ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سەناتورلارعا ەلىمىزدىڭ 2018-2022 جىلدارعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىردى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن الداعى وسى كەزەڭگە باررەلىنە 45 اقش دوللارى بولاتىنداي مۇناي باعاسىنىڭ دەڭگەيى نەگىزگە الىنىپ وتىر. سوندىقتان دا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمى 2018 جىلى 2,6 تريلليون تەڭگە, 2019 جىلى 2,3 تريلليون تەڭگە, 2020 جىلى 2,0 تريلليون تەڭگە دەپ جوسپارلانعان.
ال ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى تۋرالى دەپۋتاتتاردى حاباردار ەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى باعالاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى, 2018 جىلى ينفلياتسيانىڭ نىسانالى دياپازونى 5-7 پايىز شەگىندە بەلگىلەنىپ, 2020 جىلعا دەيىن بىرتە-بىرتە 4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىرعانى ايتىلدى.
اتالعان زاڭ جوباسىن داۋىسقا سالۋ ناتيجەسىندە ءبىراۋىزدان قابىلدانعان سوڭ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ «2018-2020 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتى جاساقتاۋ بارىسىندا تەڭدەستىرىلگەن جانە ايقىن بيۋدجەت جونىندەگى پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ ۇسىنىستارى, سونداي-اق ەسەپ كوميتەتى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارى ەسكەرىلگەن.
نەگىزگى باياندامادان كەيىنگى سۇراق-جاۋاپ بارىسىندا ءسوز العان سەناتورلار ۇكىمەت مۇشەلەرىنە ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەردى كوتەردى.
ايتالىق, دەپۋتات ر.ابدىكەروۆ ۇلكەندى-كىشىلى اۋىل-ايماقتاردا ورنالاسقان اپاتتى ۇيلەردىڭ جاي-كۇيىنە ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ج.قاسىمبەكتىڭ جاۋابىندا جالپى ەلىمىزدە اپاتتى جاعدايدا تۇرعان 7-8 مىڭعا جۋىق ءۇي بار ەكەندىگىن ايتتى.
«بۇل ۇيلەردىڭ باسىم بولىگى جەكەمەنشىكتە بولعاندىقتان, وعان تىكەلەي بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ قاراستىرىلماعان. بىراق, مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى باعدارلامالار قولعا الىنىپ, سونىڭ اياسىندا بۇگىنگە دەيىن 2 300-دەن استام اپاتتى تۇرعىن ۇيلەر جوندەلدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرا تۇسەتىن بولامىز», دەدى مينيستر. ال سەناتور س.ەرشوۆ بولسا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىنەن ورتا ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا قاراستىرىلعان بيۋدجەت شىعىستارى جايىن ءسوز ەتتى.
«تالقىلاپ وتىرعان بيۋدجەتتە بىرقاتار پاندەر بويىنشا ءۇش تىلدە وقىتۋ تۇرعىسىندا 6,9 ملرد تەڭگە ەسكەرىلگەن. مۇعالىمدەر ءتيىستى تىلدىك دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن, ينفورماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرى بويىنشا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ياعني, تىلدىك كۋرستاردان وتكەننەن سوڭ ۇستازدار پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدا وسى ءتىلدى ءتيىستى دەڭگەيدە مەڭگەرۋگە قاۋقارلى بولا ما؟ بيىل بۇل ماقساتتارعا 864 ملن تەڭگە ءبولىندى. الايدا, بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە وسى سومادان 728 ملن تەڭگە نەمەسە بولىنگەن كولەمنىڭ 84 پايىزى قىسقارتىلدى. 2018 جىلى وسى ۇستەمەاقىعا 2,3 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان. بىراق مۇعالىمدەر ءۇشىن قىسقا مەرزىمدەگى كۋرستارىنا قارجى باعىتتاۋ ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. سەبەبى وسى باعىتتا سوڭعى ناتيجەگە جەتۋ قيىنداۋ. بۇل تۇرعىدا قارجىنى باستاپقىدان اعىلشىن تىلىنە وقىتۋعا نەگىزدەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگتاردى دايارلاۋعا سالعان دۇرىس بولار. سوندا ءتورت جىلدان كەيىن ءبىز اعىلشىن تىلىندە ءپان جۇرگىزە الاتىن مۇعالىمدەر لەگىن قالىپتاستىرامىز», دەدى سەناتور.
ءوز كەزەگىندە مينيستر ەرلان ساعاديەۆ بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەملەكەت ءۇشىن تىڭ قادامدار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز بيىل ۇلكەن ەكسپەريمەنتتى باستاپ كەتتىك, ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردى دايارلاۋ مەن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا اۋىسۋ شارالارى قامتىلعان. الداعى جىلى مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ۇستازداردى دايارلاۋ كەستەسىنە ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ەنگىزەمىز. بيىلدىڭ وزىندە 1 500 مۇعالىم اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى باستادى. ال ەندى ۇستازداردى دايارلىقتان وتكىزۋگە توقتالساق, شىنىندا كۋرستار قىسقا مەرزىمدى ەمەس, مۇعالىم B2 دەڭگەيىنە دەيىن جەتۋى ءتيىس. ەگەر دە قىسقا مەرزىمدى كۋرستار وعان 1-ءشى دەڭگەيدەن وتۋگە مۇمكىندىك بەرسە, وندا ول كەلەسى كەزەڭگە بارۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا مۇعالىم دە اعىلشىن تىلىندە ءپان جۇرگىزۋگە جانە ونىڭ ۇستىنە ءتيىستى ۇستەمەاقىعا رۇقساتى بولۋى ءۇشىن قاجەتتى دەڭگەيگە جەتۋى كەرەك», دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار ە.ساعاديەۆ ۇستازداردى دايارلاۋ مەن ولارعا ارنالعان قوسىمشا تولەمدەرگە بولىنەتىن قارجى جىل سايىن ارتاتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل باعىتتا ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزىپ جاتىرمىز. جالپى, بۇگىندە بايقالعان ناتيجەلەر وڭ كورسەتكىشكە جەتتى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مينيستر.
سونداي-اق دەپۋتات مۇرات باقتيار ۇلى الداعى جىلدان باستاپ تۇرعىندار سانى 2 مىڭنان اساتىن اۋىلداردىڭ ءوز بيۋدجەتى بولاتىندىعىن ەسكەرتىپ, ونى يگەرۋ مەن جۇرگىزۋ ىسىندە اكىمدەردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى ماسەلەنى كوتەردى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ بەرگەن جاۋابىندا وسى كەزگە دەيىن پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا جەكە بيۋدجەتى بەكىتىلەتىن اۋىل اكىمدەرىن ارنايى وقىتىلعانى ايتىلدى.
«ارينە, ءبىز ولارعا بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ تەتىگى مەن ونى يگەرۋ جولدارىن وقىتىپ ۇيرەتتىك, تۇسىندىردىك. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىمىزدى ءالى دە جالعاستىرا تۇسەمىز. مەنىڭ ويىمشا, ەشقانداي دا پروبلەما بولماۋى ءتيىس», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
ال قوسىمشا بايانداما جاساعان قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ولگا پەرەپەچينا وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا تۇراقتى كوميتەتتەر مەن دەپۋتاتتاردان 127,7 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 116 ۇسىنىس تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. ءۇش جىلدىق كەزەڭگە 85,6 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2018 جىلعا 22 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى ۇسىنىستار قولداۋ تاپتى.
«2018 جىلى بۇل ۇسىنىستاردى قارجىلاندىرۋ كوزى ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىن 4,8 ملرد تەڭگەگە ازايتۋمەن قاتار, «قۇرىق» پورتىنىڭ قۇرىلىسىنا كوزدەلگەن شىعىستاردى 16,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى جانە ول بيىلدىڭ وزىندە-اق ىسكە اسىرىلعان بولاتىن», دەدى و.پەرەپەچينا.
ايتا كەتەيىك, ۇسىنىلعان وزگەرىستەر اياسىندا مىنا باعىتتار قارجىلاندىرىلادى دەپ كوزدەلۋدە: ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت بولىمشەلەرىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋعا – 6,7 ملرد تەڭگە, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا جانە اقتوبە وبلىستارىنداعى ەكولوگيالىق قولايسىز اۋداندار تۇرعىندارىنا ۇستەمە بويىنشا قارىزدى وتەۋگە – 3,3 ملرد تەڭگە, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە سپورت نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى مەن جاڭعىرتۋعا – 2,0 ملرد تەڭگە, سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنىڭ, تۇرعىن ۇيلەر, ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جونىندەگى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىنداعى ۇيلەر جانە ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ قۇرىلىسى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنا, گازداندىرۋعا – 7,7 ملرد تەڭگە, سۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە وزەندەردىڭ گيدرولوگيالىق ءتارتىبىن جاقسارتۋعا – 1,6 ملرد تەڭگە; قازاق ءالىپبيىن لاتىن ارپىنە كوشىرۋگە جانە باسقا دا جالپى مەملەكەتتىك شارالاردى ىسكە اسىرۋعا 0,7 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولادى.
وسىنداي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ تانىلعان زاڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىنە جىبەرىلدى. سودان كەيىن ءسوز العان پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ دەپۋتاتتارعا زاڭ جوباسىن قولداعاندارى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
«بۇگىن وزدەرىڭىز تالقىلاعان بيۋدجەت جوباسى ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جانە ەلباسى تاپسىرمالارىن تولىق ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بيۋدجەتتى تالقىلاۋ كەزىندە سەناتورلار كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە ۇكىمەتتە وڭ شەشىمىن تابادى», دەپ سەندىردى ب.ساعىنتاەۆ.
كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ءۇشىنشى ماسەلە بيۋدجەت زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بولدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆ تانىستىرعان زاڭ جوباسى بىرقاتار وتىنىشتەردى كەلىسۋ مەن بيۋدجەت ۇدەرىستەرىن اكىمشىلەندىرۋدىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەرىن الىپ تاستاۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەردى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىن جوسپارلاۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋ ماقساتىندا كەلىسۋ ۇدەرىسىن 5 كەزەڭنەن 3 كەزەڭگە دەيىن قىسقارتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
جيىن سوڭىندا سەناتور س.جاقسىبەكوۆ بيۋدجەتتىك زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, سەناتور ج.نۇرعاليەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن سۋبسيديالاۋ جۇيەسىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جونىندە جانە سەناتور گ.كيم جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
