التايعا جەر جۇزىندە تاۋ جوق جەتكەن,
التايعا بەتەگەدەي التىن بىتكەن.
بەيىشتەي التىن التاي ەتەگىندە,
ەرتەدە الاش ەلى مەكەن ەتكەن, جانە دە اقىن الاشقا دەگەن ىستىق نيەتىن مىناداي جىر جولدارىمەن بەينەلەگەن.
الاش دەگەن ەلىم بار,
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن –
سول ەلىمدى سۇيەمىن!
وسكەمەن قالاسىندا وسىدان ءبىراز بۇرىن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىق جاساۋىمەن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى تاماشا ءىس-شارا ءوتتى.
ءىس-شاراعا قازاقستانداعى ۇلىبريتانيا ەلشىسى – كەرولين براۋن جانە موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى لۋۆسان باتتۋلگا قاتىستى. وزگە دە شاقىرىلعان تۇركى الەمى عالىمدارى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ارحەولوگتار: زەينوللا ساماشەۆ, ابدەش تولەۋباەۆ ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى ءVىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ساق حانزادالارى جەرلەنگەن قورعاندارداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىندى.
بايانداماشىلار الاش جۇرتى ەشقايدان كوشىپ كەلگەن جوق, ول ءوز اتامەكەنىندە, جاراسىمدى عۇمىر كەشىپ وتىرعاندارىن ايتتى. التايدان ءوسىپ-ءونىپ الىسقا جورىقتارعا شىققاندار بار, ولار دۋناي بويىنداعى ماديارلار, ولار دەشتى-قىپشاقتار, ولار وسمانلى تۇركىلەرى جانە قارا قازانعا يە بولىپ قالعان – قازاق جۇرتى. التى الاشتىڭ مۇراگەرى – قازاق ەلى.
الاش يدەياسى – اتامەكەن يدەياسى. ءتول سانا. تاريحي سانا.
الاش تاريحى ارىدە, بەرىدە الاش يدەياسى – اباي الەمىنىڭ جاڭعىرىعى – رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى تۋرالى اباي ايتادى:
قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,
ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ.
جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,
ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ.
شوقان ءۋاليحانوۆ كەزىندە جازعان بولاتىن. پاتشالى رەسەي قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعىنان قاۋىپتەنىپ, ونى گۋبەرنيالارعا بولشەكتەگەن. ورىنبور گۋبەرنياسى اكىمشىلىك ايماق بولىپ 1744 جىلى قۇرىلعان. 1868 جىلى رەسەي يمپەراتورى الەكساندر ءىى باتىس-ءسىبىر اكىمشىلىك گۋبەرنياسىن قۇردى. وعان اقمولا, سەمەي وبلىستارى كىردى. وسى پاتشا جارلىعىمەن وبلىستار ۋەزدەرگە, ۋەزدەر بولىستىقتارعا, بولىستىقتار اۋىلدارعا ءبولىندى. ءسويتىپ قازاق دالاسىندا رەسەيلىك باسقارۋ جۇيەسى ورنىقتى.
ماقسات حالىق بىرلىگىن ءىرىتۋ. بولشەكتەپ باسقارۋ. اتامەكەن دەگەن ۇعىمدى جويۋ.
جاڭا حالىق جاساۋ. ءدىندى وزگەرتۋ. ءتىلدى وزگەرتۋ.
بوگدە سانانى ءسىڭدىرۋ.
قازاقتىڭ وزىمەن-ءوزى بولۋ ساناسىن جويۋ. مىندەت – حالىقتى اداستىرۋ. اداستىردى.
* * *
وتارشىلىق ماقسات ورىندالىپ, ول بىرتە-بىرتە ىسكە اسا باستادى. الدىمەن قازاق جەرىن – رەسەي پاتشالىعى مەنشىگى دەپ جاريالادى. قازاق اتامەكەنىندە وتىرىپ جەرسىز قالدى. وسى جاعدايلار الاش قوزعالىسىنا قوزعاۋ سالعان ساياسي, الەۋمەتتىك, قوعامدىق, ۇلتتىق فاكتورلار. الاش پلاتفورماسى قازاق حالقىنىڭ مۇڭى جانە ءۇمىتى ەدى.
تەرىس وقۋدى ەنگىزدى. تەرىس وقۋ, تەرىس ويلاۋ ورنىعا باستادى. سولدان وڭعا جازۋ – كولەڭكەلى جازۋ. كۇن وڭ جاقتان تۇسەدى. وڭ جازۋ – اشىق كولەڭكەسىز جازۋ. سول جازۋ – ساناعا كولەڭكە ءتۇسىرۋ. ءبارى, ءبارى ىسكە استى. ۇيىمىزگە وڭ اياقتان ەنۋدەن قالدىق. قىز بالانىڭ ورنى وڭ جاقتا, دۇنيەدەن وتكەن جان دا وڭ جاقتان اتتانادى, اتا-بابا ءسوزى وڭ بولۋشى ەدى. ەندى سولاقاي پىكىر ۇستەمدىك الدى.
جالپى, الەمدە جازۋدىڭ ءۇش ءتۇرى بار. سولدان وڭعا – بۇل حريستياندىق دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن جازۋ, وڭنان سولعا – مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن جازۋ, تىك جازۋ – جاپونيا, كورەيا, ت.ب. حالىقتارىنىڭ جازۋى. وسى ءۇش دۇنيەتانىم ءبىر قازاندا قانشاما قايناسا دا بىرىكپەيدى. الاش ارىستارى وسى جاعدايدى ءبىلدى. حالىقتى جونگە سالۋ قامىنا كىرىستى. زيالىلاردىڭ ءبارى الاششىلار بولدى.
احمەت بايتۇرسىنوۆ وركەنيەتتىك ءۇردىس ءۇشىن لاتىن ءالىپبيى جازۋ ۇلگىسىن ۇسىندى. بۇل سولدان وڭعا قاراي جازۋ. سونىمەن قاتار احمەت بايتۇرسىنوۆ وڭنان سولعا جازۋ, ياعني اراب الىپبيلىك جازۋدى ۇسىندى. ونى قازاقتا «توتە» جازۋ دەپ اتادى.
كەمەڭگەر احمەت بايتۇرسىنوۆ يسلامنان, قۇراننان ەشقاشان اجىرامايتىن قازاق حالقى ءۇشىن اراب ءالىپبيى قاجەت ەكەنىن تۇسىنگەن.
* * *
الاش – اباي الەمىنىڭ جاڭعىرىعى تۋرالى قازاق ەلى ءانۇرانى اۆتورىنىڭ ءبىرى, تاماشا اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ بىلاي دەپ ەدى.
اباي دەپ اتالىپتى الگى مىقتىڭ
كوپ ۋاقىت سىرىن ىزدەپ جاڭعىرىقتىڭ.
ءدان تەرىپ دالاسىنان دانا اقىلدىڭ
قابىنا سالىپ كەتتى ماڭگىلىكتىڭ.
كەرەمەت ايتىلعان! اباي مىقتى, نەگە مىقتى, ول كوپ ۋاقىت جاڭعىرىقتىڭ سىرىن ىزدەگەن. جاڭعىرىق الەمنىڭ اسەم, ۇيلەسىمدى رەفلەكسياسى. الەم ءوزىنىڭ بارلىعىن جاڭعىرىق ارقىلى بىلدىرگەن. جاڭعىرىق, بالكىم جاراتۋشىنىڭ قۇدىرەتى, ءۇنى. نە جاڭعىرادى؟ جاقسىلىق, ىزگىلىك, يگىلىك جاڭعىرادى.
قازاق الەمىن جاڭعىرتۋشىلار – اباي مۇراسىن نەگىزگە العان الاش ارىستارى. الاششىلار – قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەل قاتارىنا قوسۋ نيەتىندە بولعان تۇلعالار. اقىن جۇمەكەن ايتقان: ء«دان تەرىپ دالاسىنان دانا اقىلدىڭ, قابىنا سالىپ كەتتى ماڭگىلىكتىڭ», دەپ. اقىن جۇمەكەن تاعى بىردە ايتقانداي, «قازاق حالقى جەر بەتىندە بولسا, ابايدىڭ دا بولعانى». ماڭگىلىك دەگەن وسى ەمەس پە؟ «قازاق ەلى – ماڭگىلىك», دەپ جۇرگەن ويىمىزدىڭ ءبىر ءتۇيىرىن جۇمەكەڭنىڭ وسى ولەڭ شۋماعىنان تاۋىپ وتىرمىز. قادىرلى قاۋىم! ول بۇل ولەڭدى حح عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى جازعان.
* * *
ابايدى تانىعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە اقىننىڭ ولەڭدەر جيناعىن شىعارۋشىنىڭ ءبىرى.
ابايدى «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ ماقالا جازعان الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىنوۆ. ابايعا «التىن حاكىم» دەپ ولەڭ جازعان الاش اقىنى ماعجان جۇماباەۆ. «اباي – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى» دەپ باعا بەرگەن الاش ازاماتى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ. ابايدى حاكىم, ۇستاز تۇتقان الاش اقىنى شاكارىم.
ەتتەن سۇيەكتى ايىرۋعا بولمايدى. الاش – اباي الەمىنىڭ جاڭعىرىعى. الاش يدەياسىنىڭ ۇرىعى اباي الەمىندە ءوسىپ-جەتىلگەن.
الاشتىڭ تاريحي تامىرىنا كەلسەك, ول التايدان تۋعان ەل بولۋ يدەياسى. وسى يدەيانى حح ع. باسىندا قازاق زيالىلارى ءبىر كىسىدەي كوتەردى.
اتتەڭ, اباي عۇمىرى قىسقا بولدى. ول حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنا جەتكەندە, الاش يدەياسى ودان ءارى قۇنارلى بولار ەدى دەيمىن.
* * *
الاش يدەياسى – جاڭعىرۋ يدەياسى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى جەتەكشى وي – جاڭعىرۋ يدەياسى. جاڭعىرۋ تۇرلەرى كوپ. وزگە تىلدەر, مادەنيەتتەر نەگىزىندە جاڭعىرۋ بار. ول اداسۋ. اداسپاۋ ءۇشىن تامىردان جاڭعىرۋ كەرەك. ماقالادا وسىلاي ايتىلعان.
تامىرىمىز التاي, ول – اتامەكەن. الاش ەلى التايدا ءوسىپ-ونگەن. الاش دەگەنىمىز – قازاق ەلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, ءتىلى – قازاق, ءدىنى – يسلام, تەگى – تۇرىك. مىنە, جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى مادەني-تاريحي ورىستەرى.
الاش يدەياسى اباي الەمىنىڭ جاڭعىرۋى. بۇل ءبىرتۇتاس مادەني-تاريحي كەڭىستىك. ول كەڭىستىك ساق حانزاداسى اناحارسيستەن, تۇرىك عۇلامالارى دانا قورقىتتان, فيلوسوف ءال-فارابيدەن, ءجۇسىپ بالاساعۇننان, قوجا احمەت ياساۋيدان, ءنار الىپ, حاكىم ابايعا جەتكەن. ول رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ مادەني-تاريحي كەڭىستىگى.
* * *
ءسوزدىڭ سوڭىندا ايتارىم, الاش يدەياسىنىڭ مىڭ جىلدىق تاريحى بار. ول قازاق ەلىنىڭ, ۇلى دالانىڭ رۋحاني ولشەمى, دۇنيەتانىمى, فيلوسوفياسى جانە اسىل مۇراسى. ول كەلەر ۇرپاققا جەتكىزەتىن باعا جەتپەس قازىنامىز, ءبىزدىڭ ۋاقىت الدىنداعى پارىزىمىز!
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى, قوعام قايراتكەرى
