مىنە, وسى قالادا سوڭعى كەزدەرى تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى, «ۆالداي» پىكىرسايىس كلۋبىنىڭ وتىرىسى سياقتى ماڭىزدى ساياسي شارالار وتكەن ەدى. «استانا پروتسەسىنىڭ» سوڭعى, جەتىنشى راۋندىندا سيريا حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق كونگرەسى – جالپىسيريالىق فورۋمىن وتكىزۋگە دە رەسەي وكىلى وسى سوچي قالاسىن ۇسىنعان. ال جاقىندا سيريا داعدارىسىن رەتتەۋگە ارنالعان يران, تۇركيا, رەسەي ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سامميت تە وسى قالادا ءوتتى.
اتالعان سامميتتەن ەكى كۇن بۇرىن عانا سيريانىڭ پرەزيدەنتى باشار اساد تا رەسەيگە جاساعان جۇمىس ساپارىن سوچيدە وتكىزىپ, ۆلاديمير پۋتينمەن وسىندا كەزدەسكەن. رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ «كرەملين رۋ» سايتىندا جاريالانعان رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا, ۆ.پۋتين سيريا داعدارىسىن اياقتاۋ فازاسىنا شىعۋعا بەت العان سياقتى.
ۆ.پۋتين ب.اسادپەن بولعان كەزدەسۋدەگى سوزىندە «استانا پروتسەسىنە» جوعارى باعا بەرە كەلىپ, وسى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋعا, وپپوزيتسيامەن العاش رەت اشىق ۇنقاتىسۋ ورناتۋعا قول جەتكىزىلگەندىگىن قاداپ ايتتى. سونىمەن بىرگە ول ەر-ريادتا ەكى كۇننەن كەيىن وپپوزيتسيالىق توپپەن ءوزىنىڭ وكىلى لاۆرەنتەۆتىڭ كەزدەسەتىنىن دە قۇلاققاعىس ەتتى. ياعني, الدا ەكى جاقتىڭ دا ىڭعايىن تابۋ تۇرعانىنا ەمەۋرىن ءبىلدىردى. ال باشار اساد ءوزىنىڭ سوزىندە رەسەيدى سيريانىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعان ەل رەتىندە جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ۆ.پۋتين: «تەرروريزم پروبلەماسى عالامدىق سيپاتقا يە. ونى تولىق جەڭۋگە ءالى كوپ ۋاقىت كەرەك. ال سيريا اۋماعىنداعى تەرروريستەرگە قارسى ءبىزدىڭ بىرلەسكەن كۇرەستەرىمىز تۋرالى ايتار بولساق, سوعىس وپەراتسيالارى ءىس جۇزىندە اياقتالدى», دەدى. ودان ءارى سايتتا ۆ.ءپۋتيننىڭ ب.اسادتى رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى جانە باس شتابىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستىرىپ, «سيريانى قۇتقارۋعا ەڭبەك سىڭىرگەن ادامدار وسىلار» دەپ تانىستىرعانى ايتىلادى.
رەسەي مەن سيريا باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەسىنە قاراعاندا, سوعىس تولىقتاي اياقتالماسا دا توقىراۋعا بەت العانداي. بىراق مۇنىمەن وپپوزيتسيا كەلىسە مە, تەرروريستىك دەپ تانىلعان قارۋلى جاساقتاردىڭ توپتارى ماقۇلداي ما, ول جاعى ءالى دە كۇماندى سياقتى.
باشار اسادپەن كەلىسسوزدەر اياقتالعان سوڭ ۆلاديمير پۋتين اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن. اقش پرەزيدەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, اڭگىمە ءبىر ساعاتتان ارتىق ۋاقىتقا سوزىلعان. جەتى جىلعا ۇلاسىپ, 400 مىڭداي ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان تەكەتىرەستىڭ جەڭىل اياقتالمايتىندىعى ءسوزسىز, بۇل سوعىستان قاتىسۋشى جانە ارالاسۋشى جاقتاردىڭ ءبارى دە وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىنىڭ ۇتىپ شىققانىن قالايدى, ارينە. سيريا وكىمەتىن رەسەي مەن يران قولداسا, وپپوزيتسيانىڭ ءبىر بولىگىن تۇركيا سۇيەيدى. ال تۇركيا ناتو-نىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان ونى اقش قولدايدى. سونىمەن بىرگە اقش «سيريانىڭ دەموكراتيالىق كۇشتەرى» دەپ اتالاتىن اراب-كۇرد وتريادىنا جاردەم بەرەدى. سونىمەن شىم-شىتىرىققا اينالعان ءتۇيىننىڭ شەشىمى قانداي بولماق؟
قانشاما تۇيىندەر وزدەرىنە كەلىپ تىرەلەتىن ەكى الىپ مەملەكەت تە بۇل ماسەلەنى بىردەن شەشە الماسى بەلگىلى. سوندىقتان اقش پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جاقاۋراتىپ, ەكى كوشباسشىنىڭ ماسەلەنى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2254 قارارىنىڭ شەڭبەرىندە شەشىلەتىندىگىنە كەلىسكەنىن مالىمدەدى. بىراق اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ءالى دە كۇردەلى جاعدايدا قالا بەرەتىندىگىن جاريالادى. ويتكەنى «بەيبىت ادامداردىڭ ءولىمى مەن ادام قۇقىقتارىنىڭ اياققا باسىلۋى» ءالى دە جالعاسۋدا دەلىنگەن ولاردىڭ مالىمدەمەسىندە. سونىمەن بىرگە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى ايماقتاعى داعدارىستى رەتتەۋ تەك كيكىلجىڭگە قاتىسۋشى بارلىق تاراپتاردىڭ كەلىسىمىمەن عانا شەشىلەدى دەپ تۇيگەن. وسى ۆەدومستۆونىڭ وكىلى حيزەر نويەرت وتكىزگەن بريفينگتە: ء«بىز فوتوگرافيادان ۆ.ءپۋتيننىڭ ب.اسادتى قۇشاقتاعانىن كوردىك, بۇل بەيبىت تۇرعىندارعا قارسى حيميالىق قارۋ قولدانعان ادامدى قولداعاندىقتىڭ دالەلى, سوندىقتان ول دا سيرياعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن بەلگىلى مولشەردە جاۋاپكەرشىلىك تارتادى», دەدى ديپلومات.
وسىدان كەيىن سوچيدە ۆلاديمير پۋتين ءوزىنىڭ يراندىق جانە تۇركيالىق ارىپتەستەرى حاسان رۋحاني جانە رەجەپ ەردوعانمەن كەزدەسىپ, سيريا داعدارىسىنىڭ شەشىلۋىن ودان ءارى تالقىلادى. كەزدەسۋ بارىسىندا ۆ.پۋتين سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدەگى «استانا پروتسەسىنە» جوعارى باعا بەرىپ, وسىنداي ۇنقاتىسۋ الاڭىنا مۇمكىندىك تۋدىرعانى ءۇشىن قازاقستان باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. «استانا پروتسەسى» ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ كەلىسىمدەرىمىزدىڭ ىسكە اسۋىنا جاعداي تۋعىزدى. ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا العاش رەت وكىمەت پەن قارۋلى وپپوزيتسيانىڭ وكىلدەرىن وتىرعىزۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل ىسكە ىقپال ەتكەن تۇركيا مەن يران پرەزيدەنتتەرىنە دە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. سىزدەردىڭ وڭ پوزيتسيالارىڭىز بولماسا «استانا پروتسەسىن» وتكىزۋ قيىن ەدى دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە. سونىمەن بىرگە ول «استانا پروتسەسىندەگى» كەلىسىمدەرمەن سيريانىڭ ماڭىزدى ايماقتارىندا ءتورت دەەسكالاتسيا اۋماعىنىڭ قۇرىلعانىن, اتىستى توقتاتۋ رەجىمى ساقتالاتىنىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتىپ, ء«بىز ەندى داعدارىستى رەتتەۋدىڭ ناقتى ساياسي پروتسەسىنە ءوتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن اشاتىن جاڭا كەزەڭگە جەتتىك دەپ سەنىممەن ايتا الامىز», دەدى.
ح.رۋحاني مەن ر.ەردوعان دا استانا فورماتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قازاقستان باسشىلىعىنا جانە رەسەي پرەزيدەنتىنە العىستارىن ايتتى. ر.ەردوعان ءوزىنىڭ سوزىندە «استانا پروتسەسىنە» كەڭىرەك توقتالىپ, ونىڭ بارلىق تاياۋ شىعىس ايماعىنا پايدالى بولعانىن اتاپ ءوتتى. «بۇكىل الەم سيريا ماسەلەسىندە تۇركيا, رەسەي جانە يران ەلدەرى اراسىندا بولعان جۇمىستاردىڭ كۋاگەرى بولدى. استانادا بولعان كەزدەسۋلەر بارلىق ايماققا پايدالى ەكەنىن كورسەتتى. قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر دە ايتارلىقتاي, بىراق ءبىز وعان تولىق قاناعاتتانبايمىز», دەدى ول.
سوچيدەگى كەلىسسوزدەر اياقتالعان سوڭ پرەزيدەنتتەر ۇشجاقتى ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. «قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەر جاڭا كيكىلجىڭدەردىڭ تۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تايتالاستاردىڭ شيەلەنىسۋ تاۋەكەلدەرىن تومەندەتەدى», دەدى ۆ.پۋتين. سونىمەن بىرگە ول رەسەي, يران جانە تۇركيا كوشباسشىلارى تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن كۇرەستە ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزىلگەنى مويىندالعانىن اتاپ ءوتىپ, وسى ەكسترەميستىك توپتارعا قارسى كۇرەستە ءوزارا بەلسەندىلىكتى ارتتىرا تۇسەتىندىگىن قۋاتتادى دەدى.
قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ قاتارىندا «استانا پروتسەسىنىڭ» جەتىنشى راۋندىندا ايتىلعان سيريا حالقىنىڭ ۇلتتىق ديالوگىنىڭ كونگرەسى وتكىزىلەتىنى بولعان. تاراپتار وسى كونگرەسكە سيريانىڭ وكىمەتى مەن بارلىق وپپوزيتسيالىق كۇشتەردى قاتىسۋعا شاقىردى. «سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى مەن ارناۋلى قىزمەتتەرگە, قورعانىس ۆەدومستۆولارىنا وسى ماڭىزدى شاراعا قاتىساتىنداردىڭ قۇرامى مەن مەرزىمىن انىقتاۋ تاپسىرىلادى», دەدى ۆ.پۋتين ءوزىنىڭ سوزىندە.
استانادا ايتىلعان ۇسىنىستار وسىلاي شەشىمىن تاۋىپ, سيريا داعدارىسىن رەتتەۋگە قىزمەت ەتۋدە. ءسويتىپ «استانا پروتسەسى» سيريا داعدارىسىن سەيىلتۋگە تۇسكەن ساۋلە بولىپ وتىر.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
