وتكەندە «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسىنىڭ «قارەكەت» باعدارلاماسىنىڭ «اششى سۋ ارقالاتقان ازاپ...» اتتى حابارىندا ىشىمدىككە سالىنعان اكەسى ءۇشىن شىرىلداعان جاس قىزدىڭ زارىن ەستىدىك. ەكىنشى كەيىپكەر 45 جاستاعى سوقتالداي ازامات: «بۇرىن مەندە ءبارى بولدى, ءۇي دە, اقشا دا, ابىروي دا, بىراق بارىنەن اراقتىڭ كەسىرىنەن ايىرىلدىم. بولدى, مەن بۇل دەرتتەن ارىلامىن, ايتپەسە ءبىر كۇنى دالادا ولەمىن», دەپ ەس جيعاندىعىن كورسەتىپ, مامانداردان كومەك سۇرايدى.
جۋىردا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلتتىق الكوگولدەن باس تارتۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلعان
ء«بىز ۇرپاعىمىزدىڭ ساۋ بولۋىن قولدايمىز!» ۇرانىمەن ىشىمدىكتى شامادان تىس تۇتىنۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا ونكۇندىك وتكىزىلدى.
جالپى, الەمدىك دەڭگەيدە ىشىمدىككە سالىنۋ پروبلەماسى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى باسىم ءۇش ماسەلەنىڭ ءبىرى بولۋدا. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, 200-دەن اسا اۋرۋ ىشىمدىكتى تۇتىنۋدىڭ سالدارىنان تۋادى ەكەن. باۋىر تسيرروزى, قاتەرلى ىسىك پەن جۇرەك-قانتامىرى اۋرۋلارىنىڭ سەبەپشىسى بولاتىن ىشىمدىك ءىشۋدىڭ زاردابى جوعارىداعى باعدارلاما كەيىپكەرلەرى ءتارىزدى ادام تاعدىرىنا زيانىن تيگىزۋمەن قاتار, ادام ايتقىسىز كەلەڭسىزدىكتەرگە, جول-كولىك اپاتتارىنا دا الىپ كەلىپ جاتادى. بىرەۋ ومىرمەن قوشتاسىپ, ەندى بىرەۋدىڭ توسەككە تاڭىلىپ, ءيا قولارباسىز قوزعالا المايتىن كۇيگە تۇسۋىنە دە وسى ءسپيرتتى ىشىمدىك سەبەپشى. قىلمىستىق ايىپتاۋلاردا, جازاتايىم جانە قاساقانا قىلمىس جاساۋدا دا ىشىمدىكتىڭ كەسەلدى كەسىرى ايتارلىقتاي. ستاتيستيكاعا قاراعاندا 25 پەن 39 جاستاعى ادامداردىڭ اراسىندا ىشىمدىك ءىشۋ ازايماي وتىر ەكەن. دەگەنمەن 1999 جىلى ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ ىشىمدىك ىشەتىندەرى 55 پايىز توڭىرەگىندە بولسا, 2015 جىلعى دەرەكتە ول 24,2 پايىزعا تومەندەپتى. ازايدى دەگەننىڭ وزىندە دە پروبلەما جەتكىلىكتى.
– ماسەلەن – دەيدى سالاماتتى ءومىر سالتى ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى قانات حامزين ەلىمىزدەگى ىشىمدىك ىشۋشىلەر قاتارىن نەگىزىنەن 25 پەن 39 جاس ارالىعىنداعى ادامدار قۇرايتىنىن ەسەپكە الساق, بالالاردىڭ ىشتەن اۋرۋ بولىپ تۋىنا, وتباسىلاردىڭ اجىراسىپ كەتۋلەرىنە كوبىنە وسى الكوگول كىنالى بولىپ جاتادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە ىشىمدىك ءىشۋ جونىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءبىرىنشى ورىندا تۇر ەكەن.
ىشكىلىككە قۇمارلار اراسىندا ايەلدەردىڭ بولۋى جانە ولاردى ەمدەۋدەگى قيىندىقتار, الكوگوليزم دەرتىنە شالدىعۋشىلاردىڭ ءتۇرلى جاستارداعى ادامداردى اينالىپ وتپەيتىنى بارلىعى الەۋمەتتى الاڭداتار پروبلەما.
ناركولوگ دارىگەرلەر مەن سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە جاستار جاعى الكوگولدەن كەلەتىن زياندى جەتە تۇسىنە بەرمەيتىن كورىنەدى. ءبىز سالىنىپ ىشپەيمىز, توي-تومالاقتا, اعايىن-تۋىس جينالعاندا عانا ىشەمىز, ونسىز توي توي بولا ما دەيدى. كەيبىرەۋلەرى الكوگولسىز سىرا ىشەمىز, ودان كەلەتىن ەشبىر زيان جوق دەپ ويلايدى. ال شىن مانىندە سونىڭ ءوزى زياندى, مىسالى, سىرانى مولشەردەن اسىرىپ ءىشۋ گورمونداردى وزگەرتىپ ەر ادامدى ايەلگە ۇقساتىپ, كەرىسىنشە ايەلدىڭ داۋىسى جۋانداپ, مۇرتى ءوسىپ, ەركەك كەيپىنە جاقىنداپ كەتەتىنى انىقتالعان.
جاسوسپىرىمدەردىڭ ىشىمدىك تۇتىنۋى كوپتەگەن ەلدەردەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى. ەرەسەكتەردىڭ ىشىمدىكتى تۇتىنۋىنا قاراپ اربانىڭ الدىڭعى دوڭعالاعى قالاي جۇرسە, سوڭعىسى سونىڭ ىزىمەن جۇرەدى دەگەنىندەي, جاستار ىشىمدىكتى ەلىكتەۋدىڭ, ەرەسەك بولۋدىڭ باسى سانايدى. ونىڭ ۇستىنە قاتارلاس, قۇربى-قۇرداستارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ مەن جاڭا بايلانىستاردى قالىپتاستىرۋدا ەركىندىك بەرەتىندەي كورىنىپ, جامان ادەتتىڭ شىرماۋىنا قالاي تۇسكەنىن دە اڭداماي جاتادى. دارىگەرلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ ماس بولۋى ءۇشىن ىشىمدىكتىڭ از مولشەرى دە جەتەتىنىن, بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ اقىل-كەڭەسىمىزدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, اتا-انانىڭ ۇلگىسى, مەكتەپ پەن قوعام موينىنا ارتىلار جۇكتىڭ تەڭ ءتۇسۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
كەيدە ءبىر ادامنىڭ ىشىمدىك ىشۋىنەن باسقا ادامدار زارداپ شەگىپ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەدى. قىلمىس جاسالۋى, قوعامدىق ءتارتىپتىڭ بۇزىلۋى ورىن الاتىندىقتان ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەسكە مەملەكەتتىك رەسۋرستار تارتىلىپ جاتاتىنى دا قۇپيا ەمەس.
الكوگولدىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەر زيانى جاتىرىشىلىك دامۋ كەزەڭىنەن باستاپ, قارتتىققا دەيىنگى جەكە دەنساۋلىق كاپيتالى مەن ادامدىق كاپيتالدى تومەندەتۋگە الىپ كەلەدى. باسىم كورسەتكىشتەر بويىنشا, ىشىمدىكتەن ەڭ الدىمەن ورتا جاستاعى ادامدار, اسىرەسە ەر-ازاماتتار كوز جۇمادى ەكەن.
ايتا كەتەلىك, ددۇ-نىڭ عالامدىق ماقساتى 2025 جىلعا دەيىن ىشىمدىكتى شامادان تىس تۇتىنۋدى كەمىندە 10 پايىزعا تومەندەتۋ بولسا, ەلىمىزدە جان باسىنا شاققانداعى ءسپيرتتىڭ جالپى كولەمى 2016 جىلى – 9,8, ال 2015 جىلى 8,2 پايىزدى قۇراعان.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
