بۇل ماسەلە قازىردىڭ وزىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ مىنبەرىنەن باستاپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن قاتار وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ, سونداي-اق فيلولوگ-ءتىلشى مامانداردىڭ نازارىن اۋدارۋدا.
سونداي ءبىر شارا ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ تانىمال عالىمدارى باس قوسقان جيىندا فيلولگ-ءتىلشى ماماندار تاراپىنان ناقتى ۇسىنىستار ايتىلىپ, كەلەلى ويلار ورتاعا سالىندى.
اتالمىش شارانىڭ ساياسي ماڭىزى جايلى تولىمدى پىكىرىن ايتقان ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ: «قازىرگى تاڭدا ءبىز ەگەمەندىگىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەپ, شيرەك عاسىردان بەرى ەلدىكتىڭ سارا جولىنا تۇستىك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بەرەكە-بىرلىگى بەكەم, تىنىش تا, تۇراقتى مەملەكەتكە اينالدىق. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكامىز الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن ەل رەتىندە بەدەلى ارتتى. وسىنداي جەتىستىكتىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, تىپتەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىنە جاقىنداي تۇسۋدە. وسى ورايدا, ەلدەگى قارجى-قاراجات اينالىمىنىڭ ماڭىزدى سالاسى بانك جۇيەسى سياقتى قۇرىلىمداردى الەمدىك ستاندارتقا ساي بەيىمدەۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. ياعني بۇگىنگى تاڭدا اكىمشىلىك-قۇقىقتىق, ساياسي-ەكونوميكالىق سالالارداعى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى, ءارى قاراي عالامدىق جاڭارۋ ۇردىسىنەن تىس قالدىرماي, ءارى ۇلتتىق-ەلدىك بەت-بەينەمىزدى ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى كەلگەنىن اڭعارعان ەلباسى قازاق قوعامىنا ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن ۇسىندى. وسى ماقالاسىندا كوشباسشىمىز بولاشاقتا قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, دايىندىق شارالارىن قازىردەن باستاپ قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان ءبىز دە اتسالىسقانىمىز ءجون» دەي وتىرىپ, ەلوردانىڭ ىرگەسىندە ورىن تەپكەن جانە شاڭىراعى استىنا ءىرى-ءىرى وقىمىستى عالىمداردىڭ شوعىرىن قالىپتاستىرعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مۇنداي قوعامدىق تالقىلاۋدان تىس قالۋى سىن بولار ەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى.
عالىمدار اراسىنان العاشقى بولىپ ءسوز العان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بۇگىنگە دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى مەن لەكسيكاسى تولىق, جۇيەلى زەرتتەلمەگەنىن, جاڭادان قولدانىسقا ەنۋى ءتيىس لاتىن الىپبيىنە قاي عاسىردىڭ فونەتيكاسىن الۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي تۇرعانىن ەسكەرتىپ, اۋەلى ءارىپ-تاڭبا ماسەلەسىنەن بۇرىن ءارىپ-دىبىس ماسەلەسىن دۇرىس تاڭداۋىمىز كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
سونىمەن قاتار ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانتاس جاقىپوۆ قازاق ءتىلىنىڭ وزگە تىلدەردەن ارتىقشىلىعى – تۇتاستاي گارمونياعا نەگىزدەلگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, گارمونيا تۇتاستاي العاندا عالامنىڭ دامۋىنا, جاراستىعىنا الىپ كەلەر زور قۇبىلىس. الەم گارمونياعا سۇيەنەدى. ءتىلىمىزدىڭ وسى قاسيەتى حح عاسىردا السىرەپ قالدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دالەلدەۋىنشە, ءالىپبي گەنوتيپ سياقتى قىزمەتكە يە. سوندىقتان دا بۇگىنگى تالقىلانىپ وتىرعان قازاق ءارپى قازاق رۋحانياتىن جاڭارتادى دەگەنگە سەنىمى مول. قازىرگى قولدانىستاعى قازاق الىپبيىنە كەڭەس جىلدارى مەحانيكالىق تۇردە قوسىلعان جات دىبىستاردى الىپ تاستاۋ قاجەت. بۇلار ءتىلدىڭ اسىل نۇسقاسىنا سەلكەۋ ءتۇسىرىپ, ۇيلەسىمىن بۇزىپ تۇر. عالىم وسىلايشا وي تولعادى.
فيلولوگ-عالىم دۇكەن ءماسىمحان ۇلى بولسا, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن جالپىلاي العاندا قازاق قوعامى قولداپ وتىرعانىن, دەيتۇرعانمەن دايەكشە ءھام قوستاڭبامەن بەرىلگەن ارىپتەردىڭ سالدارىنان ءتۇبى قولايسىزدىق تۋاتىنىن دالەلدى تۇردە جەتكىزدى. عالىم ءوزى كۋا بولعانداي ءىت مامانى لاتىنشا قوستاڭبا نەمەسە دايەكشەلى ارىپپەن جازىلعان 1000 بەتتىك ءماتىندى كوشىرگەندە, ول قازىرگى ارىپپەن 1200 بەت بولىپتى. دەمەك ەل بيۋدجەتىمەن جىلىنا 10 ميلليون بەتتىك كىتاپ شىعارادى دەسەك, تالقىلاۋداعى جوبا بويىنشا ول 12 ميلليون بەت بولادى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ جىل وتكەن سايىن قىرۋار شىعىنعا ۇشىرايدى ەكەنبىز...
تالقىلاۋ كەزىندە پىكىر بىلدىرگەن كەلەسى ازامات قازاق ءتىل فونولوگياسىن زەرتتەۋشى مامان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكجان ءابدۋالي ۇلى ءوزىنىڭ اتالمىش جيىنعا ءالىپبي جاساۋشى ەمەس, ءتىل مامانى رەتىندە كەلىپ وتىرعانىن ايتىپ, كومپيۋتەر تاقتاسىنداعى قاي ارىپكە قانداي دىبىس بەرۋ كەرەكتىگى جونىندە ناقتى ۇسىنىسىن جەتكىزدى. ەگەر, – دەدى ءتىلتانۋشى عالىم: – ءتىلدىڭ تابيعاتىن نازارعا الماي كومپيۋتەرگە بايلاپ قويساق قاتەلىك بولادى. ويتكەنى كومپيۋتەر قازاق تىلىنە ەمەس, اعىلشىن تىلىنە ارناپ جاسالعان. بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن ىمىراعا كەلمەيتىن ەكى الەم. وسىنى ەسكەرگەن ءجون. ەكىنشىدەن, لاتىنعا كوشۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەۋ, الداعى دامۋعا سارا جول سالۋ ەكەنى انىق. لاتىن الىپبيىنە كوشەمىز دەگەن كەزدە لينگۆيستەر مەن ءتىل تابيعاتىن تۇسىنەتىن زيالىلاردى قۋاندىرعان دا وسى دۇنيە. دەمەك, حالىق جاڭا ءالىپبيدىڭ ءتىل زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق بەينەسىن كۇتىپ وتىر, – دەدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
