– 2012-2014 جىلدار ارالىعىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» اتتى عىلىمي جوبامەن الماتى, شىعىس قازاقستان جانە باتىس قازاقستان وڭىرلەرىن ارالاپ شىققان ەدىك, – دەپ ەسكە الادى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ جونىندەگى جوبا جەتەكشىسى ايتجان نۇرمانوۆا. – سول ساپاردا باتىس قازاقستان وبلىسىندا بادىزشىلىك, قۇلپىتاس قاشاۋ ونەرىنىڭ ەرەكشە دامىعانىن كوردىك. بۇعان دەيىن جالپى قازاقستان جۇرتشىلىعىنا ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر عانا ايگىلى بولاتىن.
جالپى, ەپيگرافيكا عىلىمى – تاسقا, مەتالعا, سازعا, اعاشقا جازىلعان ماتىندەردى زەرتتەيتىن عىلىم. ەپيگرافيالىق ماتىندەر تاريح عىلىمىندا ماڭىزدى ورىن الادى. بۇل ماتىندەردىڭ باسقا جازبا ەسكەرتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ باستى قۇندىلىعى – كەيىننەن قوسىلعان تولىقتىرۋلارسىز, تۇپنۇسقا كۇيىندە ساقتالۋى.
ارينە, الەمدە ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ سان ءتۇرى بار. سونىڭ حVIII-حح عاسىرلاردا قازاق اراسىندا كەڭ تارالعان ءتۇرى – اراب جازۋىنداعى قابىرتاس ەپيگرافيكاسى.
دۇنيە ءجۇزى بويىنشا اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەر «اراب جازۋلى ەپيگرافيكانىڭ حرونولوگيالىق رەەسترى» («Répertoire chronologique d’épigraphie arabe. Tome I-XVIII. Le Caire: Institut français d’archéologie orientale du Caire, 1931-») اتتى جيناقتا 1931 جىلدان باسىلىپ كەلەدى. بىراق مۇندا ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ەسكەرتكىشتەرى قامتىلماعان. مامانداردىڭ پىكىرى بويىنشا ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ەسكەرتكىشتەرى سانى جاعىنان يراننان كەيىن تۇرۋى مۇمكىن, اسىپ ءتۇسۋى دە عاجاپ ەمەس.
قازاقستان جەرىندەگى باي ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەر جەكە-جەكە زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعانىمەن, توپتاستىرىلعان ناقتى ەپيگرافيكاسىن زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەي كەلدى. عىلىمي اينالىمعا «اۋليەاتا جازۋى», «سىرداريا جازۋى» – كىرپىش بەتىندە, « ۇلىتاۋ/قارساقپاي جازۋى», «كەگەن جازۋى», «ۇزىنسۋ جازۋى», «ەسىك جازۋى», ء«بورىجار جازۋى» اتاۋىمەن ەنگەن ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ تاڭبالانۋى رۋنا, كونە ۇيعىر, اراب جازۋلارىندا. ەپيگرافيكالىق زەرتتەۋلەرگە كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ, ءا.ديۆاەۆ, ي.ا.كاستانە, ق.ساتباەۆ, ع.مۇساباەۆ, ا.ماحمۋدوۆ, ع.ايداروۆ, ا.امانجولوۆتار ءوز ۇلەسىن قوسقان. ال تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ جۇيەلى زەرتتەلۋى پروفەسسور اشىربەك ءمۇمينوۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. 1997 جىلى گەرمانيانىڭ (فرگ) سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وزبەكستانداعى «شايبانيلار قورىمىنىڭ ەپيگرافيكاسى» البوم-كىتابى جارىق كورگەن ەدى. اتالعان ەڭبەكتى دايىنداۋعا اشىربەك قۇربان ۇلى دا قاتىسىپ, وسى سالا بويىنشا تاجىريبە جيناقتادى.
ودان بەرى ءا.ءمۋمينوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ەپيگرافيكاسىنىڭ جاڭا اۋدارماسى ورىندالىپ, كىتاپ ءۇش تىلدە بىرنەشە رەت باسىلىپ شىقتى. بۇل كىتاپتاردا تەك مازار قابىرعاسىنداعى جازۋلار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەشىتتىڭ شىراعداندارى, بۇرىندارى وقىلماي كەلگەن, ەرميتاجدا, فرانتسيا مۋزەيلەرىندە ساقتالعان بۇيىمدارى, قۇمعان, شىراعداندار, ىدىستاردىڭ دا ەپيگرافيكاسى تۇگەل قامتىلعان.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جەراستى مەشىت-كەشەندەرىندە عىلىمي ەكسپەديتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 2009 جىلى «شاقپاق اتا جەراستى مەشىتى مەن قورىمىنىڭ ەپيگرافيكاسى» اتتى كىتاپ-البوم, 2015 جىلى سيسەم اتا قورىمىنىڭ ەپيگرافيكاسى جارىق كوردى.
– باتىس قازاقستان وبلىسىنا بيىل ءۇشىنشى جىل قاتارىنان كەلىپ وتىرمىز. بىرنەشە مىڭ قۇلپىتاس سۋرەتى مەن ءماتىنى جيناقتالىپ, قورعا ءتۇستى. عىلىم ءۇشىن ماڭىزى زور بىرنەشە كونە قورىمدى انىقتادىق. اسىرەسە حVIII-ءحىح عاسىرداعى ەل بيلەۋشىلەر, حاندار مەن سۇلتانداردىڭ, بيلەر مەن باتىرلاردىڭ جاتقان جەرى, ءومىر دەرەگى انىقتالىپ جاتىر. وسى ءۇش جىل ىشىندە كىشى ءجۇز حاندارى ايشۋاق ابىلقايىر ۇلىنىڭ, ەسىم نۇرالى ۇلىنىڭ, جانتورە ايشۋاق ۇلىنىڭ قۇلپىتاسى تابىلدى. جاڭگىر حان بوكەي ۇلىنىڭ قۇلپىتاسى وقىلىپ, تاريحتا ايتىلىپ جۇرگەندەي, ونىڭ 1801 جىل ەمەس, 1803 جىلى تۋعانى ناقتىلاندى. بۇل ماتىندەردىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. ويتكەنى بىزدە مەملەكەت تاريحى بويىنشا قازاق حاندارىنىڭ شەجىرەسى ءالى تولىق جيناقتالعان جوق. بۇل سالادا نەگىزگى سۇيەنەر دەرەك وسى ەپيگرافيكالىق ماتىندەردەن شىعادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ساقتالعان باسقالاي جازبالار جوقتىڭ قاسى عوي, – دەيدى ايتجان شايمەردەنقىزى.
وسى جوباعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن تاعى ءبىر عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دينا مەدەروۆا باتىس قازاقستان قۇلپىتاستارىنداعى جوقتاۋ سارىندارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىسىن جازىپ ۇلگەرگەن.
– وتكەن جىلى شىڭعىرلاۋ وڭىرىندەگى ءبىر كونە قۇلپىتاستان «تاندە جانىم نەشە كۇن مەيمان ەكەندىگىن بىلمەدىم, ءوتتى عۇمىرىم, ءبارىسى داۋرەن ەكەندىگىن بىلمەدىم» دەگەن ولەڭ جولدارى كەزدەسكەن ەدى. وسى ەكى جول ءبايىت بەلگىلى ءدىن عۇلاماسى سادۋاقاس عىلمانيدىڭ جازبالارىنان دا كەزدەستى. جالپى, قازاق قۇلپىتاستارىنداعى قۇران اياتتارى مەن حاديستەر, عيبراتتى سوزدەر ءوز الدىنا زەرتتەلۋى كەرەك, – دەيدى دينا ەسىركەپقىزى.
وڭىردەگى قۇلپىتاستاردى جۇيەلى زەرتتەۋ جوباسى باتىس قازاقستان وبلىسىندا قولعا الىنعانىمەن, قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك عالىمداردىڭ دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ويتكەنى قۇلپىتاس بەتىندە ادامنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى مالىمەتتەر عانا ەمەس, مەملەكەتتىك ساياسات تا كورىنىس تاپقان, ءدىني, رۋحاني يدەولوگيا دا قاشالعان.
بيىل زەرتتەۋشىلەر توبى ورال قالاسىنان 600 شاقىرىم قيىردا جاتقان بوكەي ورداسىنا, حان زيراتىنا ساپار شەكتى. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قۇرىلعان ىشكى وردا (بوكەي حاندىعى) قۇرىلىمىنىڭ ورتالىعى بولعان حان ورداسى اۋىلىنىڭ شەتىندەگى قورىمدا جاڭگىر حان, كۇيشى داۋلەتكەرەي, عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ سەكىلدى تاريحي تۇلعالار جەرلەنگەن.
ءبىر عانا «حان زيراتىنان» 600-گە جۋىق كونە قۇلپىتاس تابىلىپ تۇر. كوپشىلىگى سول كەزدەگى حان اينالاسى, بيلىك ەليتاسىنداعى تاريحي تۇلعالارعا تيەسىلى, دەيدى ايتجان نۇرمانوۆا. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى عالىم, تاريح ماگيسترى گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا, «بوكەي ورداسى» تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ ديرەكتورى عايسا ماقىموۆ باستاعان مۋزەي ۇجىمى دا كوپ قولعابىس جاساعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇمعا كومىلگەن, جوعالعان ەسكەرتكىشتەر قازىلىپ الىنىپ, فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىلدى, نومىرلەنىپ, ءماتىنى الىندى.
قازاق قۇلپىتاستارى شەتەل عالىمدارىن دا قىزىقتىرىپ جاتىر دەگەن ەدىك. يسلام ارىپتەستiك ۇيىمى جانىنداعى يسلامدىق تاريح, مادەنيەت جانە ونەردى زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعى (IRCICA) باتىس قازاقستان وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەرگە نازار اۋدارعان. بيىل جىل باسىندا الماتى قالاسىندا وتكەن «ارال-كاسپي ءوڭىرىنiڭ مۇسىلماندىق مۇراسى» اتتى حالىقارالىق جوبا بويىنشا عىلىمي سەمينار كەزىندە IRCICA ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى حاليت ەرەن: «بايىرعى قازاق جەرىندە يسلام مادەنيەتى ەسكەرتكىشتەرى كوپ ەكەنىنە ءبىزدىڭ كوزىمىز جەتىپ وتىر. سوندىقتان جەرگىلىكتى عالىمدارمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستىمىز» دەگەن ەدى. وسى كەلىسىم بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى اۋماعىندا جاتقان ماۋلىمبەردى ءدىني-اعارتۋ ورتالىعى, كىشى ءجۇزدىڭ بيلەۋشىسى بولعان جانتورە حان ايشۋاق ۇلى جەرلەنگەن «حان زيراتى» (تەرەكتى اۋدانى) جانە بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى جاڭگىر حان بوكەي ۇلى جەرلەنگەن «حان زيراتى» كەشەنى ارقايسىسى ءبىر-ءبىر كىتاپ بولىپ شىعاتىن بولدى.
– قۇلپىتاس زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ دالالىق ەكسپەديتسياداعى ءبىر كۇنى ارحيۆتەردەگى بىرنەشە ايعا ازىق بولادى. سول ءۇشىن كۇننىڭ ىستىعىنا, دالالىق ساپاردىڭ جايسىزدىعىنا قارامايمىز. ايدالادا كۇركەدە, كيىز ۇيدە تۇنەپ, قولىمىزعا كۇرەك الىپ, جەر قازامىز. وسىدان 100-200 جىل بۇرىن تاسقا تۇسكەن ءار ءارىپتىڭ سىرىنا ۇڭىلەمىز. جۇمباعى شەشىلگەن ءبىر ەسكەرتكىش, ءماتىنى تولىق وقىلعان ءار قۇلپىتاس كوڭىلگە قۋانىش سىيلايدى, بابا تاريحتىڭ قالىڭ كىتابىنداعى ءبىر اقتاڭداقتىڭ ورنى تولدى دەپ مارقايامىز, – دەيدى زەرتتەۋشى باعدات دۇيسەنوۆ.
«قۇلپىتاس قويار-قويماس باسىمىزعا, ول جاعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى بىلەر!» دەپ اقىن جاراسقان ءابدىراش جىرلاعانداي, كەزىندە بابالار باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستار ارقىلى تاريحي قازىنامىز تولىعىپ كەلەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
