لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – الەمدىك وركەنيەتكە ىلەسۋ
اتالمىش ماقالادا قازاقستاندىقتاردى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارى بويىنشا دايارلاپ, «ماڭگىلىك ەل» بولۋدىڭ شارتتارى كورسەتىلدى. ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولدارى ايقىندالىپ, اۋقىمدى مىندەتتەر جۇكتەلدى. «تسيفرلى قازاقستان», ء«ۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ», «مادەني جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ, ەل جاڭعىرۋىنىڭ باستى مىندەتتەرى – «لاتىن قارپىنە كوشۋ», «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» پەن «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم», «تۋعان جەر» باعدارلامالارى قابىلدانىپ, بۇگىنگى تاڭدا ولار ورنىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە جاستارعا جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرىپ, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋعا جول اشاتىنى انىق. سوندىقتان ءتاyeلciز ەل بولىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدا ءالiپبيدi ayىcتىpy – ماڭگiلiك eل بoلyدىڭ نeگiزگi aلعىشapتى بولماق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى مەملەكەتىمىزدىڭ جاھاندانۋ كوشىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىنداعى ماڭىزدى قۇجاتقا اينالدى. سوندىقتان قوعام اعزاسىنىڭ سوعىپ تۇرعان جۇرەگى ىسپەتتى رۋحانياتىمىزعا جاناشىرلىق تانىتقان بۇل باستاماعا ءبىراۋىزدان قولداۋ بىلدىرەمىز.
بارشا قازاقستاندىقتار, اسىرەسە جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جونىندەگى ەلباسى ۇسىنىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, دامۋىمىزدىڭ باستى قاعيداسى ەكەنىن سەزىنەدى. ەلباسىنىڭ يگى باستاماسىن قازاقستاندىقتار ىجداعاتپەن قولدايدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدا جوسپارلى تۇردە ءىس-شارالار اتقارۋدا. وسى ورايدا م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ءتىل جاناشىرلارى, بەلگىلى عالىمدار مەن قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن «لاتىن گرافيكاسى – قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى مەن جاھاندانۋىنىڭ نەگىزى» اتتى كونفەرەنتسيا وتكىزدى. باسقوسۋدا حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان ءالىپبي جوباسى تالقىلانىپ, ونىڭ ارتىقشىلىعى مەن ماڭىزى جايىندا پىكىرلەر ايتىلىپ, وعان قوسا تومەندەگىدەي ۇسىنىستار قاراستىرىلدى.
ءالىپبيدىڭ ۇلگى-جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى ءتىلشى-عالىمداردىڭ جاساعان ءتۇرلى ۇسىنىستارىن جان-جاقتى قاراستىرىپ, بىرنەشە ساراپتامادان وتكىزىپ, وڭتايلى شەشىم قابىلداپ, ونىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا بىزدەن الدەقاشان بۇرىن لاتىن ارپىنە كوشىپ كەتكەن تۋىستاس تۇركيا, وزبەكستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان سياقتى ەلدەردىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن ەسكەرىپ, تاجىريبەلەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرگەن ءجون.
ساۋاتتىلىق – رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ نەگىزگى العىشارتىنىڭ ءبىرى. دۇرىس جازۋ – ورفوگرافيالىق ەرەجەلەردى جەتىك مەڭگەرۋدى تالاپ ەتەدى. ال ورفوگرافيالىق ەرەجەلەردىڭ جەتىكتىگى ءالفاۆيتتىڭ ءتىلدىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىمەن تولىق سايكەس كەلۋىمەن بايلانىستى. وسىنداي زاڭدىلىقتاردى بىرىزدەندىرۋدە قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن ورفوگرافيالىق ەرەجەلەرىن جەتىلدىرىپ, ونى زاڭدىق كۇشى بار نورماتيۆتىك قۇجاتقا اينالدىرعان دۇرىس.
مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە, مەكتەپتەردە, جالپى وقۋ ۇردىسىندە لاتىن ارىپتەرىن جازۋدى ۇيرەتەتىن ءپان – «كالليگرافيا» (جازۋ ونەرى) دەگەن ساباقتى ەنگىزۋ قاجەت.
ۇسىنىلىپ جۇرگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ جوبالارىنا قارايتىن بولساق, ونداعى دىبىستار سانىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن بايقايمىز. ولار 29-42 ارالىعىندا. وسى جەردە «قازاق تىلىندە قانشا دىبىس بار؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان جوبالاردى تالقىلاۋ, تاڭداۋ بارىسىندا, ەڭ الدىمەن, قازاق تىلىندە قانشا دىبىس بار ەكەنىن انىقتاپ العان دۇرىس. بۇل دىبىستاردىڭ سانىن انىقتاۋ ءۇشىن ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ قازاقتىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە قاتىستى پىكىرىن نەگىزگە العانىمىز ءتيىمدى بولادى. سودان كەيىن عانا ولاردى بەلگىلەيتىن ارىپتەردى قاراستىرۋ ءتيىمدى بولادى.
كورنەكتى ءتىل مامانى, پروفەسسور ق.جۇبانوۆ كەزىندە ءالىپبيدىڭ «بۇقاراشىل» بولۋىن ەسكەرتكەن. جالپى, ءالىپبي قاراپايىم حالىقتىڭ تەز مەڭگەرۋىنە, ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە, سونىڭ ىشىندە بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي جاسالعان ءجون. وسى ورايدا ءالىپبيدى تۇزۋگە پەداگوگ مامانداردىڭ قاتىستىرىلۋىن ەسكەرگەن دۇرىس.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – انا ءتىلىمىزدىڭ جاھاندىق عىلىم مەن بىلىمگە كىرىگۋىن, الەم قازاقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرەگەي قادام. عالامدىق ىستەر ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە اينالارى انىق. وسى جولدا ەلباسى اتا-بابامىز ارمانداعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ءوزى ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋعا جاسالعان ناقتى قادام ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. سونىمەن قاتار جاڭا جوباعا جولداعان ۇسىنىستارىمىز ەسكەرىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
رەكتورى
جامبىل وبلىسى
قارىشتاپ دامۋىمىزعا قاجەت
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – ەلباسىنىڭ اسا باعالى باستامالارىنىڭ ءبىرى جانە دەر كەزىندە قوزعالعان, ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان قادام.
شىنىمەن دە, تەحنولوگيالىق, جاھاندىق زاماندا قازاقستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىن تاڭداۋى – مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى شەشىم دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتەن بۇل ماسەلە كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز.
جاقىندا عانا حالىقتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلعان جاڭا نۇسقادا قازاقتىڭ ءتول ارىپتەرىنىڭ بەلگىلەنگەنىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. الدىڭعى نۇسقا بويىنشا سىني كوزقاراستار ەسكەرىلىپ, نازارعا الىنعاندىعى بايقالادى. سوندىقتان ءالىپبيدىڭ سوڭعى نۇسقاسى جاستاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانىن مەن سەنىممەن ايتا الامىن.
جاستار ۇيالى تەلەفون پايدا بولعاننان بەرى, سمس-حابارلامالاردى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتاردى لاتىن قارپىمەن الماسىپ جۇرگەندىكتەن, جاڭا ءالىپبيدى مەڭگەرۋ كەيىنگى بۋىنعا اسا قيىندىق تۋعىزبايدى دەپ ويلايمىن. جاستاردىڭ زاماناۋي لاتىن قارپىندە ءوز ءتىلىن مەڭگەرۋى, ونى جاھان جۇرتشىلىعىنا پاش ەتۋى دۇرىس قادام دەپ ەسەپتەيمىن. جاھاندانۋ ۇدەرىسى قاتتى قارقىن العان بۇگىنگى تاڭدا اقپارات الماسۋ, عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالاسى دامىعان سايىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جاڭا ومىرگە بەيىمدەپ, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ, ونى ورگە سۇيرەيتىن وتانشىل ۇرپاق تاربيەلەۋ – قوعامنىڭ باستى باعدارى.
جالپى, لاتىن قارپىندەگى الىپبيگە كوشۋ قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا جول اشىپ, قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقپەن جاقىنداسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق تىلىنە كومپيۋتەرلىك جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە كىرىگۋگە ءتيىمدى قادامدار باستالماق. ەڭ باستىسى ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسى, نەگىزىنەن, لاتىندى قولدانادى. بىزدەرگە ولارمەن رۋحاني, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, تىعىز بايلانىستى كۇشەيتۋىمىزگە لاتىن ءتىلى التىن كوپىر بولماق.
قيىندىقسىز, كەدەرگىسىز شارۋا بىتپەسى انىق, بىراق ءبىز وسىنىڭ ءبارى بولاشاق ءۇشىن زور پروگرەسكە, پراگماتيكالىق ىلگەرى باسۋشىلىققا اپاراتىنىن تۇسىنە ءبىلۋىمىز كەرەك.
ايان حافيز,
كوكشەتاۋ قالالىق «جاس وتان»
جاستار قاناتىنىڭ جەتەكشىسى
اقمولا وبلىسى
جاھاندىق كەڭىستىككە باستار جول
ەلىمىزدەگى كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قازاق ءارپىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت باسشىسى بايىپپەن قاراپ, ءتۇرلى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى سارالاي كەلە, ءوزىنىڭ ساليقالى شەشىمىن ايتتى.
بۇل قادام دەر كەزىندە, بارلىق جاعداياتتار ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالدى. قازاق ەلىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني, عىلىمي-اعارتۋشىلىق دامۋىن, حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى ورنىن, ىشكى جانە سىرتقى جاعدايدى جان-جاقتى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى قازاق زيالىلارىنىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەت قويدى.
لاتىنعا كوشۋ ءىسى ۇلكەن دايىندىقتى قاجەت ەتتى. كوپتەگەن ءتۇسىندىرۋ شارالارى اتقارىلدى. قوعامنىڭ پىكىرىنە باسا نازار اۋدارىلدى. قوعامىمىزدا لاتىنعا كوشۋدى قولدايتىنداردىڭ ءۇنى باسىم ءتۇستى, ويتكەنى لاتىنعا كوشۋ ۋاقىت تالابى, زامانا سۇرانىسى ەكەنىن حالىق تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى.
ءبىر قۋانتارلىعى, بيلىكتىڭ حالىق تالابىمەن ساناسىپ, العاشقى نۇسقانى وزگەرتكەنى بولدى. العاشقى نۇسقاداعى حالىققا ۇناماعان ەڭ داۋلى ماسەلە – قازاقتىڭ داۋىستى – ءا, ءو, ءۇ ءتول دىبىستارىنىڭ قوس ءارىپتى بولىپ كەلۋى بولاتىن. جاڭا نۇسقادا بۇل تالاپ تولىق شەشىمىن تاۋىپ, ەندى ولار ءبىر ارىپپەن, ءارىپتىڭ ۇستىڭگى وڭ جاعىنا نوقات قويىلىپ, بەلگىلەنەدى. ءسويتىپ حالىق كوڭىلىنە قونىمدى لاتىن قارپىندەگى جاڭا ءالىپبي جوباسى دايىن بولدى.
ەل اراسىندا ەرەكشە قولداۋ تاپقان تەرەڭ تالداۋ مەن قازاقتىڭ ءتول دىبىستارىن بەلگىلەۋدەگى ۇتىمدى ۇسىنىستارى جاڭا جوبادا جاقسى كورىنىس تاپقانىن كورىپ, قۋانا قولداپ وتىرمىز.
ۇسىنىلىپ وتىرعان نۇسقاداعى 11 ءارىپتىڭ 9-ى جاڭا فورمادا قابىلدانىپتى. ءبىزدى ول قاتتى قۋانتىپ وتىر.
بۇكىل الەمدى شارپىعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى اعىلشىن ءتىلى مەن لاتىن گرافيكاسىنىڭ كوكجيەگىن بۇرىنعىدان بەتەر كەڭەيتىپ جىبەردى. ويتكەنى بۇگىنگى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق يدەيالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اعىلشىن ءتىلدى الەمنەن باستاۋ الىپ وتىرعانى بەلگىلى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى – بۇكىلحالىقتىق تاڭداۋدىڭ جارقىن ناتيجەسى دەپ سانايمىز, سەبەبى قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدىڭ باستى كورسەتكىشى – لاتىن جازۋىنا كوشۋدە ەكەنىنە جانە بۇل قادامنىڭ الەم قازاقتارىن بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى فاكتور ەكەنىنە حالىقتىڭ كوزى جەتتى. قوعامنىڭ جاڭا ءالىپبيدى تالقىلاۋدا كورسەتكەن بەلسەندىلىگى سونىڭ تاعى ءبىر جارقىن دالەلى دەپ سانايمىز.
ءسانيا اقلاسوۆا,
شىعىس قازاقستان لينگۆيستيكالىق ورتالىعىنىڭ اعا ادىسكەرى
