلاي بولۋدىڭ سەبەبى نە؟ الدە جوعارعى كىتاپ جازۋعا تاپسىرىلعان ازاماتتار جالقاۋلىق, سالاقتىق قىلىپ, حالىق اعارتۋ جۇمىسىن كەرەكسىز كورگەننەن دەۋگە بولا ما؟ جوق, ولاي دەۋگە بولمايدى. ولاي دەسەك, جالا جاپقان بولامىز. ولاردىڭ مىندەتتەنگەن جۇمىستارىن اتقارا الماۋ سەبەبى – ءبارى بىردەي مەكەمە قىزمەتىنە جەگىلىپ, «شەنەۋنىك» ەسەبىندە كەڭسە قاعازىن تىقىرلاتىپ وتىر. ۋاقىتتارىنىڭ كوبىن, كۇشتەرىنىڭ ءبارىن سوعان سارپ قىلىپ وتىر. كەڭسە قىزمەتى, ەل بيلەۋ جۇمىسى كەرەكسىز دەمەيمىز, مەملەكەت ماشيناسىن دۇرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن دە قىزمەتكەرلەر كەرەك. بىراق «قالام قايراتكەرلەرى» دەپ تانىلىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ سانى وراسان كوپ ەمەس. ولاردىڭ ىستەپ وتىرعان كەڭسە قىزمەتتەرى مەن كىتاپ جازۋشىلىقتى سالماقتاساق, تارازىنىڭ سوڭعى تاباعى نەشە ەسە اۋىر تارتاتىنى انىق. جانە دە ءبىزدىڭ قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك پارتيادا جوق. سوندىقتان ولاردىڭ اتقارىپ وتىرعانى سونشالىق جاۋاپتى قىزمەتتەر دەۋگە بولمايدى, سول سەبەپتى ولاردىڭ ورىندارى ارتىق ويسىراپ قالمايدى.
سوندىقتان شىن قالام قايراتكەرلەرى كەڭسە قىزمەتىنەن بوساپ, بىرىڭعاي كىتاپ جازۋ جۇمىسىنا كىرىسۋ كەرەك. بۇعان ەشكىم بوگەت سالماۋ كەرەك. قايتا تاماعىڭ توق, ورنىن جايلى قىلىپ, باپتاۋ كەرەك. مىسال ءۇشىن قالام قايراتكەرلەرىن بايگە اتىنا ۇقساتساق, ولاردى ەرىكتىرىپ, ماپەلەپ ۇستاپ, جازۋ بايگەسىنە قوسۋ كەرەك. بايگە اتىن قىسى-جازى اربا-شاناعا جەگىپ, قارا جۇمىسقا سالساڭ, جۇك تاسىساڭ قانداي بولادى؟ ونداي اتتى قازاق بايگەگە قوسا ما؟ ونداي ات بايگەدەن كەلە مە؟ سول سياقتى, قالام قايراتكەرلەرى دە كەڭسە قامىتى موينىنان تۇسپەي, جازۋ بايگەسىنە قوسىلا المايدى, قوسىلىپ تا بايگە اپەرە المايدى.
ءبىز ءبىر پايدالى نارسەنى ءسوز قىلا قالساق, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانامىز, «كەرەك, كەرەك» دەپ شۋ ەتە تۇسەمىز, نە كەرەك ەكەنىن بىلگەنىمىزگە ءماز بولامىز, بىراق سوڭىنان ورىنداۋعا كەلگەندە «كەرەكتەردىڭ» ءبارىن ۇمىتىپ, بەتىمىزبەن كەتەمىز. تاعى بىردە الگى «كەرەك تە» تاعى ەسىمىزگە ءتۇسىپ, تاعى «اتتان» سالامىز, تاعى دۇنيەنى جاڭعىرىقتىرامىز, تاعى ۇمىتامىز... ءومىرىمىزدىڭ كوبى وسىمەن ءوتىپ كەلەدى.
ءىىى
قالام قايراتكەرلەرى كەڭسە قىزمەتىنەن الىنىپ, كىتاپ جازۋعا كىرىسسە, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشا جۇمىس بىتىرەتىنىن شامالايىق, بۇكىل قازاق قازاقستاندا كەڭسە قىزمەتىن ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردان قالام قايراتكەرلەرى دەپ ون-اق كىسى الالىق. وسىلار ءبىر بەتكەي جازۋ جۇمىسىنا كىرىسەتىن بولسا, كەلتىرەتىن پايداسى مىناداي دەپ شامالاۋعا بولادى. ماسەلەن, ءبىر جازۋشى كۇنىنە ورتا ەسەپپەن باسپا كىتاپتىڭ 2 بەتىن جازسىن. سوندا ءبىر كىسى ءبىر ايدا 30×2=60 بەت, ءبىر جىلدا 12×60=720 بەت جازادى ەكەن. ون جازۋشى بولسا ءبىر جىلدا 10×720=7200 بەت جازباق. ەگەر ءبىر كىتاپتى, ورتا ەسەپپەن 300 بەتتىك دەسەك, ون كىسى ءبىر جىلدا 24 كىتاپ جازىپ شىعارماق. ەگەر كىتاپ بەتىن اينالا ەسەپتەگەندە 240 دەسەك, ون كىسى ءبىر جىلدا 30 كىتاپ جازىپ شىعارادى ەكەن.
مۇنى بوس قيال, ىسكە اسپايتىن ءتاتتى تىلەك دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. بۇل قولدان كەلەتىن جۇمىس.
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
