بۇل ەڭبەكتە ۇلى ابايدىڭ دانالىعى مەن م.اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعىن, جىر الىبى جامبىلدىڭ جىرلارى مەن دارىندى كومپوزيتور قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن, عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان بابالار ءۇنىن تىلگە تيەك ەتىپ, مىسالعا كەلتىرەدى. مۇنى ەلباسى جايدان-جاي ايتىپ وتىرماعانى انىق. ويتكەنى, بيىل تۋعانىنا 120 جىل تولىپ وتىرعان ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق الەمىنە زەر سالعاندا ۇلى جازۋشىنىڭ عۇلامالىعىنا ءمان بەرىپ وتىر.
پرەزيدەنت ءوز ەڭبەگىندە ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق ساناعا بايلانىستى پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك, سانانىڭ اشىقتىعى سىندى ماسەلەلەرمەن بىرگە, تاياۋداعى جىلداردا اتقاراتىن مىندەتتەر رەتىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋىنا ارنايى توقتالدى. ءبىلىم – ۇلت وركەنيەتىنىڭ ولشەمى دەيتىن بولساق, ۇلتتىڭ ساپالىق كورسەتكىشى دە بىلىممەن تىكەلەي بايلانىستى بولماق. ءبىلىمنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى الىپبيدەن, ۇلتتىق جازۋ ۇلگىسىنەن قالانادى. بۇگىنگى انا ءتىلىمىزدىڭ, جازۋ ەملەمىزدىڭ لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن جاڭا گرافيكاعا بەت بۇرۋى وتكەن عاسىردا (1929-1940 ج.ج.) قولدانعان الىپبيىمىزگە – لاتىن جازۋىنا قايتا ورالىپ, ۇلتتىق سانامىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەدى.
ءبىز وتكەن تاريحىمىزدان 1929 جىلدىڭ 7 تامىزىندا بۇرىنعى كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ءالىپبي – ء«بىرتۇتاس تۇركى ءالفاۆيتىن ەنگىزۋ» تۋرالى قاۋلى قابىلداعانىن بىلەمىز. وسى رەتتە م.اۋەزوۆتىڭ 1929 جىلعى لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسقانىن, لاتىن جازۋىنىڭ ۇتىمدى جاقتارى جونىندە سالماقتى ويلار بىلدىرگەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ول اراب الىپپەسىنىڭ كەمشىلىكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ ەملەسىنە دە سالقىنىن تيگىزگەنىن, اراب جازۋىنىڭ تۇسىندا سەزىلمەگەن بۇرىنعى ەملەنىڭ بار كەمشىلىكتەرى جاڭا الىپبيگە كوشكەن سوڭ كوزگە ايقىن تۇسكەنىن ەسكەرتەدى. «قازاق جاڭا ەملەسى تۋرالى» دەكرەت قابىلداناردا ۇكىمەتتىك قاۋلىعا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە م.اۋەزوۆ, حاتشىسى دەگەن تۇسقا ءاندىجان ۇلى قول قويادى. 1929 جىلدىڭ 25 شىلدەسىندە قابىلدانعان وسى قۇجاتتا: «...وكتيابر توڭكەرىسىنەن سوڭ ۇلى مادەنيەت-شارۋاشىلىق جۇمىسىن ءوز قولىمەن ىستەي باستاعان قالىڭ قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ مۇددەسى, جۇرناقشىل-ۇندەسشىل قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس زاڭدارى, جاڭا الىپپەنىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرى – ءبارى قوسىلىپ ەملەنى وزگەرتۋدى امالسىز كەرەك قىلادى.
ونان سوڭ ەملەنى سوتسيالدىق قۇرىلىس جاعدايىنا قاراي, ءتىلدىڭ دامۋ باعىتىنا قاراي وزگەرتۋ كەرەك-ءتى. ...قازاق ەملەسىن, ەملەلەرىنىڭ ىشىندە ەڭ وڭاي سانالعان دىبىس جۇيەلى ەملە نەگىزىنە قۇرۋ كەرەك; قازاقتىڭ ءتول ءسوزى ءۇشىن دە, شەتتەن كىرگەن سوزدەر ءۇشىن دە بىرىڭعاي ەملە جاساۋ كەرەك», دەگەن تالاپ قويىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ شارالارى بەكىتىلدى. بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ وڭ ناتيجەلەرىن حالقىمىز كيريلل جازۋىنا كوشكەنگە دەيىن (ون جىلدان استام ۋاقىت) كوردى. مىنە, ۇلى جازۋشىنىڭ وسى ۇلگىسى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – لاتىن جازۋىنىڭ قازىرگى قابىلدانۋىندا دا ونەگە بولاتىنداي ەلەپ-ەسكەرەرلىك جايت.
ءالىپبي – دىبىستى تاڭبالاپ جازۋ ءۇشىن ويلاپ شىعارىلعانىن, ال جازۋ – ويداعىنى قاعازعا ءتۇسىرۋدىڭ, سول ءالىپبيدى تۇتىنعان ءتىلدى كوركەيتۋدىڭ, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن نىعايتۋدىڭ امالى ەكەنىن الەم عالىمدارى ايتىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. سول سەبەپتى لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسىن وركەنيەتكە جەتۋدىڭ, رۋحاني-الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جولى رەتىندە قاراستىرعان ورىندى.
ال ءبىلىم تۋرالى ايتقاندا ۇلى مۇحاڭنىڭ (م.اۋەزوۆتىڭ) «وقۋعا ۇمتىلاتىن ۋاقىت» اتتى ماقالاسىنداعى: «وقۋدىڭ كەرەكتىگى تۋراسىندا ءسوز جازىپ وتىرۋدىڭ كەرەكتىگى جوق! اسپانداعى كۇننىڭ بارلىعىنا قانداي سەنىم بولسا, وقۋدىڭ كەرەكتىگىنە دە سونداي سەنىم بولعان: وقۋسىز ەل – دۇنيەدەگى تىرشىلىك جارىسىنا ەرە الماي جوق بولادى. ءبىز: «قازاق حۇكىمەتى, قازاق ۇلتى» دەگەن ءسوزدىڭ ءبارىن دە وقۋ تارازىسىمەن ولشەيمىز: وقۋسىز اتاق – ورمەكشىنىڭ ۇياسى سياقتى بوس نارسە...», دەگەن سوزدەرى ەسكە تۇسەدى. ماقالادا دانىشپان سۋرەتكەر ەلدى ءتۇزۋ جولعا جەتەلەيتىن ازاماتتار, قازاق ەلىن قاتارعا كىرگىزۋدى ماقسۇت ەتكەن ازاماتتار, وقۋ جۇمىسىن قاراستىرۋىن, وقۋ جۇمىسى قاسيەتتى جۇمىس ەكەنىن, ساياساتقا قۇربان بولۋعا جارامايتىن جۇمىس ەكەنىن, ەش ۋاقىتتا كوڭىلدەن شىعارماۋىن, وقۋ بولىمدەرىنە قازاق ازاماتتارى كىرىپ, قازاق مەكتەبىن رەتكە سالۋىن ەسكەرتەدى. بۇل مىسال دا كەمەڭگەر جازۋشى ويلارىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى ءبىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تالاپتارىمەن ۇندەس كەلەتىنىن بايقاتادى. بۇل جايتتى ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «...تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», – دەپ ايرىقشا اتاپ ايتتى.
حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن زيالى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى, قازاق مادەنيەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرى ءىلياس وماروۆ: «مۇحاڭدى (اۋەزوۆتى) ەڭ العاش سوزىنەن تانىعام, ال ءسوزدى ەڭ العاش مۇحاڭنان تانىعام» – دەۋى ۇلى سۋرەتكەردىڭ انا ءتىلىن وتە جەتىك مەڭگەرگەنىن جانە انا ءتىلى مەن ونىڭ تىلدىك قورىن بايىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقانىن ايعاقتاسا كەرەك. قالامگەر جازۋ ونەرىندە وزىنە ۇلكەن ەستەتيكالىق تالعام مەن قاتاڭ دا جوعارى تالاپ قويعانىن ونىڭ قالامىنان تۋعان سىرلى سوزدەردى سويلەتۋىنەن, ءسوز قۇدىرەتىن تانىتۋىنان انىق بىلەمىز. مۇنى اۆتور عىلىمي-زەرتتەۋ, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن كوركەم شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەر سوزىندە, سونداي-اق اۆتورلىق بايانداۋلاردا دا جارقىراتا كورسەتەدى. وعان قوسا, بۇدان كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ جازۋ ستيلىندەگى بيىك ەتيكالىق-ەستەتيكالىق پاراسات-پايىمدارى مەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي-تولعاۋلارىنىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستىلىعىن اڭعارامىز. ماسەلەن, سۋرەتكەر ءتىلى تۋرالى ماقالاسىندا ول: «...جازۋشىنىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى ءتىلى تەك جابايى, جۇپىنى ۇعىم ءتىلى عانا بولىپ قويا المايدى. ۇعىم, تۇسىنىكپەن قاتار, وي, سەزىمگە دە بىردەي اسەر ەتەرلىك ايشىقتى تىلمەن اسەم سويلەۋى شارت. ىلعال جوق, ءدام جوق, تەك گرامماتيكاشىلدىڭ ءسال عانا بىلگەن, كۇندەلىك قالىپتا تۇتىنىپ جۇرگەن, شاما-شارقىنا ولشەنگەن ادەبيەت ءتىلى كوركەم بولىپ جارىتپايدى», دەپ كەسىپ ايتسا, ەندىگى ءبىر جەردە: «...بۇگىنگى ءبىزدىڭ جازۋشىلاردان بايقالاتىن ءبىر ۇلكەن ولاقتىق – كوپ جازۋشىلاردىڭ سوزدىگى شاعىن, ءتىلى كەدەي... ءبىرتالاي اقىندارىمىزدىڭ... ەڭبەكتەرىندەگى سوزدىك قورعا كەلسەك, جيىنى بەس-التى مىڭ سوزدەن اسا قويمايتىن مۇلكى عانا بار ما دەيسىڭ», دەپ وكىنىش بىلدىرەدى.
ايتالىق, جازۋشى 1948 جىلى جازعان ء«بىزدىڭ ەلدىڭ سالت-ساۋىعى» اتتى ماقالاسىندا: «...گۇلدەنىپ تاريح, كوركەيىپ ءومىر, داۋرەن جاڭعىرعان زاماندا سان الۋان سالت تا جاڭعىرادى. ونەر, ءبىلىم تاۋىپ وسكەن ەلدىڭ سالتىنا دا ونەر, ءبىلىم ۇلگىسى, ورنەگى كىرەدى. بۇل جونىندە بۇرىنعى اۋىل سالتىن ساناپ, بۇگىنگى اۋىلىمىزدىڭ جاڭالىقتارىن جالعاستىرىپ ايتساق, كوپ ءسوز بولار ەدى. جالپى, سالت دەگەننىڭ ءوزىن دە سانسىز كوپ سالالارعا ءبولىپ, تاراتىپ ايتسا, ءسوز ۇزاق بولادى... سالتتى ءبىز ەكى جاقتان ءسوز ەتپەكپىز. ونىڭ ءبىرى – تۇرمىس سالتى, ەكىنشىسى – ساۋىق سالتى. وسى ەكى جاي ءبىزدىڭ بۇگىنگى ونەرلى قالامىز بەن وسكەلەڭ كولحوزدارىمىزدا قالاي قالىپتانىپ كەلەدى, سونى ايتايىق», دەپ كەڭەستىك كەزەڭدەگى ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» دەپ دارىپتەلگەن سالتتارىمىزدىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالادى. ماقالادا اۆتور وقىمىستى قازاق قاۋىمىندا ءان سالمايتىن, بي بيلەمەيتىن, كۇيدى قادىرلەمەيتىن جان جوق ەكەنىن, ويتكەنى ءبىزدىڭ جاڭا سالت پەن ساۋىعىمىزدا بارلىق ازاماتتىق وزگە قاسيەتتەرىمىزدىڭ قاتارىندا ساۋىق-ءسانىمىز, كوركەمونەرىمىز اسا قادىرلى قاسيەتتەرىمىزدىڭ بىرىنەن سانالاتىنىن, بۇل جايدى كەڭەستىك اۋىلداعى بارلىق ەلىمىزدىڭ اتا-انالىق, بالا-باۋىرلىق بۋىندارىنىڭ بارشاسى تولىق تۇسىنەتىنىن جانە تۇگەل سۇيسىنە قوستايتىنىن زامان تالابىنا ساي قۋانىشپەن جازادى.
ماسەلەن, «قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسى مەن مۋزىكا تەاترى» اتتى ماقالاسىندا كەڭەستىك قازاقستانداعى مادەنيەت توڭكەرىسى ولكەنىڭ بارلىق ەڭبەكشى جۇرتشىلىعىن قۋانتىپ ريزا ەتكەندەي كوپ-كوپ تابىستارعا يە بولعانىن, ولكە مەن ەلدىڭ بۇرىنعى ەشبىر تاريحىندا بولماعان مادەنيەت تابىستارى جاڭا توڭكەرىسشىل جاس جۇرتشىلىقتىڭ ونەر تاپپاق بولىپ, قانات قاققان تالابى كوركەمونەر سالاسىندا دا جاڭالىق ۇستىنە جاڭالىق تۋعىزىپ وتىرعانىن اتايدى. بۇل ورايدا, ەلدەگى مەملەكەتتىك تاريحي ءمان-ماڭىزى بار ءىرى باعىتتاعى ۇلكەن جاڭالىقتىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ مەملەكەتتىك مۋزىكا تەاترى بولعاندىعىن, ونىڭ سول كەزەڭدەگى ەڭ الدىمەن ايقىندالىپ كورىنەتىن ەرەكشەلىگى – ءان, كۇي نەگىزىنىڭ تۇتاسىنان حالىقتىڭ رۋحاني قورىنان شىققاندىعىن, مۇندا بۇل مۇرا ەڭبەكشى حالىقتىڭ وي-قيالى مەن ءۇمىتىنىڭ وشپەس جانار وتىن عاسىرلار بويى جوعالتپاي الىپ كەلگەنىن ءسوز ەتەدى.
جازۋشى م.اۋەزوۆ: «...شىنىندا دا تۋعانىنان باستاپ ولىمىنە شەيىن وتەتىن كۇيىن الساق, قازاقتىڭ ومىرىندە ءاننىڭ ىلەسىپ جۇرمەگەن ەشبىر ۇلكەن كەزەڭى جوق دەۋگە بولادى. ونىڭ ومىرىندە نە عۇرىپتان تۋعان ءان, نە ءۇي ءىشى تۇرمىس-سالتىنان تۋعان ءان, نە بولماسا ءوز ونەرى ارقىلى ءوز جانىنان شىققان اندەر ىلعي ەگىز بولىپ ىلەسىپ وتىرادى. ءان عاسىرلار تۇكپىرىنەن قايعىلى حال بايانىن بىزگە جەتكىزەدى», دەپ ويىن تۇيىندەيدى.
اۆتوردىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى – مەيلى ول شاعىن اڭگىمە-حيكاياتتارى بولسىن, كولەمدى ەپيكالىق, درامالىق شىعارمالارى الدە پۋبليتسيستيكالىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى بولسىن – بارىندە دە قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارى وتە ۇقىپتىلىقپەن, اسقان ىزدەنىمپازدىقپەن, ۇلكەن شەبەرلىكپەن پايدالانىلادى. ال عۇلاما جازۋشىنىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى قازاقتىڭ ۇلتتىق برەندىنە اينالعان رومان-ەپوپەيا رۋحاني بايلىقتارىمىزدىڭ تاۋسىلماس كەنى ىسپەتتى. سوندىقتان, الەمگە ايگىلى شىعارماداعى تىلدىك, حالىقتىق-ەتنوگرافيالىق ماعلۇماتتار جايىندا ءسوز ارنايى بولۋى كەرەك. ءبىز العان تاقىرىبىمىزدىڭ ءبىر پاراسىنا عانا توقتالدىق.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ارقالى اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ:
قايران مۇحاڭ – كوركەم سوزدىڭ ءپىرى ەدى,
ابايىمىز ەكەۋ بولسا, ءبىرى ەدى.
ءتىلى باردا حالىقتاردىڭ, قازاقتىڭ,
تىرىلەرمەن تىرىلەرشە جۇرەدى, – دەپ جىر ارناعانى بار.
سول ايتقانداي, ۇلى جازۋشى, ۇلكەن ويشىل-قالامگەر, ءىرى عۇلاما عالىم حالقىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, م.اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ يدەيالىق-رۋحاني, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق, تىلدىك قۇبىلىستار الەمىن ادەبيەتشى, ءتىلشى عالىمدار قال-قادىرىنشە ءار قىرىنان, جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەپ كەلەدى. ايتسە دە, ساڭلاق سۋرەتكەردىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى يدەيالىق تالابىنا اينالىپ وتىرعان ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تانىتاتىن رۋحاني جاڭعىرۋ ارنالارى تولىعىمەن جۇيەلى تۇردە قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىنى داۋسىز دەپ ويلايمىز.
باقتيار سمانوۆ,
ۇعا اكادەميگى
