بۇل تۇستا سارا تاستانبەكقىزىنىڭ ەسىمى الدىمەن اۋىزعا ورالادى. راس, ونىڭ جارتى ءومىرى قاپاستا, قايعى-قاسىرەت قاماۋىندا وتكەن. دەگەنمەن ونىڭ ايتىسى كوپ تارالعان, اڭىزعا اينالعان, ءار كەزەڭدە ءوز باعاسىن العان-دى.
قازاقتا سارامەن تاعدىرلاس, تالانتتى دەيگەيلەس, بىراق زەرتتەلۋى, ناسيحاتى ءالى كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان ءبىر ايتىسكەر اقىن بار. ول – سىردان شىققان ۇلبيكە جانكەلدىقىزى. ۇلبيكە سارادان جارتى عاسىرداي بۇرىن قىزىلوردا وبلىسى قاروزەك بويىندا 1825 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جانكەلدى مەن اناسى جاڭىل دا ونەرپاز, بىرقاعارى بار جاندار بولعان. اسىرەسە اناسى انشىلىگىمەن توڭىرەككە ءماشھۇر ەكەن. دەمەك ۇلبيكە بويىنداعى تالانتتىڭ وتە ەرتە ويانۋىنا اتا-اناسىنىڭ ىقپالى بولىپ, ولار پەرزەنت جۇرەگىندەگى جالىندى وشىرمەي, ۇنەمى ۇرلەپ وتىرعان. ونى ەندى ۇلبيكەنىڭ ءوز اۋ-زىنان ەستيىك:
مونشاعىمنىڭ ءار تاسى ءبىر ولەڭ-ءدى,
بەسىگىمدە ۇيرەنگەم مەن ولەڭدى.
بالاپانداي كەزىمدە قايران شەشەم,
تال بويىما دارىتقان كۇللى ولەڭدى.
ۇلبيكەنىڭ ءپارىن اشىپ, تالانت وتىنىڭ تۇتانۋىنا سىر بويىنداعى جىرشىلىق ونەر سەبەپشى بولدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اۋىل ىشىندە جاياۋ اقىن جىگىتتەرمەن ءسوز قاعىستىرىپ, قارا ءۇزىپ جۇرگەن اقىن قىزدىڭ دابىسى ەلدەگى سۇبەلى سۇلەيلەردى دە ەلەڭ ەتكىزىپ, ولار دا وزا شاۋىپ جۇرگەن قىزدى سىناماق نيەتتەرى بولادى. ءسويتىپ جۇرگەندە ۇلبيكە-مەن جىر جارىستىڭ پەردەسىن قاراقالپاق ەلىنەن كەلگەن جانكەل (جانكەلدى ەمەس) دەگەن كەدەي جىگىت اشادى. قاراوزەك وزەنىنىڭ سول جاعىندا ۇلبيكەمەن قاعىسۋدىڭ ءساتىن اڭدىپ جۇرگەن جانكەل بىردە وزەننىڭ وڭ جاق جاعاسىندا سيىر ساۋىپ وتىرعان ۇلبيكەگە بىلاي دەپ ولەڭ ايتادى:
توپ قامىس, توپ-توپ قامىس سايدا بولار,
كوپ جىلقى, قورالى قوي بايدا بولار.
ار جاقتا سيىر ساۋعان ۇلبيكەجان,
وتكەلى قاراوزەكتىڭ قايدا بولار؟
جىگىت داۋىسىن ەستىسىمەن ۇلبيكە سيىردىڭ باۋىرىنان باسىن كوتەرىپ, ىلە بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى:
ار جاقتا جانكەل وتىر قارداي بوراپ,
ناعىپ ءجۇر اكەڭ بايعۇس الدىڭدى وراپ؟
بارا ما مالىڭ وتپەي سورلى كەدەي,
وتكەلىن قاراوزەكتىڭ مەنەن سۇراپ؟
جانكەل:
اڭگىمە تابىلادى قۇراعانعا,
وزىڭدەي جاقسىلارمەن ۇناعاندا
بايتالداي شاپقا تۇرتكەن شامداندىڭ عوي,
وتكەلىن قاراوزەكتىڭ سۇراعانعا.
ۇلبيكە:
جىگىتىم, ءبىزدىڭ بايتال تارپاڭ ەدى,
تارپاڭنان كەدەي قورقاق جالتاڭ ەدى.
جۇرمەسىن تەپكى ءتيىپ ماڭدايىڭا,
جانكەل-اۋ, جۇرەسىڭ دە بايقاپ ەندى.
بۇل ايتىس تا ەكەۋارا سوزجارىسقا, جوعارىداعى ۇزىندىدە كەلتىرىلگەندەي ءبىر-ءبىرىنىڭ ءمىنىڭ بەتىنە باسىپ, ەڭ قىزىقتىسى ويناقى ازىلگە قۇرىلعان. قايىمداسۋ ۇستىندە ءوز سوزىنەن ۇستالىپ, ۇلبيكە جەڭىلەدى. بىراق بۇرىنعى اۋىل اراسىنداعى قالاباي قالجىڭنان گورى ۇستامدى, كۇردەلىرەك بولعاندىقتان ۇلبيكەنى شيراتىپ, تۇساۋىن كەسكەن ناعىز ءسوز ايتىسى وسى بولعان ەدى.
ۇلبيكەنىڭ اقىندىق جولداعى العاشقى بەتىن اشىپ, تۇساۋىن كەسكەن, ۇستارانىڭ ءجۇزىن جانىعان قايراقتىڭ ءرولىن اتقارعان, تالانتتى شىن تانىپ, باتاسىن بەرگەن كۇدەرىقوجا ەركوشەك ۇلى ەدى. ۇلبيكەمەن العاش ءسوز جارىسىنا شىعا با-ستاعاندا ول قىرىقتى القىمداپ قالعان ەگدە جىگىت ەكەن. ۇلبيكەمەن ءسوز جارىستىرا باستاعانىن ەستىگەن اكەسى كۇدەرىگە: «بالام, ۇلبيكەمەن ايتىسۋ ءۇشىن بۇحاراعا بارىپ ءۇش جىل وقىپ كەل, ايتپەسە ونىمەن ايتىسۋعا جارامايسىڭ», دەپتى دەگەن اڭىز بار. مۇنىڭ ءوزى ۇلبيكەنىڭ تاپقىرلىعىن, شەشەندىگىن, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگىن, اقىندىق الىمدىلىعىن كورسەتەدى. بۇل ايتقانىمىزدى شەگەلەي تۇسەتىن ايعاقتارمەن, ۇلبيكەنىڭ باعاسىن ۇستەمەلەي تۇسەتىن بۇرىن-سوڭدى وتكەن ءسوز زەرگەرلەرى ايتقان الدەنەشە تۇششىمدى مىسالداردى العا ۇستاۋعا بولادى. مىسالى, رەسمي حالىق اقىنى دەگەن اتاعى بار قۋانىش بايماعانبەت ۇلى:
كۇلدىرەپ كۇدەرى ءوتتى تاسپامەنەن,
ايتىسقان تالاي جۇيرىك قاسقامەنەن.
ايتىسقان ۇلبيكەمەن ءباسى تۇسكەن,
تەڭ تاپپاي تەڭەسۋگە باسقامەنەن, – دەپ ۇلبيكەنىڭ اقىندىعىن ايشىقتاي تۇسەدى.
ءبۇتىن وڭتۇستىك ولكەسىنە اقىندىعىمەن, وعان قوسا جىرشىلىق, انشىلىك ونەرىمەن جەتە تانىس مادەلىقوجا دا ۇلبيكەنىڭ اقىندىعى مەن كوركىنە قايران قالىپ جىرعا قوسادى:
سۇلۋ قىزعا تۇس-تۇستان كوز تۇسەدى,
قىسىلسا دا اۋزىنا ءسوز تۇسەدى.
ولەڭ ايتىپ وتىرعان ۇلبيكەنىڭ,
كەۋدەسىندە بۇلبۇل قۇس تىلدەسەدى.
1837 جىلى ۇلبيكەنىڭ ەلى اۋليەاتاعا كەلىپ اتا-بابانىڭ تۋعان جەرىنە ورنىققان سوڭ جىلدار ءوتىپ ونەرى مەن اجار-كوركىنە ءتانتى بولعان قاراقويلى رۋىنىڭ ءبىر بايى ءۇش قىزدىڭ قالىڭ مالىن بەرىپ قۇدا تۇسەدى. ۇزاماي ۇلبيكە سول بايدىڭ سودىر دا ۇرداجىق, اپەرباقان بوپ وسكەن بويتان دەگەن بالاسىنا ۇزاتىلادى. سول كۇننەن باستاپ ۇلبيكەنىڭ ماڭدايىنىڭ سورى قالىڭداي تۇسەدى. اتا-ەنەسى دە جايسىز بولادى.
كەلگەن جەرى ونىڭ ءار قادامىن باقىلاپ, ونەرىن ۇشتاماق تۇگىل ءار ارەكەتى اڭدۋدا بولعان. قىسقاسى, ۇلبيكەنى قورلىق, زورلىق تۇمانى شىرماپ الادى. بۇل سوزىمىزگە ۇلبيكەنىڭ ءوز زارى ايعاق. بۇل قورلىق جانىنا باتقان اقىن بىردە ءشول قىسىپ كەلگەن ءبىر جولاۋشىدان اكە-شەشەسىنە سالەم جولدايدى. ونى ارينە تولقىماي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس.
نە دەگەن قايىن اتام قاس كىسى ەدى,
اۋزىنان ايقايلاسا تاس تۇسەدى.
ەل-جۇرتتان وسىنداعى ءجون سۇراسام,
ءبىر تۇندە ءساتىن تاۋىپ قاش دەسەدى.
عۇمىرىم ويلاي بەرسەم بولدى قاۋىپ,
وتىرمىن, جۇرە المايمىن باسىم اۋىپ,
ايتا بار بۇدان بارساڭ كوكەشىمە,
وزىمەن الا كەلسىن ءتاۋىپ تاۋىپ.
قىزىلوردانىڭ ىرگەسىندەگى امانگەلدى اۋىلىندا راحمەت ءمازحوجا ۇلى دەگەن جىراۋ بولادى. توقسان ەكىگە كەلىپ دۇنيە سالدى. ەسكى جىر-تەرمە, ايتىس, قيسسالاردى كوپ بىلەتىن ادام ەدى. ءوزى كۇدەرىقوجامەن اعايىنداس قوجا رۋىنان بولاتىن. مەن ونى كوپ تىڭداپ, ءبىراز ايتىستاردى (ۇلبيكەنىڭ دە ءبىر ايتىسىن) سول كىسىدەن جاتتاپ العانمىن.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ۇلبيكەنىڭ ۇستازى بولعان كۇدەرىقوجا كوبىنە ارقادا ءومىر ءسۇرىپتى. وندا دا تالاي اداممەن قايىمداسىپ ونەرىن پاش ەتىپتى. ءسويتىپ ۇلبيكەنىڭ دەرەگىن ەستىپ, بالقاشتى جاعالاپ, شۋ بويىنا كەلگەن اقىن سۇراستىرا وتىرىپ شاكىرتىنىڭ اۋىلىنا تۇسەدى. كۇدەرىنىڭ داڭقىن بىلەتىن جۇرتى جينالىپ, اقىنعا قوناقاسى بەرىپ جىرلاتادى. سول باسقوسۋدا جيىلعان جۇرت قولقالاپ ەكى اقىندى ايتىس-تىرادى. بۇرىننان سىرمىنەز جانە ونەر بايگەسىن ساعىنعان ەكى اقىننىڭ ايتىسى شۋ دەگەننەن قىزىپ, ۇزاققا سوزىلادى. قاس قارايىپ, ءتۇن جامىلعاندا تاركوڭىل, قارانيەت بىرەۋ ەن دالا-دا جىلقى كۇزەتىپ جۇرگەن بويتانعا بارىپ: «ايەلىڭنىڭ كۇدەرى دەگەن كوڭىلدەسى بار ەكەن, سول كەلىپ كۇنى بويى ەكەۋى ايتىسىپ وتىر. سەنبەسەڭ ۇيىڭە بار», دەپ حابار بەرەدى. ەسەر بويتان شاۋىپ ۇيىنە كەلسە شىنىندا دا ايتىس ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. كەۋدەسىن قىزعانىش كەرنەگەن بويتان ىرگەدەگى بالتانى الا سالىپ ۇلبيكەنى كوكجەلكەدەن ءبىر ۇرادى. اقىن تالىپ تۇسەدى. بۇل 1849 جىلعى تامىز ايىنىڭ ورتا كەزى ەدى دەيدى.
سودان ۇلبيكە توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. جاراسى جازىلماي, دەرتى كۇن سا-يىن مەڭدەي بەرەدى. بۇل كەسەلدەن تۇرما-سىن بىلگەن ۇلبيكە وتكەن كەتكەنگە ولەڭمەن مۇڭ شاعادى. بىردە ۇيىنە ەل اقتاپ جۇرگەن ديۋانا باس سۇعىپ, كوڭىلىن سۇراپتى. ودان ۇلبيكە: «سىر ەلىنە باراسىڭ با؟», دەپ سۇراپتى. «بارامىن» دەپتى ول. «ەندەشە سونداعى جۇرتقا ايتا بار», دەپ مىنا ءبىر اۋىز ولەڭدى ۇيرەتىپتى:
تۇس-تۇستان حالىق كەلىپ انتالادى,
ايتىس دەپ كۇدەرىمەن قولقالادى.
بولعاندا ءتۇن ورتاسى بويتان كەلىپ,
اتىلىپ كوكجەلكەمنەن بالتالادى.
ابايسىزدا باسىنان قاتتى جاراقات العان ۇلبيكە قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا نەبارى 24 جاسىندا كوز جۇمادى.
سودان الگى ديۋانا سىر بويىنا, جاڭاقورعاننىڭ تۇستىك بەتىندەگى ءبىر اۋىلعا كەلىپ, الگى ولەڭدى ايتادى. ءۇي ەگەسى قوجا ەكەن. مۇنى قاي جەردە, كىم ايتقانىن بىلگەننەن كەيىن: «وھ, ۇلبيكە ولگەن ەكەن عوي, قوي بارىپ كوڭىل ايتىپ, باتا قىلايىق», دەپ ەلىنە حابار سالىپتى. ۇزاماي كۇدەرىقوجانى ورتاعا الىپ ءبىر توپ ادام مارقۇمنىڭ اۋىلىنا بارادى. بارسا ۇلبي-كەنىڭ اسى بەرىلىپ جاتىر ەكەن. اس اياقتالعان سوڭ كۇن داۋى باستالىپتى. جول توركىنىنە بەرىلىپتى. توركىنى تاڭداۋدى كۇدەرىقوجا ايتسىن دەپ ۇيعارادى. قوجەكەڭ ءسوزدى شاريعاتتان باستاپتى: «ولەر ۇلبيكە ءولدى. اياردا دا اس جوق, توياردا دا اس جوق. كوردى اشىپ, وكپەسىن سويىپ كورىڭدەر, وكپەسىندە جىبىرلاعان جازۋ بولۋ كەرەك. جازۋ جوق بولسا ءسوز باسقا, ەگەر جازۋ بولسا, ول – ولەڭ. وندا ءۇش كىسىنىڭ قۇنىن بەرەسىڭ», دەپتى. ايتقانداي كوردى قازىپ, وكپەسىن اشسا, جازۋ (قۇرت) جىبىر-لاپ تۇر ەكەن دەيدى. كورگەن جۇرت بوتاداي بوزداپتى. ءسويتىپ قاراقويلىلار ءۇش ادامنىڭ قۇنىن تولەپتى.
ۇلبيكەنىڭ جيىرماشاقتى رەت ايتىسقا ءتۇسىپ, بىرنەشە ولەڭ شىعارعانى, اسقاق ءانشى ءارى كۇيشى بولعانى حالقىنا ەرتەدەن ايان. ونىڭ تالانتىنا م.ج.كوپەەۆ, ءا.ديۆاەۆ, ۆ.ۆ.رادلوۆ سەكىلدى ايگىلى فولكلور جيناۋشىلار ەرەكشە ءمان بەرىپ, ىجداعاتپەن قاراعان. قازاقتىڭ م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ش.مۇرتازا سياقتى داڭعايىر جازۋشىلارى دا ەرەكشە باعا بەرگەن. ودان كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنەن قارىمدى قالامگەر ق.مۇحامەدجانوۆ, بەلگىلى عالىمدار م.جولداسبەكوۆ. ر.بەردىباەۆ, س.ءداۋىت ۇلى, تالانتتى جۋرناليست م.تولەپبەرگەن, اقىنداردان ق.ءمىرزالى, ءا.جامىشەۆ, ك.احمەتوۆالار ۇلبيكەنىڭ تا-لانتى جونىندە تۇششىمدى ويلار ايتىپ, قالام تەربەگەن. ايتسە دە ۇلبيكە جانكەلدىقىزى تالانتىنىڭ ناسيحات باعاسى ءالى كەمشىن جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ول ءالى كۇنگە دەيىن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ساحناسىنا ەركىن شىققان جوق.
وتەگەن جاپپارحان,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, مادەنيەت قايراتكەرى
قىزىلوردا
