ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىز كەڭەس وداعىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ول كەزدە جاستاردى جان-جاقتى تاربيەلەۋگە جەتە ءمان بەرىلەتىن. ءبىرىنشى ورىنعا وقۋ قويىلدى. سوسىن جاستار قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ پاتريوتتىق جانە سپورتتىق تاربيەسى ەرەكشە نازاردا بولدى. قوعام جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋىنا قاتتى ءمان بەردى. مىسالى, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرىنە بارۋى, سپورتتىڭ ءار تۇرىنە دەن قويۋى ول كەزدە قالىپتاسقان تىرلىك ەدى. قازاقتىڭ قانىندا جاۋىنگەرلىك قاسيەت باسىم بولعاندىقتان با, ءبىزدىڭ جاستار سول تۇستىڭ وزىندە كۇرەس پەن بوكسقا كوبىرەك دەن قوياتىن.
الماتى ول كەزدە ۇشى-قيىرى جوق بايتاق دالانى قونىستانعان بارشا قازاقتىڭ استاناسى. جان-جاقتان كەلگەن جاستار بىرەۋدەن ۇستەم بولايىن دەپ ەمەس, ءوز-ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن, كوشەدە كەزىككەن بۇزاقىدان تاياق جەپ قالماۋ ءۇشىن جەكپە-جەك سپورتىن تاڭداعانى انىق. سول كەزدە شوقىر بولتەك ۇلى, ابىلسەيىت ايحانوۆ, ءابدىسالان نۇرماحانوۆ, امانگەلدى عابساتتاروۆ سەكىلدى ازاماتتاردىڭ اتى دۇركىرەپ تۇردى. وسىلاردىڭ وكشەسىن باسىپ, سپورت الەمىنە تەمىرحان مىڭايدار ۇلى كەلدى.
تەمىرحاننىڭ جاستىق شاعى سول ءبىر داۋرەندى جىلداردا ءوتتى. ول جاستايىنان قازمۋ-ءدىڭ بەلسەندى ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ءوزى بالۋان, ءوزى بەلسەندى. ستۋدەنت بوپ ءجۇرىپ, بالالاردى كۇرەسكە باۋلىدى. ورتاسىندا ابىرويلى بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كوپكە تانىلا باستادى. تەمىرحان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سپورت كافەدراسىن جانداندىرىپ الىپ كەتتى. ءبىر جاعىنان كىلەڭ اۋىل بالالارىن جيناپ الىپ, جاتتىقتىرىپ جاتادى. كۇندىز كافەدرا, كەشكە بالالارمەن جاتتىعۋ, تىنىمسىز تىرلىك ۇستىندە ءجۇردى.
قازمۋ-ءدىڭ رەكتورى, اتاقتى عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ سپورتقا جاناشىرلىقپەن قارايتىن, ءوزى بوكستان سپورت شەبەرى. كوپتى كورگەن, ابىرويلى كىسى, تەمىرحاندى بىردەن باۋىرىنا تارتتى. جولداسبەكوۆ تەمىرحانداي جاستاردى قوعامدىق جۇمىستارعا, كومسومول جۇمىسىنا اياماي سالدى. ءسويتىپ ولاردى شاربولاتتاي شىڭداپ شىعاردى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قاراپايىم باپكەردەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سپورت كلۋبىنىڭ باسشىسىنا دەيىن كوتەرىلدى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۇسىندا قازمۋ-ءدىڭ دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت كافەدراسى رەسپۋبليكا, ءتىپتى وداق بويىنشا دۇركىرەپ تۇردى. قازمۋ جاستارى كەي سپورت تۇرلەرىنەن الماتىداعى فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىنان باسىم تۇسەتىن. ال دوسمۇحامبەتوۆ باپتاعان سامبوشىلار قازاقستاننان اسىپ, الەمدى مويىنداتتى. ەۋروپا جانە كسرو چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى ايتجان شاڭعاراەۆ, دزيۋدودان كسرو-نىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى بوستان جاڭبىرباەۆ, كەڭەس وداعى چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى قايرات شاڭعاراەۆ, كەڭەس وداعى چەمپيوناتىنىڭ جانە «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامى وداقتىق بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى زيادين يسابەكوۆ, ۆالەنتين پوگودين, ۆلاديمير مۋكامەلوۆ سەكىلدى جىگىتتەردى كەزىندە بۇكىل قازاقستان ماقتان تۇتتى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ شاكىرتتەرى «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامىنىڭ وداقتىق بىرىنشىلىگىندە كوماندالىق باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. سامبونىڭ ورىستىڭ ۇلتتىق كۇرەسى سانالاتىنىن ەسكەرسەك, تەمىرحان شاكىرتتەرىنىڭ بۇل تابىسىنىڭ ورنى بولەك.
تەمىرحان مىڭايدار ۇلى – ەلىمىزدە ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرگەن, ءوزى وسى سالاعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ, وڭى مەن سولىن تانىعان ءىرى قايراتكەردىڭ ءبىرى. ول كىسى سپورتتىڭ شەكپەنىنەن شىققانىنا قاراماي, تۋريزم سالاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتتى. تۋرا تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان تۇستا «ينتۋريست كازاحستان» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. ودان كەيىن «ياساۋي» مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى. ەلىمىزدەگى ءبىرىنشى اۆياكومپانيانىڭ يەسى دوسمۇحامبەتوۆ ەكەنىن ايتا كەتەيىك. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تەمىرحان مىڭايدار ۇلى «وتىرار» اۋە كومپانياسىن قۇردى. سوسىن سپورت ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلباسىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. سول قىزمەتتە ءوزىنىڭ مەنەدجەرلىك قابىلەتىمەن تانىلدى. پرەزيدەنت كومانداسىنا بەكىدى. دوسمۇحامبەتوۆ استانا قۇرىلىسىنىڭ بەل ورتاسىنان تابىلدى. ەلوردانىڭ ايبىنى ءارى ءسانى بولعان تالاي ەڭسەلى عيماراتتارعا تەمىرحاننىڭ ماڭدايتەرى ءسىڭدى. كۇندىز-ءتۇنى ەڭ جاۋاپتى جەرلەردە ءجۇردى.
تەمىرحاننىڭ سپورتتاعى باپكەر ءارى باسشى رەتىندەگى جەتكەن جەتىستىگىن ەل بىلەدى. تۋريزم سالاسىنداعى تابىستارى دا ءبىر توبە. دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان تۇڭعىش قازاق ازاماتى دوسمۇحامبەتوۆ ەكەنىن بىلە جۇرگەنىمىز ارتىق ەمەس. ول كىسى دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ استانادا الەمدىك اسسامبلەياسىن ۇيىمداستىرىپ, سول جيىنعا 140 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن شاقىردى. ال پارلامەنتكە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ كەلىسىمەن كوپشىلدىگىمەن, ورتاسىنا سىيلى قاسيەتىمەن بۇرىنعىدان دا جارقىراي ءتۇستى. ول دوسقا ادال, ادامدارمەن سىيلاسقاندا جۇرەگى ەلجىرەپ تۇرادى. تىلەۋلەستەرىنىڭ جاقسىلىعىنا جانى قالماي قۋانادى. سولاردىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ, مەيىرىمىن توگىپ جۇرەدى. ءوزى جومارت, ءوزى باتىر, ءوزى ۇستاز, ءوزى ىسكەر ازامات دەپ تەمىرحانداردى ايتساق, جاراسادى. تەمىرحاننىڭ كىم ەكەنىن شاكىرتتەرىنە قاراپ باعالاعان دۇرىس. ونى شاكىرتتەرى تۋعان اكەلەرىندەي سىيلايدى. مۇنىڭ قۇپياسى دوسمۇحامبەتوۆتىڭ شاكىرتتەرىنە دەگەن مەيىرىمى مەن ادىلدىگىندە جاتسا كەرەك.
...بىردە دەپۋتات دوسمۇحامبەتوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. مەن اۋىلدا, اۋداندا, وبلىستا قىزمەت ىستەگەن اداممىن. اۋىل شارۋاشىلىعىنان ءبىر ادامداي حابارىم بار. بايىپتاپ تىڭداسام, ويى ورنىقتى, وسى سالادان حابارى بار ادامنىڭ ءسوزى. بىراق ونشا ءمان بەرە قويعان جوقپىن. تەمىرحان سپورتتىڭ بىلىكتى مامانى, ءتۋريزمدى ءبىر ادامداي بىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا تەرەڭدەپ بارۋى قيىنداۋ عوي, دەپ سىرتىنان وزىمشە تون ءپىشىپ, ءۇنسىز جۇرە بەردىم. ول كەزدە ونىڭ بۇل سالانى قاۋزاپ, تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەنىن قايدان بىلەيىن.
تاعى بىردە الماتىنىڭ ىرگەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى بار, ءجۇرىڭىز, كورىپ شىعىڭىز, دەدى. ءساتى تۇسكەن كۇنى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كوميتەت توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ەكەۋمىز باردىق. سول كۇنى مەن دوسمۇحامبەتوۆتى باسقا قىرىنان تانىدىم. ول بۇل سالاداعى كولدەنەڭ كوك اتتى ەمەس ەكەن. ءوزىنىڭ قوراسىندا تۇرعان جىلقىلاردىڭ تۇقىمىن, اتا-تەگىن, مىنەزىن, تۋعان جىلىن, قايدان كەلگەنىن, باسقا دا ەرەكشەلىگىن, جۇيرىك بولسا, قاي جەردە بايگە العانىن, ءبارىن-ءبارىن جاتقا سوعادى.
سودان كەيىن سيىر ساۋاتىن كەشەنگە كىردىك. تابالدىرىقتان ىشكە اتتاعاننان-اق كوڭىلىمىز جادىراپ سالا بەردى. ءبارى ورىن-ورنىندا تۇر. كەشەن ءىشى مۇنتازداي تاپ-تازا. مالدىڭ كۇتىمى, تازالىعى, جەلىنىن جۋ ءارى ماسساج جاساۋ, ساۋ, ءسۇتتىڭ مايلىلىعىن انىقتاۋ, ءبارى-ءبارى عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكەن. سيىرلار ساۋىلاتىن جەرگە كەزەكپەن وزدەرى كەلەدى. كەشەن تولىق كومپيۋتەرلەنىپتى. مىنا زاماننىڭ وزىق تەحنيكاسىنىڭ ءبارى وسىندا ما دەپ قالدىق. ءوزىمىزدىڭ قاسىمىزدا جۇرگەن ازاماتتىڭ بۇل تىرلىگىنە جانىم ءسۇيسىندى.
ء ارى قاراي ەگىس القابىنا باردىق. بۇل جاقتا دا ماڭدايتەردىڭ, تاباندى تىرلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇر. ءبىر عانا مىسال, دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەگىس القابىندا وسىرىلگەن جۇگەرىنىڭ بيىكتىگى ءتورت مەتردەن اسادى. مەن جۇگەرىلى ءوڭىردىڭ تۋماسىمىن. جاركەنت جاقتان. كەزىندە تالدىقورعان وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانى وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى اتىنداعى كولحوزدىڭ توراعاسى, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نيكولاي گولوۆاتسكيدىڭ شارۋاشىلىعىندا جۇگەرىنىڭ بيىكتىگى ءۇش-ءۇش جارىم مەترگە جەتەتىن. ودان دا بيىك وسكەن جۇگەرىنى تەمىرحاننىڭ شارۋاشىلىعىنان كورىپ, تاڭ قالدىم.
«بايسەركەدەگى» ەگىستى سۋارۋ ءادىسى ءتىپتى تاماشا. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى يزرايل عالىمدارىنىڭ تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىنەن دە وزىق تاسىلگە كوشىپتى. سەبەبى كۇن قاتتى ىستىقتا تامشىلاتىپ سۋارۋ كەزىندە سۋدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بۋلانىپ, اۋاعا تاراپ كەتەدى ەكەن. دوسمۇحامبەتوۆ يتاليانىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, سۋدى ءداندى داقىلدىڭ تامىرىنا قىرىق سانتيمەتر تەرەڭدىكتە تىكەلەي جىبەرۋ تاسىلىنە كوشكەن. ءبىر تامشى سۋ دالاعا كەتپەيدى. مۇنداي جاعدايدا تامىرى جەر بەتىنەن تومەنگە جيىرما سانتيمەترگە جەتەتىن ءارامشوپ سۋدىڭ تاپشىلىعىنان ءوز-وزىنەن قۋراپ قالادى. ياعني, بۇل ءادىس سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ وزىق جولى. تەمىرحاننىڭ شارۋاشىلىعى سۋدى جەر استىنان 110-120 مەتر تەرەڭدىكتەن ارتەزيان قۇبىرلارى ارقىلى الادى. سۋ حيميكات قوسىلماعان, تابيعي تازا. ءبىر قىزىعى, 300 گەكتار القاپتى ءبىر وپەراتور سۋارادى. قازىر 440 گەكتار جەر تامشىلاتۋ ادىسىمەن سۋارىلادى. يتاليادان بۇرعىلاۋ تەحنيكالارىن اكەلىپ, 24 ۇڭعى قازىپتى. مىنە, ەگىس سۋارۋدىڭ ەڭ وزىق ءادىسى تەمىرحانداي ىسكەر ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلگە دە جەتتى.
ءوسىپ تۇرعان جۇگەرىنىڭ, جوڭىشقانىڭ نەمەسە سويانىڭ تۇبىنەن سۋ بايقالمايدى. وسى عىلىمي جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىندە «بايسەركە» جۇگەرىنىڭ ءار گەكتارىنان 120-140 توننا ءونىم الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. بۇل الماتى وبلىسىنداعى وزىق دەگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ونىمىنەن ءۇش-ءتورت ەسە جوعارى. ال قىتايلار سويانىڭ ءار گەكتارىنان 4-4.5 توننا ءونىم جيناسا, دوسمۇحامبەتوۆتىڭ 30 گەكتار ارنايى كۇتىمدەگى جەرى ءار گەكتاردان 6.6 توننا ءونىم بەرگەن. وسىنداعى تاجىريبە شارۋاشىلىعىنداعى بيدايدىڭ ءار گەكتاردان الاتىن ءونىمى 116 تسەنتنەرگە جەتىپتى. بۇل ناتيجەلەر – رەكوردتىق كورسەتكىشتەر.
تاعى ءبىر سۇيسىنەتىن جاعداي, تەمىرحان مىڭايدار ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەن قويماس بۇرىن وسى سالانىڭ مىقتى عالىمدارىن ماڭايىنا شوعىرلاندىرعان. ول كىسىنىڭ شارۋاشىلىعىندا عىلىم مەن تاجىريبە قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ۇيلەسىم تاۋىپتى. 2013 جىلدان باستاپ قازاقتىڭ وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتيندەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىم ماماندارى تەمىرحان مىڭايدار ۇلى نەگىزىن قالاعان «بايسەركە-اگرو» تاجىريبە شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتە باستادى. ءبىر ءسوزدى, ويلى باسشى ولاردى قاجەتتى وزىق تەحنيكالارمەن قامتاماسىز ەتتى.
«بايسەركە» مال بورداقىلاۋ ىسىنە دە بەلسەنە كىرىسكەن. جاڭا تۋعان بۇزاۋلار عىلىمي ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا 15-16 ايدان كەيىن 380-400 كيلو تارتادى ەكەن.
«بايسەركەنىڭ» بەرەكەلى تىرلىگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. پرەزيدەنت بۇل شارۋاشىلىققا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تىرلىگىنە ريزا بولعانىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان بىلدىك. ەلباسىنىڭ جوعارى باعاسىنان كەيىن وبلىستاردىڭ اكىمدەرى «بايسەركەگە» تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن ءجيى كەلەتىن بولىپتى. ءسويتىپ تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قاي ىسكە كىرىسسە دە, ماڭدايى جارقىراپ العا شىعۋدى كوزدەيتىن قاسيەتىمەن ءوزى نەگىزىن قالاعان «بايسەركە-اگرو» اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتارعا الىپ شىقتى.
بىردە تەمىرحان ەكەۋمىز جاركەنت اۋدانىنا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋگە باردىق. جۇرتشىلىق ءارتۇرلى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ جاتىر. ءبىر ازامات جاركەنتتە سپورت كەشەنى جوقتىعىن تىلگە تيەك ەتتى. مەن «سپورت جاعىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, وسى سالانىڭ بىلىكتى مامانى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ جاقسى بىلەدى», دەپ ايتۋىم مۇڭ ەكەن, باتىر مىنەزدى, اقكوڭىل تەمكەڭ جۇرتتىڭ الدىنا شىقتى دا: «جاركەنتكە سپورت كەشەنىن تۇرعىزىپ بەرەمىن», دەپ توتەسىنەن ءبىر-اق كەستى. كوپشىلىك دۋ ەتە قالدى.
سودان ول كىسى ۇكىمەتكە, قارجى, ەكونوميكا مينيسترلەرىنە بارىپ ءجۇرىپ, جاركەنتتىڭ ورتالىعىندا بيۋدجەت قارجىسىنا تاماشا سپورت كەشەنىن سالدىرتتى. ەلىن, جەرىن سۇيەتىن ازاماتتىڭ بۇل تىرلىگىنە جەرگىلىكتى حالىق قاتتى ريزا بولدى. جەرگىلىكتى ازاماتتار وسى عيماراتقا بولاشاقتا تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەسىمىن بەرەمىز, دەپ باستاما كوتەردى. ەر-ازامات ءۇشىن ەلىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەننەن ارتىق قانداي باقىت بولۋى مۇمكىن. ال سپورت كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا بارعان كەزىمىزدە جاركەنتتەگى پەرزەنتحاناعا جولىمىز ءتۇستى. بارساق, ءبىر كەلىنشەك ءدال ءبىز كەلەردە ۇل بوسانعان ەكەن. اتا-اناسى, تۋعاندارى ءماز-مەيرام. ء«سابيىمىز جاقسى ادامنىڭ ەلگە ساپارىنا ورايلاس دۇنيەگە كەلدى», دەپ اكە-شەشەسى بالانىڭ اتىن «تەمىرحان» قويدى. تەمكەڭ جولىنان جاڭىلعان با, سول جەردە ءسابيدىڭ اناسىنا سىي-سياپات جاساپ, جينالعان جۇرتتى تاعى ريزا ەتتى.
ءيا, تەمىرحان مىڭايدار ۇلى تۋرالى ۇزاعىنان تولعاۋعا بولادى. بۇل ازامات ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا قاتارداعى جاتتىقتىرۋشىدان ۇكىمەت مۇشەسىنە دەيىن سان قاتپارلى, نەبىر تار جول تايعاق كەشۋدەن وتكەن ادام. دوسمۇحامبەتوۆ قاي سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاسا دا ابىرويىنا داق تۇسىرمەي, ادامي بولمىسىن بەرىك ساقتاي بىلگەن كەسەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك», دەگەن ءسوزى تۋرا تەمىرحان مىڭايدار ۇلى سەكىلدى ازاماتتارعا ارنالعان ءتارىزدى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بويىندا, ونىڭ جاساعان تىرلىگىندە ناعىز باسەكەگە قابىلەتتى, ۇلتىنىڭ ءبىر كادەسىنە جارايتىن كەمەل سيپات ايقىن اڭعارىلادى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
