سوندىقتان سايىن دالانىڭ جەلىمەن جارىسقان جۇيرىكتىگى بولعانىمەن, كوزسىز اڭشىلىق قۇمارلىعىنىڭ قۇربانىنا اينالعان قۇلانداردى ساقتاپ قالۋعا ارنالعان ءتۇرلى جوبالار قولعا الىندى. XVIII عاسىردا ەرتىس, ەسىل مەن توبىل, ورال وزەندەرىنىڭ جاعالاۋلارىندا جانە ءۇستىرتتىڭ شولەيتتى ايماقتارىندا, حح عاسىردىڭ باسىندا بالقاشتىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە, بەتپاقدالا اۋماعىندا, ارال تەڭىزى جاعالاۋىندا, زايسان ويپاتتارىندا مەكەندەگەن قۇلاندار قۇرىپ ءبىتتى.
ال بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك اۋماعىندا 1930 جىلعا دەيىن قۇلانداردىڭ سوڭعى تابىندارى جوسىلىپ ءجۇردى. قۇلاننىڭ قۇندى تەرىسى مەن ەمدىك قاسيەتى بار ەتى ءوزىنىڭ اجالى بولدى. سونىڭ سالدارىنان اتام زاماننان كەلە جاتقان اۋەسقوي اڭشىلىق پەن كەيىنگى راقىمسىز براكونەرلىكتىڭ كوزى تولىق جويىلدى. سونداي-اق ادامداردىڭ انتروپوگەندىك قىسىمى سالدارىنان جانۋارلار جايىلىمى مەن باستاۋ بۇلاعىنان ىعىستىرىلدى.
وسىلايشا, قۇلان تۇقىمى تولىعىمەن جوعالىپ بارا جاتقاندا, 1941 جىلى تۇرىكمەن كسر-ءى «بادحىز» اتتى ارنايى قۇلان قورىعىن اشتى. وسى قورىقتان 1953 جىلى بارساكەلمەس ارالىنا 8 تۇركىمەن قۇلانى جەرسىندىرىلدى. 1980 جىلى اتالعان ارالدا قۇلاننىڭ سانى 200 باسقا دەيىن جەتتى. ال 2016 جىلى 513 باستى قۇرادى. 1982-1984 جىلدارى بارساكەلمەس ارالىنان 32 قۇلان «التىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جەرسىندىرىلگەن بولاتىن.
وسى كۇندە قۇلانداردىڭ سانى 3254 باسقا جەتتى. 1986-2007 جىلدارى 85 قۇلان اندىساي (جامبىل وبلىسى) قورىعىنا, ال 1991 جىلى 35 قۇلان اقتاۋ – بوزاشىعا (ماڭعىستاۋ وبلىسى) جەتكىزىلدى. بىراق بۇل اۋماقتاردا قۇلاندار سانى وسپەدى. جالپى 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 3807 قۇلان بار. وسى ورايدا كوكەيدە جۇرگەن ءبىر وي-پىكىرىمىزبەن بولىسسەك دەپ ەدىك.
ەلىمىز بەن جەرىمىزگە تالاي جىل قاسىرەت اكەلگەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى ەلباسىمىزدىڭ باتىل شەشىمىمەن جابىلدى. سىناق الاڭىنىڭ اۋماعىندا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا 2004-2015 جىلدار ارالىعىندا «شارتتى تازا» اۋماقتارعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بۇرىنعى پوليگون جەرىنىڭ 80-95 پايىزىن شارۋاشىلىققا پايدالانۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى رەتتە سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋماعىنداعى وڭالتۋعا جاتقىزىلعان جەرگە 3 مىڭ گەكتار كولەمىندە تابيعي قورىق اشىپ, وعان قۇلانداردى اكەلىپ جەرسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە, ەلىمىزدىڭ بيوالۋانتۇرلىلىك قورىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا قۇلانداردى جەرسىندىرۋ تۋرالى عىلىمي نەگىزدەمە ءتۇزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, وعان وتاندىق عالىمدار مەن قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىك قاۋىمداستىعى, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, ىشكى جانە سىرتقى دەمەۋشىلىك قورلار قولداۋ كورسەتسە, 40 جىل يادرولىق سىناق زاردابىن كورگەن جەردىڭ گەومورفولوگيالىق ەرەكشەلىگى مەن الۋان ءتۇرلى وسىمدىكتەرى ءھام جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ بايلىعى قايتا قالپىنا كەلەر ەدى. رادياتسيادان زارداپ شەككەن جەرلەر باياعى زامانداعىداي قايتادان گۇلدەنىپ تۇرعان بولار ەدى. جالپى, سەمەي وڭىرىندە قۇلانداردى جەرسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. جەرىمىزدىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ودان ءارى دامىتۋ, تابيعي جانە جانۋارلار دۇنيەسىندەگى بايلىقتارىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋ – بۇكىلحالىقتىق ءىس.
يگىلىك امىرعالين
