وزگەرىسكە ۇشىراعان ءبىر تاڭبا ءۇشىن تابان تىرەسەتىن تارپاڭ مىنەزگە سالىپ, مارقۇم ك.شەگاليەۆ اعامىزدان ماقالدىڭ تولىق نۇسقاسىنىڭ نەگە بۇلاي كەسىلىپ قالعانىن سۇرادىم.
اۋداندىق گازەتتىڭ باسشىسى: «مىنا ومىردە مەن نەشە ءتۇرلى تاعدىرلارمەن كەزدەستىم. سوندا پەرزەنت سۇيۋگە زار بولعان ءبىر وتباسىنىڭ باستان كەشكەن وقيعاسى ءتىپتى الابوتەن ەدى. ەرلى-زايىپتىلار 20 جىل بويى ءسابي ءيىسىن اڭساۋمەن ءوتتى. سودان شاقالاقتىڭ شات كۇلكىسى ەستىلمەگەن الگى شاڭىراقتىڭ شاتىرى بىرتە-بىرتە سولقىلداپ, ىدىراي باستادى. جۇرتتىڭ ءبارى قوسىلعاندا باقىتتى وتباسىنا بالاعان الگى ەكەۋدىڭ كيكىلجىڭى اقىرى اجىراسۋمەن تىندى. ايەلىنىڭ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمادى, ءتىپتى ءۇمىتىن ۇزبەي نەبىر مىقتى دارىگەرلەردەن ەم-دوم قابىلداي بەرىپتى... كيەلى ورىندارعا ءمىناجات ەتىپ, قۇدايدان جالعىز پەرزەنت سۇراپ دۇنيەدەن وزعان بەيباق ايەلدىڭ كوزىنشە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى بالالارى تۋرالى, وتباسىلىق قۋانىشى جايلى ارتىق اڭگىمە سويلەپ قويماۋعا تىرىسىپ باعاتىن. «اڭداماي سويلەگەن – اۋىرماي ولەدى» دەمەكشى, ءسال بايقاۋسىزدا سونداي سيپاتتاعى اڭگىمەگە ەرىكسىز جول بەرىلىپ قالعان جاعدايدا القا- قوتان جينالعان كوپشىلىك مۇنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, بىلدىرمەي جىبەرىپ وتىراتىن... ال مىنا ماقالدىڭ, ارينە, وسەر ۇرپاق ءۇشىن عيبراتى مول-اۋ, الايدا ءالدي ءانى بۇيىرماعان مۇڭلىق جاندار تۋرالى ءبىر ءسات ويلانىپ كوردىڭ بە؟», دەدى. وزگەنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, كوڭىلىن قالدىرماي سويلەۋدى بالا كۇننەن كوكەيگە ءتۇيىپ وسكەن اۋىل بالاسى ءۇشىن ادەپتىلىك الىپپەسىنىڭ ءاربىر بەتى ومىرلىك تاجىريبەمەن تولىساتىنىن سوندا بارىپ ۇيالا ۇققان جايىمىز بار...
ءبىزدىڭ قازاقتاي جالپى جەر بەتىندە داناگوي, دارا حالىق جوق-اۋ, ءسىرا. اتا-انانى سىيلاۋ, جاسى ۇلكەن ادامعا قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ, بالا تاربيەسى, ءتىپتى ءسوز سويلەۋ مادەنيەتىنە دەيىن مۇقيات ءمان بەرىلىپ, اتا-بابا سالتىن ساقشىداي قورعاۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىنىپ كەلگەن. اۋىر سوزبەن بىرەۋدىڭ جانىن جارالاپ الماۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. قازاقى تاربيەنىڭ ەڭ كەرەمەتى وسى بولاتىن. قازىرگى قوعام قالاي؟ ادامداردىڭ بويىنداعى سول قاسيەت قانشالىقتى ساقتالعان؟
بەلگىلى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ اعامىزدىڭ جۇرتشىلىققا وي سالار: ء«بىر اۋىز ءسوز قاسىرەتتى تىيادى, ءبىر اۋىز ءسوز ايىقپاس دەرت جيادى» دەپ كەلەتىن جىر جاۋھارى جۇرتشىلىققا ونەر تۋىندىسى تۇرعىسىندا عانا ەمەس, قاناتتى قاعيدا رەتىندە دە كەڭىنەن ءمالىم. ءبىر ءان بار دەلەبەڭدى قوزدىراتىن, بيلەتەتىن, سەكىرتەتىن, بىراق ويسىز, ال ەندى ءبىر ءان بار ءدال اناۋ اندەي جەلپىنتپەۋى, جەلىكتىرمەۋى مۇمكىن, بىراق تۇنىپ تۇرعان تاعىلىم, عيبرات. قازىر ويلى, ءماتىنى ءماندى اندەر قاراشاداعى قارا اعاشتىڭ جاپىراعىنداي سەلدىرەدى دەسەك تە, وسى ەكى جولدىڭ ءوزى-اق كوپشىلىكپەن بولىسەيىن دەگەن بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ يدەياسىمەن ورايلاس, سايكەس كەلىپ وتىر. بۇعان ايرىقشا توقتالۋىمىزدىڭ سەبەبى سودان. سايىپ كەلگەندە, ءبىر اۋىز ءسوز عالامات ەنەرگياعا يە. شىنايى سەزىممەن ورىلەتىن ۋىز لەبىزبەن اينالامىزداعىلاردىڭ كەۋدەسىن قۋانىشقا تولتىرساق, قۋىس لەبىزبەن كەي جانداردىڭ جىگەرىن جاسىتىپ, كوڭىلىن جابىرقاتىپ الىپ جاتاتىنىمىز تاعى راس. ءتىپتى سول ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن كىسىنىڭ عۇمىرى ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, تاعدىرشەشتى قادامدار جاساتۋعا ۇمتىلدىراتىن ساتتەر كەزدەسەدى. بويداعى قايعى-مۇڭدى سەيىلتىپ, قوبالجىعان كوڭىلدى شۋاقتى جازدىڭ لەبىمەن وبەر ءسوز-قۇدىرەتتىڭ قادىر-قاسيەتى قازىر ورتامىزدا قانشالىقتى باعالى, قۇندى دەگەن ماسەلەگە ويىسقان تۇستا ءبىزدى كوپ جايت مازالايدى. ادامنىڭ كوڭىلىنە قاراپ سويلەۋ دەگەندى قازىر ءار ادام ءار ءتۇرلى تۇسىنەدى. ويتەتىنى قوعاممەن بىرگە قۇندىلىقتار, سويلەۋ مادەنيەتى وزگەردى. قاي ادام مىنا كىسىنىڭ كوڭىلىنە جاقپايتىن بوستەكى ءسوز سويلەپ قويمايىن دەپ تىلىنە ءاردايىم اباي بولىپ ءجۇر دەيسىڭ. تۇگى جوقتىڭ قاسىندا «شالقىپ, تاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن» دەپ سويلەۋ تۇك ۇيات ەمەس قازىر. اراسىندا باسپاناسىز جاندار بار ورتادا ءوزىڭنىڭ كەڭ سارايداي ءزاۋلىم ۇيدە تۇرىپ جاتقانىڭدى ايتىپ ماقتانۋ تاربيەلى, كورگەنى مول ادامنىڭ ءىسى ەمەس ەكەنىن بالا دا ايتادى. پەرزەنتسىز پەندەگە بالالارىڭنىڭ بال قىلىقتارىن اڭگىمەلەپ ءماز بولۋ – مادەنيەتتىلىككە جاتا قويمايدى.
«مىنا جالعاندا مەنەن اسقان باقىتتى جان جوق شىعار, ءسىرا» دەپ ماساتتانا مارقايدى زەينەتكەر وزىنە ءىلتيپات ءبىلدىرۋشى ۇلكەن-كىشى جاميعاتقا.
– كەز كەلگەننىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەيتىن بەرەكەلى تىرشىلىك كەشتىم, – دەدى. مۇنان سوڭ وزگە جانداردان ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعىن بولە-جارىپ ايتتى. ءزاۋلىم ءۇي. لاۋازىمدى قىزمەت. اسەم جار. شەتەلدىك قىمبات كولىك. اسىقتاي ۇل, قاسىقتاي قىز... كەۋدەسىندەگى دەمى اساۋ تايداي بۇلقىندى. داۋىسى تارعىلداندى. تەبىرەندى. تولقىدى. شات-شادىمان كۇيدى, قۋانىشتى شارشى توپپەن بولىسسە نەسى ايىپ ەكەن؟ دەيسىڭ عوي, باياعى. بىراق ماقتانۋ, مارقايۋ بىرتە-بىرتە دەنەنى دەندەگەن دەرتكە اينالىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن وي ۇشقىنى قيال ۇشىنان قىلاڭ بەردى. «اۋىز وزىمدىكى ەكەن» دەپ وڭدى-سولدى شەكتەن شىعا سويلەگەن الگى پاقىرىڭ قالىڭ توپتىڭ الدىندا ءبىر ساتتە ءوزىنىڭ رۋحاني تاياز ادام ەكەنىن كورسەتە سالدى. باقىتتان باسى اينالعان شىركىن, اسقاق كەۋدە ءوزىن جان-جاقتان قاۋمالاپ تىڭداپ وتىرعان قاراپايىم حالىقتى كوزگە ىلمەي, مۇرىن ءشۇيىردى. ءار كەز ابايلاماسا, ارتىق ءسوزدىڭ ارباسى ادامدى كوبىنە استامشىلىق «اۋرۋىنا» اپارىپ سوقتىرادى ەكەن-اۋ!..
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
