وسى ءبىر 100 جىلدىق تاريحتىڭ تولقىنىندا شايقالعان قازاق قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قانداي كۇيدە ەدى؟ بۇل سۇراققا باسى اشىق جاۋاپ: قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق حالقى رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتىنىڭ بۇعاۋىندا بولاتىن. 1917-ءنىڭ قىزىل قۋىپ, اق قاشقان بۇلعاق جىلدارى اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ايتقانداي, «قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» الاش ارىستارى تاۋەلسىزدىك اڭسارى ءۇشىن جان اياماي كۇرەستى. بىراق م.شوقاي جازعانداي, «قازاقتىڭ مۇددەسىنە كەلگەندە اق ورىس پەن قىزىل ورىس بىرىگىپ كەتىپ, بۇرىنعى وتارشىلىق ءىستى جالعاستىرا بەردى».
وسى ورايدا, مىناداي سۇراق تۋىندايدى: «قازان توڭكەرىسى قازاققا قانداي پايدا اكەلدى؟». بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىرشاما ۋاقىت زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ادام رەتىندە اڭعارعانىمىز – پاتشالىق رەسەي كەزىندە قازاق حالقى ءۇشىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلگەن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ كەيبىر تۇستارىن تەجەگەنىن بايقادىق.
سونىڭ ءبىرى – قازاقتى جاپپاي شوقىندىرۋ ساياساتى. بۇل ءىس پاتشا اعزام زامانىندا جوسپارلانىپ, ءتىپتى اسكەري كۇش-قۇرىلىمدارىن پايدالانۋ كوزدەلگەن-ءتىن. اتاپ ايتقاندا, 1868 جىلدان باستاپ رەسمي تۇردە قازاق حالقىن شوقىندىرۋ, سول ارقىلى بىرتىندەپ ورىستاندىرۋ ساياساتى قولعا الىندى. بۇل ءىستى 1892, 1898, 1902, 1916 جىلدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىراتىن باعدارلاما قابىلداندى. اتالمىش قۇجاتتا: «بۇراتانالارعا بۇدان كەيىن ءومىر سۇرەتىن جول قالماۋى كەرەك. جەر ءبولىسى بارىسىندا ولاردىڭ ءبىرازى كورگە كىرەدى, ەكىنشى توبى حريستيان ءدىنىن قابىلداپ, ورىسقا اينالادى, كونبەگەندەرى تۇقىمى قالماي قۇريدى...», دەپ اتاپ كورسەتكەن.
ءسويتىپ پاتشانىڭ تىكەلەي جارلىعىمەن تۇركىستان ولكەسىندەگى مۇسىلمانداردى شوقىندىرۋعا ارنالعان ارحيەرەي كافەدراسى قۇرىلىپ, ونىڭ ورتالىعى ۆەرنىي (الماتى) قالاسىنا ورىن تەۋىپ, ونداعى كافەدرالىق سوبوردا قازاقتاردى سالتاناتتى تۇردە شوقىندىرۋ ءراسىمى وتكىزىلەتىن بولىپ جوسپارلاندى. شوقىنۋدان باس تارتقانداردى جازالايتىن «كرەست جورىعىنىڭ» اسكەري-جازالاۋ شارالارى دا كۇنى بۇرىن قاراستىرىلىپ, قاراجاتى ءبولىنىپ, جاساقتار دايىندالىپ قويدى. الايدا اللانىڭ قالاۋىمەن 1905 جىلعى ورىس-جاپون سوعىسى, 1914 جىلعى I دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, 1917 جىلى جەڭىسكە جەتكەن قازان توڭكەرىسى بۇل جوسپاردى جۇزەگە اسىرتپاي تاستادى.
بۇدان باسقا قازاق تاريحى ءۇشىن تاعى ءبىر ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە: قازىرگى قازاقستان اۋماعىنىڭ نەگىزى قازان توڭكەرىسى ناتيجەسىندە قۇرىلدى. ايتالىق, پاتشالىق رەسەي كەزىندە جۇرگىزىلگەن 1867-1868 جىلعى رەفورمالارعا سايكەس بۇگىنگى قازاقستان تەرريتورياسى ءۇش گەنەرال-گۋبەرناتورلىققا (تۇركىستان, ورىنبور, باتىس ءسىبىر) ءبولىنىپ كەتكەن بولاتىن.
ودان كەيىن 1886 جىلى ماۋسىمدا «تۇركىستان ولكەسىن باسقارۋ تۋرالى» ەرەجە, 1891 جىلى 25 ناۋرىزدا «اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, ورال جانە تورعاي وبلىستارىن باسقارۋ جايلى» ەرەجە قابىلداندى. ناتيجەسىندە, قازاق دالاسى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى مەن دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاق ءبولىنىپ قالدى.
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭادان پايدا بولعان كەڭەس وكىمەتى ءوز قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اۋماعىن بەكىتۋدى قولعا الدى. وسى تۇستا پاتشالىق رەسەي بۇعاۋىندا بولعان حالىقتار اراسىندا جەرگە تالاس تۋىندادى. بۇل كەزدە بۇرىنعى يمپەريالىق رەسەي قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ قونىستانۋ, ياعني, ورنالاسۋ تەرريتورياسى 2960 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتىپ, قۇرامىندا 6 گۋبەرنيا, اداي ۋەزى, قاراقالپاق وبلىسى سىيىپ جاتتى. ياعني, قازىرگى تەرريتوريادان (2 724 مىڭ شارشى شاقىرىم) 236 مىڭ شارشى شاقىرىم كوپ بولعان. بۇل ركفسر بويىنشا اۋماعى جونىنەن ياكۋتيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىن ەدى (1928 جىلعى كسرو اتلاسى قۇجاتتاماسىنان).
جوعارىداعى ۇلان-بايتاق جەردى قازاقتارعا بەرۋگە باسقالار قارسىلىق ءبىلدىردى. 1920 جىلعى 9-10 تامىزدا لەنيننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى جانىنان قىرعىز (قازاق) اكسر-ءنىڭ شەكاراسىن ناقتىلاۋ تۋرالى ماسەلە تالقىلاندى. جيىنعا قازاق اكسر اتىنان: س.پەستكوۆسكي, ءا.جانگەلدين, ا.كۋلاكوۆ, ا.مىرزاعاليەۆ, ءا.الىبەكوۆ, پ.پەتروۆسكي, قازاقستاننىڭ وبلىس ورتالىقتارىنان: س.پ.ميليۋتين, د.تەمىراليەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ورازاەۆ, ركفسر ۇلت ىستەرى حالىق كوميسسارياتىنىڭ توراعاسىنىڭ كومەكشىسى, تۇركوميسسيانىڭ ورتالىق كوميتەتى مۇشەلەرى گ.سافاروۆ, ت.رىسقۇلوۆ, بواك مەن ركفسر حكك توراعالارى, جەر حالىق كوميسسارياتىنان, سىبىرەۆكوم, ومبى, استراحان, چەليابى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىلارى جانە باسقا دا جاۋاپتى ادامدار قاتىستى.
جيىندى باسقارۋشى لەنين: «جەر قاي حالىق كوپ بولسا, سوعان بەرىلسىن!», دەگەن ءۋاجدى ۇستانادى. ءسويتىپ بۇكىلرەسەيلىك واك-ءتىڭ 1920 جىلى 22 قىركۇيەكتەگى دەكرەتىمەن جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان قازاق اكسر-ىنە قوسىمشا ورىنبور گۋبەرنياسى مەن ورىنبور قالاسى بەرىلىپ, وندا 4-12 قازان ارالىعىندا قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتاي سەزى ءوتتى. ورىنبور قالاسى (1920 -1925) – قازاقستاننىڭ العاشقى استاناسى بولدى. قازاق ازاماتتارى مەن قىرعىز (قازاق) اكسر-ءىن باسقارۋعا تاعايىندالعان وكىلدەردىڭ تاباندىلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا, بۇلاردى لەنين قولداۋ ناتيجەسىندە قازىرگى قازاقستان جەرى ساقتالىپ قالدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
