ءيا, 1995 جىلى سول كەزدەگى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆ قاسىما ەكى بىردەي اقساقالىمىز زامانبەك باتتالحانوۆ پەن بەكبولات تۇرىسجانوۆتى قوسىپ بەرىپ, شىمكەنتكە جىبەردى. بايدىبەك بابا كەسەنەسىن سالۋعا ارنالعان 2,5 ملن تەڭگەنى وبلىس جۇرتشىلىعى جيناپ بەردى.
وڭتۇستىك وڭىردە ءبىر اپتا بويى بايدىبەك بابا, دومالاق ەنە كەسەنەلەرىندە بولىپ, ءبىراز قاسيەتتى جەرلەردى ارالادىق. سول ساپاردان كەيىن بايدىبەك بابادان تارايتىن ۇرپاقتاردىڭ شەجىرەلەرىن جيناۋ تۋرالى وي كەلىپ, سەرىك ابىكەن ۇلىنا ۇسىنىس ايتىپ ەدىم, ول كىسى «اۋباي اعاڭمەن اقىلداس, سول كىسى بۇل ۇلكەن جۇمىستى الىپ شىعادى», دەدى. بايدىبەك بابادان تاراعان ۇرپاقتارىنان اسانباي اسقاروۆ, ءىزباسار بالتاعۇلوۆ, زامانبەك باتتالحانوۆ, سارسەنبى ءداۋىتوۆ, ەركەش ماميەۆ, مارال ىسقاقباەۆ, بەكبولات تۇرىسجانوۆ جانە باسقا دا قىرىق شاقتى ەل اعالارىن جيناپ, اقىلداسىپ بىرنەشە مارتە كەڭەسە كەلە بابادان تارايتىن ۇرپاقتار شەجىرەسىن جيناۋدى اۋباي اعامىزعا جۇكتەدىك. ويتكەنى ول كىسى وتىز جىلدان بەرى بابالار شەجىرەسىن جيناپ جۇرەتىنىن جاقسى بىلەتىنبىز.
«بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك» اتتى اتاتەك شەجىرە جيناقتىڭ كوپتومدىعىنىڭ جوسپارى جاسالىپ, قىزۋ جۇمىس باستالىپ كەتتى. ول كەزدە مەن حالىقارالىق جامبىل قورىن باسقاراتىنمىن, بۇل جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپ بارلىق جيناقتالعان قۇجاتتاردى كومپيۋتەردە تەرگىزىپ, سۇزگىدەن وتكىزىپ تۇردىم. مىنە, سونىڭ ناتيجەسىندە از جىلدا «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك» اتتى سەريامەن بىرنەشە توم كىتاپتار شىقتى. ال شاپىراشتى ەلىنىڭ شەجىرەسىن العاشقى بولىپ, اۋباي اعا شىعارىپ, كەيىن تولىقتىرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا باسپاعا ەكىنشى باسىلىمىن تاپسىرىپ كەتىپ ەدى. اتاقتى باتىر, اتى ءبىر ەلگە ۇران بولعان قولباسشى قاراساي بابامىزدىڭ 400 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتقاندا اۋباي اعام «قاراساي باتىر ىزىمەن» اتتى مادەني-تاريحي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ەكى جارىم جىل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, قاسيەتتى جەرلەرگە ءتاۋ ەتىپ, مول ماتەريال-قۇجات جينادىق. ەڭ ۇلكەن ولجامىز – قاراساي باتىردىڭ بەيىتىن تاپتىق. بۇل ىستە سول كوكشە وڭىرىندەگى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى جابال ەرعاليەۆتىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز.
قاراساي باتىر بەيىتى جاتقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ايىرتاۋ تاۋىنىڭ ەتەگىنە ارنايى ءبىر توپ ۇرپاقتارىن باستاپ اۋباي اعا بايعازيەۆ ەرتىپ بارىپ, بەلگىتاس ورناتىپ قايتقان ەدى. كەيىن سول جەردە قازاقتىڭ قوس باتىرى – شاپىراشتى قاراساي مەن ارعىن اعىنتاي باتىرلارعا ۇلكەن كەشەندى كەسەنەنى حالىقتىڭ جوعىن جوقتاۋعا بەيىم تۇراتىن قايرات ساتىبالدى باۋىرىمىز تۇرعىزدى.
اۋباي اعا رەسپۋبليكالىق «قاراساي باتىر» قوعامدىق قورىن باسقارىپ, التى الاشقا اتى كەتكەن قاراساي باتىردىڭ 400 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە ەرەكشە اتسالىستى. الماتىدا جانە تارازدا باتىر بابامىز جايلى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى, ۇزىناعاشتا اتىنا زاتى ساي بيىك تۇعىرلى ايبارلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى, بىرنەشە كىتاپتار شىقتى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن باسقارىپ, ۇيىمداستىرىپ, باسى-قاسىندا اۋكەڭ ءجۇردى. ايتقانىن ىستەتپەي, ويعا العانىن ورىنداتپاي تىنىم تاپپاۋشى ەدى جارىقتىق. وعان قوسا باسقالارعا دا قوزعاۋ سالىپ, كوڭىلگە جاقپاعانىن تىكە ايتاتىن الماس قىلىش ەدى-اۋ, قايران اۋباي اعا. ءوزى تۋىپ-وسكەن قاراساي اۋدانىنداعى ايتەي اۋىلىندا مەشىت سالدىرىپ, ونىڭ سالتاناتتى اشىلۋىن ۇيىمداستىردى. ايتەي باتىردىڭ ەرلىگى مەن ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەپ, «ايتەي باتىر» اتتى تاريحي كىتاپ جازىپ شىعاردى. ايتەي باتىردىڭ بەيىتىنە كەسەنە تۇرعىزدى. شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىردىڭ 300 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي قازاقتىڭ ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە, الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى قوزىباسى تاۋىنىڭ باسباتىر اسۋىنداعى بيىك قاراۋىلتوبەگە ارنايى ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا ەرەكشە ىنتاسىمەن كىرىستى. قۇرتقا ءتاۋىپ, كوشەك, مەدەتبەك باتىرلار, انداس داتقا, مەدەۋ مىرزا جانە باسقا دا تاريحي تۇلعالاردىڭ بەيىتتەرىن تاريحي تۇرعىدان ناقتى انىقتاپ, باسىنا بەلگى قويۋعا دا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
قايران, اۋباي اعا!
كايىسپاس قايسار, قارا نارداي جىگەرلى ەدىڭىز. كەلىنىڭىز بەن بالاڭىز, نەمەرەلەرىڭىز وقىستان وپات بولعاننان كۇيىك ىشىڭىزگە ءتۇسىپ, ايىقپاس دەرت اينالدىرعاندا دا سىر بەرمەدىڭىز. «اۋرۋ – نار اتاندى دا شوكتىرەدى» دەيدى عوي. بىراق ءسىز يىلمەدىڭىز, بۇگىلمەدىڭىز, اۋرۋ-سىرقاۋىڭىزدى ەمەس, ەل-جۇرت قامىن ويلاۋمەن بولدىڭىز. اياعىڭىزدى قارا ساننان كەسىپ تاستاپ, بالداقپەن ءجۇرىپ قالعاندا دا مويىماي, كوپشىلىكتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, يگى ىستەردى شەشۋمەن اينالىستىڭىز. «ارىستاننىڭ بەلگىسى – ارتىنا قاراپ اقىرمايدى, قاس باتىردىڭ بەلگىسى – قوس وكپەدەن وق تيسە دە, دۇشپانىنا سىر بەرىپ باقىرمايدى», دەمەۋشى مە ەدى بۇرىنعى وتكەن دانالارىمىز. ءسىز تىك ءجۇرىپ, ءتۇپ-ءتۇزۋ قالپىڭىزدا دۇنيەدەن وزدىڭىز. عيبرات عۇمىر, شەجىرە كوڭىل, دارياداي اقىل-ونەگە, ەلاعالىق قادىر-قاسيەتىڭىز – ارتىڭىزعا اڭىز بولىپ قالدى, اعا. ءوزىڭىز وسكەن قاسكەلەڭ قالاسىنداعى ۇزىن دا ادەمى ءبىر كوشەگە ەسىمىڭىز بەرىلدى. ءسىزسىز مىنە, ۋاقىت زىرلاپ ءوتىپ جاتىر. ءسىز ورنىڭىز دا, ءىسىڭىز دە بولەك, ەرەكشە تۇلعا ەدىڭىز. ءتىرى بولساڭىز بۇگىندەر 80 جاسىڭىزدى مارە-سارە تويلاپ جاتار ەدىك-اۋ... قايسىبىرىن ايتايىن اعا, ءسىز جيناعان ماقال-ماتەل, ولەڭ, اڭىزدار, شەجىرەلەر – ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالار كيەلى دۇنيەلەر, ماڭگىلىك عيبرات.
اۋباي اعامىز قايتپاس قايسار الىپ كۇش يەسى, ۇلكەن قايراتكەر ازامات ەدى. «جاقسىنىڭ الدى – كەڭ» دەمەكشى كوپ, وتە كوپ ادامدارعا شاپاعاتىڭىز ءتيدى. ەلىمىزدىڭ تانىمال اقىنى نازىكەن الپامىسقىزى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن قالاي وتكىزەرىن بىلمەي الدىڭىزعا بارعاندا بار ماسەلەسىن شەشىپ, كەلىستىرىپ تۇرىپ اقىن كەشىن وتكىزىپ بەرىپ ەدىڭىز. كوپتەگەن ولەڭدەرىن جاتقا وقيتىن جانە ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن جارىلقاسىن امان ۇلىنىڭ كىتابىن شىعارۋعا دا قولۇشىن بەردىڭىز. «كەڭەسىپ ءىس باسقارۋ – كەلەلى ەلدىڭ بەلگىسى, جۇمىلا جۇمىس اتقارۋ – ورەلى ەلدىڭ بەلگىسى». ادام عۇمىرى – ونىڭ ازدى-كوپتى جاساعان جاسىمەن ەمەس, ىستەگەن ىسىمەن ولشەنەدى ەمەس پە؟!
اۋباي اعانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ءابۋباي. ول كىسى 1937 جىلى قاراشانىڭ جەتىسىندە الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ (قازىرگى قاراساي) اۋدانى ايتەي باتىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بايعازى ۇلى وتان سوعىسىنان ورالماي جاستايىنان جەتىمشىلىك كورىپ وسكەن اۋباي, قاسكەلەڭدەگى بالالار ينتەرناتىندا تاربيەلەنىپ, اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىن 1956 جىلى ءبىتىردى. وتان الدىنداعى ءتورت جىلدىق اسكەري مىندەتىن اسكەري-تەڭىز فلوتىندا وتكەرگەن سوڭ, 1965 جىلى قازاق مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ەلەكتر فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە ەلەكترلەندىرۋ مەكەمەلەرىندە ەڭبەك ەتتى. 1975 جىلدان پارتيا جانە كەڭەس ورگاندارىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. الماتى قالاسىنىڭ اۋەزوۆ, مەدەۋ اۋداندارى اكىمشىلىگىندە ءبولىم باستىعى, اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىندە ءبولىم باسقاردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋ (ەكسيمبانك) بانكىندە اكىمشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بولدى.
1972 جىلدان باستاپ قازاقتىڭ ءتۇپ-تاريحىن, شىعۋ تەگىن, تاريحي گەنەولوگيالىق دامۋ تارماقتارى مەن اتاتەكتىك شەجىرەسىن زەرتتەپ, جيناستىرۋمەن اينالىستى. 1998 جىلى مەككە-مەدينەگە بارىپ, قاجىلىق پارىزىن ورىنداپ قايتتى. «اۋىل شەجىرەسى», «دەمالىس», «ايتەي باتىر», «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك», (1-توم), «شاپىراشتى» اتتى كىتاپتاردى جارىققا شىعاردى. قانداي ءىستى قولعا السا دا اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, تياناقتاپ بىتىرگەنشە جان تاپپايتىن. اسىرەسە «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك» اتتى شەجىرە كىتاپتى جيناپ, كىتاپ ەتىپ باستىرۋداعى جانكەشتى, وراسان ىزدەنىمپازدىق جۇمىسىنا تاڭ قالماسقا بولمايدى. ۇزاق جىلدار بويى تىرنەكتەپ جيناعان ەڭبەگىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, بايدىبەك ۇرپاقتارىنان كەيىن جالايىر, قاڭلى, شاڭىشقىلى, سىرگەلى, سودان كەيىن بۇكىل قازاقتىڭ ءبىرتۇتاس شەجىرەسىن جيناپ, جەكە-جەكە كوپتومدىق شىعارسام دەگەن ارمانى بار-تىن. وعان دايىندالىپ, كوپتەگەن دەرەك, مالىمەت, قۇجاتتاردى جيناپ تا قويعان بولاتىن. بۇكىل ەلىمىزدىڭ شەجىرەسى جايلى قانداي سۇراق بەرسەڭ دە ەگجەي-تەگجەيلى تەرەڭ بىلەتىن كەرەمەت شەجىرەشى-تاريحشى ەدى اۋباي اعا. سوڭعى جىلدارى ول كىسى ءارتۇرلى اڭىزدار مەن عيبراتتى اڭگىمە, ماقال-ماتەلدەردى جيناۋعا ايرىقشا دەن قويدى. ءوزى اقىلداستار القاسىنىڭ مۇشەسى بولعان «قازاق باتىرلارى» گازەتىنىڭ ءار سانىندا تانىمدىق-تاريحي ماتەريالدار جاريالاپ تۇرۋدى ادەتكە اينالدىردى.
اي – تۇندە كەرەك بولسا, اقىل – كۇندە كەرەك. اۋباي اعا اسپانداعى جارقىراعان كۇندەي كوپشىلىككە مەيىرىمىن توگىپ, شاپاعاتىن شاشىپ تۇراتىن اقىلمان تۇلعا ەدى. جاسىعاندى قايراتتاندىرىپ, جىلاعاننىڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, ەل-جۇرتىنا جاقسىلىق ىستەسەم دەگەن ىزگى ماقساتتى ءپىر تۇتقان, تابيعات ەرەكشە جاراتقان اسىل جان بولاتىن. ايلار دا وتەر, جىلدار دا جىلجىر, ۋاقىت كەرۋەنى ءبىر اۋەنمەن العا جۇرە بەرەر. ايتسە دە حالىق جۇرەگىندە, ەل ەسىندە اۋباي بايعازى ۇلىنىڭ ەسىمى ماڭگى قالارى اقيقات. ءسىز بۇگىن بيىك-بيىك تاۋلاردىڭ ار جاعىندا اپپاق بۇيرا بۇلتتاردى اسىپ, تاكاپپار باسى ماڭگى مۇز-قاردان دۋلىعا كيگەن عاجاپ شىڭعا اينالىپ كەتتىڭىز اۋباي اعا! ءسىز تىم بيىكتە, شىرقاۋ كوكتە مىنا بىزدەرگە, جەتى قات جەردەگى قاراپايىم تىرشىلىك يەلەرىنە قيىردان كوز سالىپ, باعىت-باعدار بەرىپ تۇراتىن ۇلى رۋحقا اينالدىڭىز. ءسىزدى قانشا ساعىنىپ, اڭساپ, كورگىمىز, جۇزدەسىپ, ديدارلاسقىمىز كەلسە دە تىم بيىككە شىرقاپ كەتكەنسىز. ءسىزدى بۇلت جاسىرىپ كورسەتپەيدى.
...مىنە, تاڭ اتپاي جۇمىسقا كەلدىم. تەلەفون دا ءۇنسىز. ءسىزدى ويلاپ وتىرمىن. سويلەسپەي, پىكىرلەسپەي ءبىر كۇنىمىز وتپەۋشى ەدى. كوڭىلىم شەرلى, كوزىمدە جاس, كوكىرەگىم تولى ساعىنىش... ءالى ءسىز جونىندە ايتىلار, جازىلار دۇنيەلەر, ەستەلىكتەر كوپ, وتە كوپ, اعا...
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى,
جازۋشى
الماتى
