كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كەسەنەسىن كوتەرۋگە ىنتا بىلدىرگەندەردى جازالاپ, بەيىتىن تراكتورمەن ءتۇرىپ تاستاعىسى كەلسە دە حالىق ەسەت باتىرداي اسىل تۇلعاسىن ەستەن شىعارماي, ونى اۋليە تۇتىپ, ارداقتادى. ال, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ەسەت باتىردىڭ 325 جىلدىعى اقتوبە توپىراعىندا ۇلان-اسىر تويلانىپ, اتاپ ءوتىلدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ءولىارا شاقتىڭ قيىندىعىنا قاراماستان اقتوبەلىكتەر 160 كيىز ءۇي تىگىپ, قوناقتاردى كۇتىپ, بايگەگە ءۇش جۇزدەن استام جۇيرىك قوسىپ, بالۋاندار كۇرەستىرىپ, بابا رۋحىن اسقاقتاتىپ تاستاپ ەدى.
مىنە ارادا 25 جىل وتكەن سوڭ, ەسەت باتىردىڭ 350 جىلدىعى وبلىستا كەڭىنەن مەرەكەلەنىپ ءوتتى. وسىنداي مەرەكەلىك شارانىڭ اياسىندا ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا «XVII جانە XVIII عاسىرلارداعى قازاق-جوڭعار قاقتىعىستارىنداعى حالىق باتىرلارىنىڭ ءرولى: قازاق بىرەگەيلىگىنىڭ قالىپتاسۋى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. بۇل شاراعا زيالى قاۋىم, تاريحشى عالىمدار, ولكەتانۋشىلار, زەرتتەۋشىلەر, مۋزەي ءىسىنىڭ ماماندارى قاتىستى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى XVII جانە XVIII عاسىرلارداعى قازاق-جوڭعار قاتىناسى بارىسىنداعى باتىرلاردىڭ ءرولى جانە ەسەت باتىردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن سارالاۋ جانە قازىرگى زەرتتەلۋىنىڭ ناتيجەلەرىن بايانداۋ, جاڭا مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. تاما ەسەت باتىر قازاق حالقىنىڭ جوڭعار-قالماق باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەسىمى ەلگە تانىلعان دارابوز باتىرلارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەۋ ورىندى بولماق. ول بەلگىلى تاريحي تۇلعا, كىشى ءجۇزدىڭ حانى, جوڭعارلارعا تۇڭعىش رەت كۇيرەتە سوققى بەرگەن اسكەري قولباسشى ابىلقايىردىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان.
كونفەرەنتسيانى قىسقاشا كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشقان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ ۇرپاعىنا ۇران بولعان ۇلى تۇلعانىڭ وشپەس ەرلىگى مەن ءومىر جولى كەيىنگىلەرگە ونەگە ەكەنىنە توقتالدى. بابا رۋحىنا باعىتتالعان شارالاردىڭ بۇعان دەيىن دە وتكىزىلگەنىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا تۋعان ولكەنى تانۋدى, تاريحىمىزدى تۇگەلدەۋدى, ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلاعات ەتۋدى العا قويعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋدا, سىرت جاۋلاردان قورعاۋدا جان اياماي كۇرەسكەن, ۇلتى ءۇشىن ۇلى ىستەر ىستەگەن ەسەت باتىر جوڭعار-قالماق شاپقىنشىلارىنا قارسى ء«بىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ» تىزە قوسىپ كۇرەسكەنى تاريحتان بەلگىلى. باتىردىڭ رۋحىنا باعىشتالعان شارالار كوپ. باتىرعا دەگەن قۇرمەت مۇنىمەن اياقتالمايدى, جالعاسا بەرەدى, – دەدى بۇدان ءارى ول.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىباەۆ تاما ەسەت باتىر جانە حVIII عاسىرداعى قازاق تاريحى ماسەلەلەرى تۋرالى تەرەڭىرەك توقتالدى. ول قازاق حاندىعىن ەكى كەزەڭگە ءبولىپ, ءتۇيىندى ويلارىمەن ساباقتاستىرىپ, تارقاتا اڭگىمەلەدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان الاساپىران زاماندا قارا حالىقتىڭ قامىن جەگەن قاھارمان ۇلدىڭ ءبىرى ەسەت باتىر تۋرالى ويىن ءوربىتتى. سول كەزدەگى قوعامدىق جاعدايدى جان-جاقتى سارالادى.
ودان كەيىن ءسوز العان ەسەت باتىردى تاريحي تۇلعا رەتىندە ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن تىرىلتكەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زاكىراتدين بايدوسوۆ ەسەت باتىردىڭ ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭدە ابىلقايىر حاننىڭ اقىلشى دوسى, سەنىمدى سەرىگى بولعانىن جەتكىزدى.
ءوز پىكىرىن «ساياسي كۇردەلى كەزەڭدەردە حان جانىبەكتى, بوكەنبايدى, ەسەتتى جانىنان تاستاماعاندىعى ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن دالەلدەندى» – دەي كەلىپ, ول ەسەت باتىردى تاريحي تۇلعا رەتىندە ۇرپاققا ۇلاعاتتاۋدىڭ العاش رەت قالاي باستالعانىن اڭگىمەلەدى.
رەسەي كاسىپكەرلىك اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى دميتري ۆاسيلەۆ XVIII عاسىرداعى قازاق دالاسىنداعى حاندىق بيلىك ماسەلەلەرىنە توقتالدى. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وتەگەن يسەنوۆ ەسەت باتىر كوكى ۇلىنىڭ عۇمىرناماسىنا قاتىستى كەيىن تابىلعان كەيبىر دەرەكتەردى اڭگىمە وزەگىنە اينالدىردى. سانكت-پەتەربۋرگ «ەكونوميكا جوعارى مەكتەبى» ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رومان پوچەكاەۆ XVIII عاسىرداعى رەسەي ساياحاتشىلارىنىڭ دەرەكتەرىندەگى حيۋا حاندىق بيلىگىنىڭ قىر-سىرىن باياندادى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۆەتلانا كوۆالسكايا جاڭا داۋىردەگى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى سيپاتتارىنا توقتالدى.
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى جانىبەك يسمۋرزين جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى راشيد ورازوۆ ەسەت باتىر تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى العا تارتىپ, باتىردىڭ تۋعان جانە ومىردەن وزعان جىلدارىندا وزگەرىستەر بار ەكەنىن مۇراعاتتىق قۇجاتتارمەن دايەكتەي كەلىپ, ونى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ جايىن اڭگىمەلەدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى, ەسەت باتىردىڭ ۇرپاعى قۇدايبەرگەن وڭعاروۆ بىزگە ءوز پىكىرىن بىلايشا جەتكىزدى:
– مەن ەسەت باتىردىڭ توعىزىنشى ۇرپاعىمىن. بابام قازاقتىڭ جەرىن قورعاعان اسىل تۇلعا, جاۋىنگەر جان. ءبىز بالا كۇنىمىزدەن جادىمىزدا توقىپ وستىك.
تاۋكە حان – جوڭعار قالماقتارىنا قارسى سوعىستاردا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ سوزاقتا تۇراقتاۋىنا ريزاشىلىعىن بەرگەن, ءبىز سولاردىڭ ۇرپاعىمىز, ەسەت اتاعا وسىنداي دۋماندى-ءدۇبىرلى توي جاساپ جاتقان ءوڭىردىڭ باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىمىز ەرەك.
سونداي-اق وڭىردە ەسەت باتىردىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋىنا وراي حالىق باتىرىنا ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
ۇلى قولباسشىعا ارنالعان مونۋمەنت «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا تۇرعىزىلدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 32 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. مونۋمەنتتىڭ بيىكتىگى 11,5 مەتر.
جاڭا ەسكەرتكىش وبلىستىڭ باستى مادەني جانە تاريحي كورنەكى جەرلەرىنىڭ ءبىرى – ەسەت باتىر اتىنداعى مەموريالدىق كەشەنىنىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس. بۇگىندە كەشەننىڭ قۇرامىنا باتىردى جەرلەگەن جەردە 1992 جىلى سالىنعان كەسەنە, مۇراجاي مەن كەلۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن بىرقاتار عيماراتتار بار.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقسان»
اقتوبە
