مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ ءداستۇرلى ورنى – استانا كلۋبى. 2015 جىلدان باستاپ, وسى الاڭنىڭ جۇمىسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانە ونىڭ شەڭبەرىندە قىزمەت ەتەتىن الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ۇيىمداستىرادى.
بيىلعى جىلى اقش-تىڭ, رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ, ءۇندىستاننىڭ, ەۋروپانىڭ, تاياۋ شىعىستىڭ, ورتالىق جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ ءىرى عالىمدارى, تانىمال ساياساتكەرلەرى, الدىڭعى قاتارلى «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» ساياساتتانۋشىلارى ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلايدى.
جاڭا قالىپتاسقان الەمدىك ءتارتىپتىڭ انىقتامالىق نۇكتەلەرىن انىقتاي وتىرىپ, ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار الداعى ونجىلدىقتا ەۋرازيا دامۋىنىڭ ۆەكتورلارى مەن ستسەناريلەرىن بەلگىلەپ, اعىمداعى وقيعالاردىڭ كوكجيەگىنە كوز سالۋعا تىرىسادى. تۇتاستاي العاندا, قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى استانا كلۋب – جاھاندىق ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تالاپتارىن قاناعاتتاندىراتىن, بىلايشا ايتقاندا ۇلكەن ەۋرازيا دەپ اتالاتىن اۋماقتاعى ۇدەرىستەردى تالقىلاۋعا ارنالعان ەرەكشە حالىقارالىق فورمات ەكەنىن اتاپ ايتادى.
سونىمەن قاتار استانا كلۋبتىڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ بىرەگەي ميسسياسىندا. ال باسقا الەمدىك سۇحبات الاڭدارىنان ايىرماشىلىعى, استانا فورماتى ادال جانە سىندارلى پىكىرتالاستار ءۇشىن تاۋەلسىز جانە بەيتاراپ ارەنانى ۇسىنادى.
دوگماتيزمگە (وزگەرىسسىز ماڭگىلىك ەرەجەلەر بولىپ تابىلاتىن, سىنعا ۇشىرامايتىن ويلاۋ ءتاسىلى) جانە كەز-كەلگەن يدەولوگيالىق كۇن ءتارتىبىن كۇشتەپ تاڭۋعا ەشقانداي جول بەرىلمەي, تەك جوعارى كاسىپقويلىق پەن اشىقتىق احۋالى ورىن العان.
ەگەر ءبىز بەينەلى جانە مەتافورالىق تۇردە سالىستىرساق, كلۋبتىڭ قابىرعاسىندا جۇرگىزىلەتىن پىكىرتالاستار ماتەماتيكتەردىڭ سەمينارلارىنا ۇقساس, وندا ءبىر تاپسىرما شەشىمىنىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى, سايىپ كەلگەندە, ورتاق امبەباپ تۇجىرىمدامانىڭ شەشىمىنە اكەلەدى. ءسوز حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا تاسىلدەر مەن شەشىمدەردى قالىپتاستىرۋدا بولىپ وتىر.
استانا كلۋبتىڭ جۇمىسى ەركىن جانە اشىق سويلەسۋ فورۋمى رەتىندە «Chatham House» ەرەجەسى اياسىندا وتكىزىلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەيىننەن تىكەلەي دايەكسوزگە تىيىم سالىنادى, سويلەۋ سىلتەمەلەرى سويلەۋشىلەردىڭ ەسىمدەرىن كورسەتپەۋ ارقىلى عانا مۇمكىن بولادى. سوندىقتان الدىڭعى تاجىريبە كورسەتكەندەي, كلۋب اياسىندا ەكسكليۋزيۆتى تەزيستەر جانە باتىل دالەلدەر ايتىلادى. بۇلار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلمەيتىن پىكىرلەر. بۇل فاكتور تاقىرىپتىق تالقىلاۋلاردىڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى ونىمدىلىگىنە ىقپال ەتەدى.
جالپى العاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە استانا كلۋب ءوز ورنىن سەنىمدى تۇردە يەلەنىپ, تانىمال حالىقارالىق برەندكە اينالدى. بۇگىندە ونىڭ قىزمەتى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرىلىپ, ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوشۋدە.
كلۋبتىڭ الداعى كەزدەسۋلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ وتەر بولساق, بىرىنشىدەن, كلۋب جۇمىسىنا العاش رەت بىرنەشە بۇرىنعى مەملەكەتتەر باسشىلارى شاقىرىلدى. قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگىن حالىقارالىق ىستەرگە تىكەلەي قاتىسقان جانە ساحنادان تىس تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرلەرى بولعان ديپلوماتتار مەن سىرتقى ىستەر مەكەمەلەرىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى قۇرايدى. ەكىنشىدەن, كلۋب قىزمەتىنىڭ اتلاسى جاڭا مۇشە ەلدەرمەن قارقىندى تۇردە بەلگىلەنەدى. بيىلعى جىلى كەزدەسۋدىڭ تۇراقتى قوناعى رەتىندە تاعى 10 ەلدىڭ وكىلدەرى قوسىلادى. ولار: يتاليا, يندونەزيا, پولشا, سەربيا, سلوۆەنيا, فينليانديا, چەحيا, بانگلادەش, مالايزيا جانە ازەربايجان. كلۋب قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇرامى 28 مەملەكەتتەن كەلگەن 66 قاتىسۋشىعا دەيىن كەڭەيدى. ۇشىنشىدەن, لونگ-پاراق وسىعان دەيىن استانالىق پىكىرتالاسقا قاتىسپاعان بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار جانە ساراپشىلارمەن تولىقتى. بۇل تۇرعىدان كلۋب مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمى عىلىمي جۇمىستارى مەن اناليتيكالىق ىزدەنىستەرى قازىرگى زاماننىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميقالىق ۇردىستەردىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزىن قالايتىن تۇلعالارمەن تولىقتىرىلادى. ولار جاڭا شىندىقتى جانە قازىرگى زامانعى الەم ءتارتىبىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرەتىن نەگىزگى تەوريالاردىڭ جاساۋشىلارى بولىپ تابىلادى. بۇل عالامدىق ينتەللەكتۋالدى ديسكۋرستىڭ قالىپتاسۋىنا قانداي دا ءبىر ىقپال ەتەتىن تۇلعالار. تورتىنشىدەن, كلۋب تاريحىندا تۇڭعىش رەت اشىق پانەلدىك سەسسيا وتكىزىلەدى, ونىڭ شەڭبەرىندە بۇرىنعى مەملەكەتتەر باسشىلارى, ساراپتاۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى تۇلعالار ءسوز سويلەيدى.
تۇتاستاي العاندا, ەكى كۇن ىشىندە بۇكىل الەم بويىنشا وي-پىكىردىڭ كەڭ اۋقىمىن ۇسىناتىن پىكىرتالاستار بولادى. كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى – «ۇلكەن ەۋرازيا-2027: تەكەتىرەس نەمەسە سەرىكتەستىك» – ستراتەگيالىق شەشىمدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر نەگىزىندە قالىپتاسقان.
ماسەلەلەردىڭ ءتىزىمى حالىقارالىق پروبلەمالاردىڭ ەڭ ىستىق توپتارىن قامتيدى. بۇل الەمدىك كۇشتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك پەن اقش, رەسەي, قىتاي جانە ەو گەوساياسي باستامالارىنىڭ اراقاتىناسى, وڭىرلىك ويىنشىلار ءرولىنىڭ ارتۋى, ەۋرازياداعى نەگىزگى ينتەگراتسيالىق جوبالاردىڭ تۇيىندەسۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى.
قاتىسۋشىلار جاڭا قاۋىپسىزدىك ساۋلەتىن قۇرۋ پەرسپەكتيۆالارى, كورەي تۇبەگىندەگى شيەلەنىسۋدىڭ مانماتىنىندە يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ, ەۋروپاداعى وقيعالار, سونداي-اق ورتالىق ازياداعى ۇردىستەر, جاھاندىق جانە وڭىرلىك ۇدەرىستەردەگى قازاقستاننىڭ ءرولى تۋرالى ءسوز قوزعايدى دەپ كۇتىلۋدە. تۇتاستاي العاندا, كەزدەسۋدىڭ كۇن ءتارتىبى وتە كەڭ. بۇل كلۋب مۇشەلەرىنە الداعى ونجىلدىقتا ۇلكەن ەۋرازيا دامۋىنىڭ سۇلباسىن سىزۋعا, ياعني وتە ۇلكەن ءارى كۇردەلى مىندەتىنىڭ شەشىمىنە جاقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارينە استانا كلۋب فورماتىنداعى ەۋرازيا تاعدىرىن تالقىلاۋعا باعىتتالعان ساراپشىلار ديالوگى قازاقستاننىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دايەكتى تۇردە كوتەرەتىن اشىقتىق پەن تەڭگەرىمدى ءوزارا ارەكەتتەستىك پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جاھاندىق ساياسي ديالوگتى نىعايتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
ەرجان سالتىباەۆ,
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
