– ەركىن ءانۋار ۇلى, ءدىن ىستەرى كوميتەتىندەگى لاۋازىمىڭىزعا تاعايىندالعانىڭىزعا دا بەس ايدىڭ ءجۇزى بولدى. ءسىزدى وسىعان دەيىن زاڭگەر-عالىم جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باسقارۋشىلىق قىزمەت اتقارعان مامان رەتىندە تانىساق, بۇگىندە يدەولوگيا سالاسىنان كورىپ وتىرمىز. ەندى وسىندا كەلگەن شەشىمىڭىزبەن جانە ءدىن سالاسىنداعى باسىمدىقتارمەن وي بولىسسەڭىز.
– راحمەت, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ءباسپاسوز قۇرالى بولىپ تابىلاتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە سۇحبات بەرىپ, وقىرماندارمەن وي ءبولىسۋ مەن ءۇشىن قاشان دا ۇلكەن مارتەبە. ساۋال توركىنىنە ورالسام, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, مەنىڭ وسىعان دەيىنگى ۋاقىتىم زاڭتانۋ عىلىمىمەن جانە سول سالادا ءبىلىم بەرۋمەن بايلانىستى بولدى. زاڭ سالاسى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق تۇسىن رەتتەۋدى قامتيتىندىقتان, ءدىن سالاسى مەن ءۇشىن جات دەۋگە كەلمە قويماس. دەگەنمەن, مينيسترلىك باسشىلىعى تاراپىنان ءدىن ىستەرى كوميتەتىن باسقارۋعا ۇسىنىس تۇسكەندە ءبىراز ويلانىپ-تولعانعانىمدى مويىندايمىن. ۇزاق جىلدار عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇرگەندىكتەن, قاي ماسەلەگە بولسىن وتە مۇقيات جانە جان-جاقتى قاراي وتىرىپ, شەشىم قابىلداۋ, بىلايىنشا ايتقاندا, قانىما سىڭگەن ادەت جانە جەكە پرينتسيپتەرىمنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ۇسىنىستى جان-جاقتى تارازىلاپ, وسىعان دەيىنگى العان ءبىلىمىم, جيناقتاعان تاجىريبەم ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا كومەگى تيەر دەپ ويلادىم.
بۇل قازىرگى كۇندە ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعان ءدىن سالاسىنىڭ ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىن وبەكتيۆتى تۇسىنۋدەن تۋىنداعان ويلانۋ بولاتىن. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس, ويتكەنى ءدىن سالاسى مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىرعان وتە نازىك سالالعا جاتادى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, مينيسترلىك باسشىلىعىنىڭ بىزگە قاتىستى مىقتى ءارى ناقتى تالاپتارىن تۋدىراتىنى زاڭدى قۇبىلىس.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, مينيسترلىكتىڭ بيىلعى قىزمەت باسىمدىعى ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات تۇجىرىمداماسىن جانە ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋگە دەيىنگى ماڭىزدى جۇمىستارعا باعىتتالىپ وتىر. بۇگىندە تۇجىرىمداما مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلدى, ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ماقۇلداندى. ەندى زاڭ جوباسى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالۋدا.
مەنىڭ ومىرلىك تاجىريبەم وسى ەكى ۇلكەن ماڭىزدى قۇجاتتىڭ دايىندالۋىنا كىشكەنە بولسا دا سەپتىگى ءتيدى دەپ ۇمىتتەنەم... ارينە, زاڭ جوباسى كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋلاردان, سان الۋان اپروباتسيالاردان ءوتتى, ناتيجەسىندە كوپتەگەن وزگەرىستەر ەندى جانە ءاۋ باستا زاڭ ارقىلى شەشىمىن تابۋى كوزدەلگەن بىرقاتار ماسەلەلەر الىنىپ تاستالدى. جالپى, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە بۇل قالىپتى جاعداي. قوعام, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ازىرلەنۋ ساتىسىنداعى زاڭ جوباسىنا قاتىستى ۇسىنىستار كوپتەپ ءتۇسىپ جاتادى – ونىڭ كەيبىرەۋى قولداۋ تاپسا, ەكىنشى ءبىر ۇسىنىستارعا قاتىستى پىكىر قايشىلىقتارى بوي كورسەتىپ جاتادى. ماسەلەن, زاڭ جوباسىنىڭ باستاپقى نۇسقالارىندا بۇگىنگى قوعامىمىز ءۇشىن وزەكتى بولىپ تابىلاتىن ەكپە, ءدىني نەكە تۋرالى تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن بولاتىن. دەگەنمەن, ءدىني بىرلەستىكتەر, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ولار الىنىپ تاستالدى.
جالپى, ۇكىمەتكە ەنگەن زاڭ جوباسىندا قوعام مەن بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى مەن ەسكەرتۋلەرى كورىنىس تاپتى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ءبىز وسى زاڭ جوباسى ارقىلى مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىكتى كۇشەيتۋدى, ەل كونستيتۋتسياسىندا كورىنىس تاپقان زايىرلى مەملەكەت قاعيداتىن ىلگەرىلەتۋدى جانە ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى ماقسات ەتتىك. وسىنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە قوعامداعى تۇراقتى ءدىني احۋالدى ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىندىگىنە سەنىمدىمىن.
– ءدىن سالاسىنا قاتىستى زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاپقان وزگەرىستەر تۋرالى جالپى مالىمەتىمىز بار. دەسە تە, وسى زاڭ جوباسىندا كوزدەلىپ وتىرعان ءبىر-ەكى وزگەرىستەر تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– زاڭ جوباسىندا جوسپارلانىپ وتىرعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ بارلىعى ماڭىزدى. ماسەلەن, مەن ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋىن كۇشەيتۋدىڭ زاڭ جوباسىندا كورىنىس تابۋىن قۇپتايمىن. قازاقستان قوعامىندا ءدىندار ادامدار سانىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ەكسترەميستىك جانە دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردىڭ ناسيحاتتالۋىنا, ءدىني وشپەندىلىك پەن كۇش كورسەتۋگە شاقىرۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالار مەن جارعىلارىن ورىنداۋ بولىگىندەگى قىزمەتتەرىنە – ءدىني ءبىلىم بەرۋگە, ءدىني ادەبيەتتەر مەن باق-تا جاريالاناتىن ءدىني ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا باقىلاۋ ورناتۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن. وسىعان وراي, سالالىق زاڭعا سايكەس وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەلى جاتىر. سونىمەن قاتار, زاڭنامالىق وزگەرىستەر قاتارىندا ءدىني سالادا ءجيى پايدالانىلاتىن بىرقاتار ۇعىمداردى ناقتى ايقىنداۋدىڭ كورىنىس تابۋىن وتە دۇرىس قادام دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, تەرمين-ۇعىمداردى ناقتىلاپ الۋ ولاردى قولدانۋ پراكتيكاسىندا ءبىرىزدى ءتۇسىنۋ مەن قولدانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, زاڭ جوباسىندا ء«دىني ادەت-عۇرىپ», ء«دىني ءراسىم», ء«دىني جينالىس», «زياراتتاۋ», ء«دىني ادەبيەت» جانە ء«دىني مازمۇنداعى ءدىني اقپاراتتار» تۇسىنىكتەرى كەڭىرەك اشىلدى. سونىمەن قاتار «تاكفىرشىلىك» پەن «جيحادشىلىق» كورىنىستەرىن قامتيتىن «دەسترۋكتيۆتى اعىم», «راديكالدىق ءدىني اعىم» ءتارىزدى ۇعىمدار ناقتى ايقىندالىپ ءوز انىقتاماسىن الىپ وتىر.
وسى رەتتە, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدى ۇستانۋشىلاردىڭ بەلگىلەرىن بەلگىلى ءبىر نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتارمەن بەكىتىپ الۋ وتە ماڭىزدى دەر ەدىم. زاڭناما جوباسىندا وسى ماسەلە بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگانعا مۇددەلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسكەن بۇيرىق قابىلداۋ كوزدەلگەن.
– ەركىن ءانۋار ۇلى, قازىرگى تاڭدا باق بەتتەرىندە ءداستۇرلى ەمەس يسلامدىق اعىمداردىڭ يدەيالارىن ۇستانۋشىلاردىڭ مەشىتتەردە دورەكىلىك كورسەتىپ, مەشىت يمامى مەن جاماعاتتىڭ شىرقىن بۇزاتىن دەرەكتەر بار دەگەن اقپاراتتار وقتا-تەكتە كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. زاڭ جوباسىندا وسى ماسەلەنىڭ رەتتەۋ جولدارى بار ما؟
– شىنىندا, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ تەرىس يدەيالارىن ۇستانۋشىلاردىڭ مەشىتتەردە وتەتىن ءدىني راسىمدەر مەن جورالار بارىسىندا وزدەرىن وتە دورەكى ۇستايتىنىن, مەشىت يمامدارىمەن ءسوز تالاستىراتىنىن, جاماعاتتىڭ شىرقىن بۇزىپ, ناماز ورتاسىنان باسقالاردى باسا-تاپتاپ شىعىپ كەتەتىنىن جۇرتشىلىق كورىپ تە, ايتىپ تا ءجۇر. ارينە, مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى قاعيداتىنا سايكەس بۇل ماسەلەنىڭ مەملەكەتكە ەش قاتىسى جوق ءتارىزدى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. دەسە دە, مەملەكەت بۇكىل ەل اۋماعىنداعى قوعامدىق ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە بۇل ماسەلەدەن ءوزىن شەت ۇستاي المايتىنى تاعى دا انىق.
ءبىزدىڭ بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمىمىز ايقىن: زاڭدى تۇردە تىركەلىپ, قىزمەت اتقارىپ وتىرعان بارلىق ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى. ماسەلەن, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ بارلىق مەشىتتەرىنىڭ ىشكى ەرەجەلەرىندە عيماراتتاعى ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن مىندەتتەيتىن تالاپتار بار. ەگەر جوعارىدا ايتىلعانداي ءداستۇرلى ەمەس يسلامدىق اعىمداردىڭ يدەيالارىن ۇستانۋشىلار مەشىتتىڭ ىشكى تارتىبىنە باعىنباي, دورەكىلىك كورسەتەتىن بولسا, مەشىت يمامىنىڭ پوليتسياعا جۇگىنۋىنە تولىق ەركى بار. وسى ورايدا, زاڭ جوباسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ ۇستانۋشىلارىنا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا جاعدايلار تۋدىراتىن ارەكەتتەرگە بارماۋ كەرەكتىگى تۋرالى رەسمي ەسكەرتۋ جاساۋ قۇزىرەتىن بەرۋ قاراستىرىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ جۇمىستارى راديكالدى جانە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىنىڭ جانجال شىعارۋعا بەيىم ەكەنى جانە وزدەرىنىڭ ءدىني ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىن مەملەكەتتىڭ زايىرلى قاعيداتىنا قارسى قويۋشىلىق ءتان ەكەنىن كورسەتتى. راديكالدى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىنىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتتەرى مىندەتتى تۇردە ەكسترەميستىك نەمەسە تەرروريستىك قىلمىس رەتىندە ورىن الۋى شارت ەمەس, ول پايداكۇنەمدىك جانە زورلىق-زومبىلىق سيپاتتاعى جالپىقىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تۇرىندە دە بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, جىل باسىنان رەسپۋبليكا بويىنشا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردى ۇستانۋشىلاردىڭ 744 قىلمىستىق دەرەگى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان 11 مىڭنان استام ادام انىقتالدى. بۇل – ەلىمىزدە بار دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردى ۇستانۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەرىن جاساعان دەگەن ءسوز. سايكەسىنشە, وسى دەرەك دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارى ورتاسىندا قىلمىستانۋ ءۇردىسىنىڭ ەتەك العانىن كورسەتەدى.
ەلىمىزدە قانداي دا ءبىر زاڭعا قايشى ارەكەتتەر جاساعانعا دەيىن دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىن قىلمىستىق ەسەپكە قويۋ زاڭنامادا وسى كۇنگە دەيىن قارالماعان. جالپى, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىن ەسەپكە الۋ شەت ەلدەردەگى اسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسۋ ءۇشىن ەلىمىزدەن شىعىپ كەتكەن ازاماتتارعا, ەلدەن شىعىپ كەتكەندەردىڭ جالعان قۇجاتتارمەن قايتىپ ورالعاندارىن نەمەسە باسقا ەلدەردە ۇستالعان ادامداردى تانۋعا جانە سوعان ساي شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارى ساناتىنا جاتاتىن «تاۋەكەل توپتار» لاڭكەستىك ۇيىمدار ءۇشىن تاپتىرماس ورتا ەكەنى ۇنەمى نازاردا بولۋى ءتيىس.
سوڭعى جىلدارى ەۋروپا ەلدەرىندە ورىن العان تەراكتىلەردى تالداۋ, مۇنداي لاڭكەستىك ارەكەتتەردى حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ينتەرنەت ناسيحاتتارىنىڭ ىقپالىمەن بۇرىن قانداي دا ءبىر تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىسپاعان جەكە ادامدار مەن وقشاۋ توپتار جاساعانىن كورسەتكەن. دەسترۋكتيۆتى جانە راديكالدى ءدىني اعىم يدەيالارىن ۇستانۋشىلاردى كريميناليستىك ەسەپكە قويۋ اسا قاجەت جانە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنى ايقىندالىپ وتىر. سوندىقتان زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭعا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شاراسى رەتىندە رەسمي ەسكەرتۋ بەرۋ بولىگىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءدىني ەكسترەميزم تارالۋىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلدانىپ وتىرعان شارالاردىڭ پارمەندىلىگىن ارتتىرۋعا جانە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىن قىلمىستىق ەسەپكە قويۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەمەسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي قادامدار تەرىس ءدىني اعىم ۇستانۋشىلارىنا ۇلكەن وي سالادى دەپ ەسەپتەيمىن.
ەلىمىزدە بەرىك ورنىققان تۇراقتى ءدىني احۋالدى ۇزاق مەرزىم ارالىعىندا قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان پارمەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ وزگە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن جانە باسقا دا مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسكەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى قامتاماسىز ەتىلۋدە. وسى تۇرعىدان العاندا ءدىن سالاسىنداداعى زاڭنامالارعا ەنگىزىلۋ كوزدەلىپ وتىرعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامىمىزدىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىندىگىنە سەنەمىن.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن,
اسحات رايقۇل
«ەگەمەن قازاقستان»
