راسىندا دا بۇگىنگى الەمدەگى ورىن الىپ وتىرعان كوپتەگەن وقيعالار مەن قالىپتاسقان جاعدايلاردى ەتنيكالىق, ازاماتتىق جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىك, ۇلتتىق سانا-سەزىم, ۇلتتاردىڭ قايتا ورلەۋى, جاپپاي ەتنوساياسي جۇمىلدىرۋ, ەتنوساياسي شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستار سياقتى فاكتورلاردى ەسكەرمەيىنشە ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. جالپى, عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا ۇلتارالىق قاتىناستارعا تىكەلەي جانە جاناما تۇردە اسەر ەتەتىن فاكتورلار قاتارىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق, ساياسي, گەوساياسي, جۇمىسسىزدىق, ادام قۇقىعىن قورعاۋ, ەتنوستىڭ ءىس جۇزىندەگى ستاتۋسى, جەكە ۇلت ىشىندەگى تاتۋلىق, قوعامداعى مادەنيەت پەن ادەت-عۇرىپ دەڭگەيى, ءتىل ساياساتى, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ءوسۋى, ميگراتسيا مەن دەموگرافيالىق جانە ت.ب. ۇردىستەردى جاتقىزۋعا بولادى.
وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ ەلباسى «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن ۇستانىمى – «قازاقستاندىق جول» مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قوعامدىق كەلىسىم جانە جالپىۇلتتىق بىرلىك, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق مودەلى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالادى. مەملەكەتتىڭ جۇرگىزگەن ساۋاتتى ۇلتتىق ساياساتى ءوز ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرە ءبىلدى, ءاۋ باستان-اق ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, ەتنومادەني دامۋلارىنا بارلىق جاعدايلاردى جاساپ وتىردى. قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ ەتنوستىق ەمەس, ازاماتتىق قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. ەلدەگى جاعداي ۋشىقتىرىلماي, قالىپتى دامۋ ۇستىندە بولدى.
ەلباسى ماسەلەنى تاريحي جانە ساياسي تۇرعىدان زەردەلەي كەلە «قازاقستان, ءسوزدىڭ تولىق ماعاناسىندا, كوپۇلتتى مەملەكەت ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. بۇل جاريا ەتىلگەن تۇجىرىم ەمەس, بۇل – شىندىق... قازاقستان ارقاشان دا كوپەتنوستى مەملەكەت بولادى جانە ەشكىم, ەشقاشان قاندايدا بىرۇلتتىق تازارتۋدى جۇرگىزبەيدى, ءبىزدىڭ كوپەتنوستىعىمىز – وراسان زور مادەني, ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەسۋرس», سوندىقتان ءبىز وسى قاراپايىم ەكى اقيقاتتى ۇعىنىپ, كەلەسى ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءتيىسپىز», دەگەن قورىتىندى جاسادى.
سوندىقتان كەز كەلگەن كوپۇلتتى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ەڭ باستى باعىت-باعدارى – ۇلتتىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ بولۋى كەرەك. وعان الىپ باراتىن توتە جول – مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ەتنوساياساتى مەن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىندەگى جەتىستىكتەرى.
ن.ءا.نازارباەۆ قوعامدا كەزدەسەتىن ىشكى قاراما-قايشىلىقتارعا تەرەڭ بويلاپ, ولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇردەلى ساياسي شەشىمدەرگە بارا ءبىلدى. ولاي بولسا, ونداي حالقىنا دەگەن رياسىز ماحاببات, تاباندىلىق, ەرىك-جىگەر مەن شەشىمدىلىك, دايەكتىلىك, كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تۇيتكىل تۇستارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تولىققاندى ءتۇسىنىپ, يگەرۋ, ولاردىڭ باسىمدىقتارىن انىقتاۋ جانە ايتقان ءسوزى مەن حالىققا بەرگەن ۋادەسىن جەرگە تاستامايتىن ەلباسى سياقتى ساياساتى ساباقتاستىق پەن بىرىزدىلىككە نەگىزدەلگەن بىرەگەي ساياسي قايراتكەر, سارابدال تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەدى.
ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ناقتى ۇلگىسىن تابۋدى, قوعامدىق تۇراقتىلىقتى جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتى دەپ سانادى.
سوندىقتان دا ەلباسى ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسى «...سوندايلىق نازىك, ونىڭ جۇرەك قىلى سوندايلىق سەزىمتال بولعاندىقتان, قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىن بارىنشا مۇقيات زەرتتەمەۋ, وعان دەر كەزىندە قۇلاق اسپاۋ – كەشىرىلمەس جايت», – دەپ باعالاعانى دا كەزدەيسوق ەمەس شىعار.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ ءوسۋى مەن قازاقستاننىڭ ەتنودەموگرافيالىق, ءدىني جانە ت.ب. ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتى بىرەگەيلەندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرا كەلە, قازاقستانداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ناسىلدىك ولشەمىن بىردەن ىسىرىپ تاستاپ, ءبىزدىڭ ەل جاعدايىندا ونى ورىنسىز دەپ تاپتى.
پرەزيدەنت ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە كوپ ەڭبەكتى جانە تىنىمسىز جۇمىستى تالاپ ەتەتىن, بىراق سونىڭ ىشىندەگى ەڭ سەنىمدى جولىن تاڭدادى: «بۇل – ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىن ىزدەۋ, حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىم مەن سەنىم ايماقتارىن كەڭەيتۋ». كەلىسىم ساياساتى مەن پاراساتتى ۇلتتىق ستراتەگياسىز ەشقانداي مىندەتتەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوپەتنوستىق, كوپكونفەسسيالىق قۇرامى مەن تاريحي جانە تاعى باسقا ەرەكشەلىكتەرىن ەلباسى ەلىمىزدەگى ۇلت ساياساتىنىڭ الفاسى مەن ومەگاسى دەپ قاراستىردى. ءسويتىپ بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى وزەكتى جانە ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوڭىل اۋدارادى دا وعان دەگەن ءوزىنىڭ ەكى دەڭگەيلى تۇجىرىمدامالىق كوزقاراسىن بىلدىرەدى. بۇل ۇستانىمدا, نەگىزىنەن, ءبىرتۇتاس ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتاسۋى مەن ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ارا-جىگى ناقتى اشىلعان, وسى ەكى كوزقاراستىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتارعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى مەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەيانىڭ ايىرماشىلىعى – ونىڭ ءبىرىنشىسى, جوعارىدان كۇشتەپ تاڭىلسا, ەكىنشىسى, كەرىسىنشە, ومىردەن, قوعامنىڭ ناقتى دامۋىنان تۋىندايدى. «ال بۇل ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەيا باستى ساياسي قۇندىلىق رەتىندە – قاي ۇلتقا جاتاتىنىنا قاراماستان كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ وتانى بولىپ تابىلاتىن – بىرىڭعاي, اۋماعى تۇتاس, تاۋەلسىز قازاقستان توڭىرەگىندە قالىپتاسادى», – دەيدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سونىمەن بىرگە تاريحي تاياۋ بولاشاقتا جۇرتتىڭ ءبارىن ەتنيكالىق, ءدىني, مادەني الۋاندىلىعىنا بايلانىستى ءبىر عانا قازاقستاندىق ۇلتقا اينالدىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن, تىپتەن ونداي مىندەتتىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرماعاندىعىن ەسكەرتەدى. ەندىگى ماقسات – قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا بار ءبىرتۇتاس ساياسي قۇندىلىقتاردى تاۋەلسىز قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق ساناسىنداعى باستى دا باسىم تەتىككە اينالدىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارادى. دەمەك, بىرەگەيلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيىنىڭ نەمەسە قازاقستان حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءمانى – ءوزىمىزدىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي تاعدىرىمىزدى بارشا ازاماتتاردىڭ تاعدىرىمەن بىردەي دارەجەدە قورعايتىن تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىمەن تىعىز ۇشتاستىرۋىمىزدا جاتىر ەكەن. ياعني, بۇل جەردە اڭگىمە سۋپەرەتنوس قالىپتاستىرۋدا ەمەس, كەرىسىنشە, تۇپ-تۋرا حالىقتىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ قالىپتاسۋىندا بولىپ وتىر.
ال ەكىنشى دەڭگەيى – قازاقتاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنە, ونىڭ ءتول قازاقتىق ەتنيكالىق ساناسىنىڭ ۇشتالىپ, نىعايۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. جالپى العاندا ءبىرىنشى دەڭگەيدىڭ شەڭبەرىندە ءبىرتۇتاس ازاماتتىق جانە ساياسي قاۋىمداستىق رەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىندا ەكىنشى دەڭگەيدىڭ ماسەلەلەرى دە ءوز شەشىمىن تابارى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇلار ءبىر-بىرىمەن ەتەنە تىعىز بايلانىستى, ساباقتاس دۇنيەلەر. وسى قوس دەڭگەيلى پروتسەستىڭ بارىسىندا قازاق حالقى ەلدىڭ يەسى رەتىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.
وسىنىڭ نەگىزىندە عانا جاڭا ساياسي جانە ازاماتتىق قاۋىمداستىق رەتىندە ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى, بولاشاعى ورتاق, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق ۇلت قالىپتاسا الادى. بۇل جەردە قازاقستان حالقى جاڭا ءبىر ەتنوستىق قاۋىمداستىق ەمەس, ءتۇرلى ۇلتتار ازاماتتارىنىڭ قاۋىمداستىعى رەتىندە قۇرالاتىنىن دۇرىستاپ ءتۇسىنىپ, ەسكەرگەن ءجون بولار.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, تاۋەلسىز قازاقستاندا ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ – بۇل تىڭ كوزقاراس ەدى. جيناقتالعان تاجىريبە دە جوق, دايىن ۇلگى دە بولمادى, ەندەشە ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ دا وڭاي شارۋا بولماي شىقتى. ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىپ, ولاردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستارعا ءوز اسەرىن تيگىزىپ, ونى رەتتەۋدى ءپرينتسيپتى تۇردە وزگەرتكەن جاڭا جاعدايدا ەلباسى تاعى دا تاريحي تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, اشىق قوعام قۇرىپ جاتقانىمىزدى ەسكەرە كەلە, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جابىق قوعامنىڭ رەتسەپتەرىمەن رەتتەۋگە بولمايتىندىعىن شەگەلەپ تۇرىپ ايتتى: «دەموكراتيا, بوستاندىق, پىكىرلەر الۋاندىعى, ادام قۇقىعى, ازاماتتىق قوعام يدەيالارى جالپىۇلتتىق يدەيالارمەن ۇيلەسكەندە جاڭا بىرەگەيلىكتى جاساۋ تابىستى بولماقشى. بۇل, مەنىڭ كامىل سەنىمىم بويىنشا, ەكى ۇلكەن يدەولوگيالىق تاقىرىپتىڭ – قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى مەن ىشتەيگى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ۇشتاسۋىندا عانا مۇمكىن نارسە». پرەزيدەنتتىڭ وسى ۇستانىمدارىنىڭ نەگىزىندە قازاقستانداعى ۇلت ساياساتىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى دۇنيەگە كەلدى.
قاراساڭىز, ۇلتتىق نەمەسە قازاقستاندىق بىرەگەيلىك ماسەلەسىنىڭ ەڭ ءبىر جاندى بۋىنىن ەلباسىنىڭ 90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق ءدوپ باسقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل جەردە پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق ويلاۋ قابىلەتى, تەرەڭ زەردەلەنگەن ۇستانىمدارى مەن ساياسي كورەگەندىگى تاڭعالدىرادى. سوندىقتان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى قاراپايىم دا ايقىن ۇستانىمدارىنىڭ ماڭىزى ارادا جيىرما جىلداي ۋاقىت وتسە دە قازىرگىدەي الدەقايدا ەڭسەلى دە ەلەۋلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, قازاق ءتىلى مەن بىرەگەي ەتنيكالىق سانا تۋرالى ايتقاندارىنىڭ بۇگىنگى كۇنمەن, ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەلەرىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتقاندىعىن ايتا كەتكەن ارتىق بولماس.
ەلباسى ءبىر باستاعان تاقىرىبىن ەشقاشان اياقسىز قالدىرماي, ويلارى مەن يدەيالارىن ۇنەمى جادىندا ۇستاپ, ءارى قاراي دامىتىپ وتىرادى. ماسەلەن, قازاق حالقىنىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ن.ءا.نازارباەۆ 2006 جىلى ءوز ويىن بىلاي قورىتىندىلايدى: «قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مارتەبەسى مەن ۇلتتىق ءوزىن-ءوزى باعالاۋ دەڭگەيى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مارتەبەسىنە ساي كەلدى».
اراعا 7 جىل سالىپ ەلباسى نەلىكتەن وسىنداي كۇردەلى دە ماڭىزدى قورىتىندى جاسادى ەكەن؟ ويتكەنى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ, ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي, قوعام الدىندا تۇرعان ەكى بىردەي مىندەتتى ساۋاتتى تۇردە شەشە الدى. بىرىنشىدەن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتاردىڭ قۇقىقتارى ىسكە اسىرىلسا, ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا قۇقىقتارىن شەكتەۋگە جول بەرىلمەدى.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتار بولساق, ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى رۋحاني جاڭعىرۋ پروتسەسىنىڭ وزەگى ىسپەتتەس. ويتكەنى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ دا, ەكونوميكالىق سەرپىلىس پەن مادەنيەتتىڭ جاي-كۇيى دە ۇلتتىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىككە قول جەتكىزۋگە بايلانىستى بولماق. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, عالامدانعان زاماندا, تەز وزگەرىپ جاتقان دۇنيەدە ءار حالىق وزىنە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەرلەردى لايىقتى ەڭسەرىپ, ءوزىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىرەگەيلىگىن جوعالتپاي, كەرىسىنشە, ونى نىعايتۋى شارت. تەك قانا «سانالۋاندىقتاعى بىرلىك» ساياسي فورمۋلاسى نەگىزىندە عانا بەيبىتشىلىك, تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى جانە تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, نىعايتساق بولاشاققا دەگەن زور سەنىممەن قاراپ, ستراتەگيالىق جوسپارلار قۇرىپ, ونى ىسكە اسىراتىن باسەكەلەستىككە قابىلەتتى قازاقستاندىق ۇلت بولىپ قالىپتاسامىز, ءبىرتۇتاس حالىققا اينالامىز. ول ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق بىرەگەي مودەلىنىڭ نەگىزى رەتىندە ەتنيكالىق, كونفەسسيالى, مادەني, تىلدىك سانالۋاندىلىقتى قامتيدى.
ەلباسى 2011 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتىنە كىرىسۋىنە بايلانىستى سالتاناتتى ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە ءححى عاسىرداعى قازاقستان تابىسىنىڭ كىلتى رەتىندە اتاعان 4 تاعدىرشەشتى ۇعىمنىڭ ىشىندە جاڭعىرۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, «جاڭعىرۋ – مەنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمنىڭ باستى وزەگى», – دەگەن ەدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تاباندىلىقپەن, جۇيەلى دە قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنىڭ تاعى ءبىر ناقتى ايعاعى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جارىق كورۋى. رۋحاني جاڭعىرۋ – ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى نىعايتۋدىڭ, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحى مەن ۇلتتىق ساناسىن ورلەتىپ, وركەندەتۋدىڭ قاينار كوزى جانە ۇيىتقىسى, جاhاندانۋ زامانىنىڭ تاۋەكەلدەرىن ەڭسەرۋدىڭ كىلتى بولماق.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىس قىزمەتىنىڭ باسشىسى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
