ادەبيەت • 17 قازان، 2017

ەسەنعالي راۋشانوۆ: ولەڭ تۋعان اناڭداي ءقادىرلى بولۋى كەرەك

325 رەتكورسەتىلدى

اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ بۇگىنگى قوعامنىڭ، شىعارماشىل ورتانىڭ بارومەترى سياقتى. ويىن ىركىمەي ايتىپ جۇرەدى. ؛

بۇرىندارى اعامىزعا ارا-تۇرا بولسىن كىرىپ، اڭگىمەسىن تىڭداپ تۇراتىنبىز. ەكى جىلداي ۋاقىت ات ءىزىن سالماي كەتىپپىز. مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا اقىن ىنىلەرىنىڭ بىرىمەن كەڭسەسىنە قۇتتىقتاپ بارىپ ەدىك، كوتەرىلىپ قالدى. رۋحاني ورتانىڭ بەتالىسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتى. سوسىن قاراپ وتىرماي، «؛سۇحبات بەرىڭىزشى»؛ دەپ قولقالادىق. بۇل كىسى شەتەلدىڭ باسىلىمدارىنا، اعىلشىن تىلىندەگى گازەتتەرگە كوبىرەك ۇڭىلەدى عوي.

العاشىندا سۇحبات بەرگىسى كەلمەدى. «؛ول سۇحباتتى قايدا بەرەسىڭدەر؟!»؛ دەپ سۇرادى. «؛قولاي كورسەڭىز، ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «؛ەگەمەن قازاقستانعا»؛، سوسىن بۇگىنگى جاستار كوپ وقيتىن ءبىر جۋرنالعا بەرەيىك»؛ دەدىك. كوندى. ارادا ەكى كۇن وتكەن سوڭ ەل مەن جەر، قازىرگى قوعامدىق ماسەلەلەر مەن رۋحاني ورتانىڭ جاي-كۇيى جايلى وسى سۇحبات الىندى.

&ndash؛ بۇرىندارى «؛مەن كەش وتكىزسەم، وزگەلەردىكىنە ۇقسا­؛ماي­؛تىن ەتىپ جاسايمىن. يى­؛عى­؛­؛ما شاپان جاپتىرمايمىن،­؛ ماق­؛تاۋ مەن ماداقتاۋ ايتقىز­؛بايمىن. مەنىڭ تىلەگىم &ndash؛ ول جاس­؛­؛تاردىڭ كەشى بولعاي»؛ دەي­؛تىن­؛سىز. شىنىندا دا استانا تو­؛رىن­؛­؛دەگى شىعارماشىلىق كە­؛شىڭىز وزگە اقىنداردىڭ كە­؛شى­؛نەن وزگەشەلەۋ بولدى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟

&ndash؛ ول كەشكە دە، كەشتىڭ ۇيىم­؛­؛داس­؛­؛­؛تىرىلۋىنا دا مەنىڭ اسا­؛ ءبىر­؛ قاتىسىم بولا قويعان جوق.­؛ سول­؛ قارساڭدا ەكسپو كورمە­؛سى­؛نە وراي، ماڭعىستاۋ وبلىسى كۇن­؛دەرى ءوتتى ەمەس پە؟! ءبىزدىڭ وڭىر­؛دە ونەردىڭ ماڭىندا جۇرگەن سۆەت­؛قا­؛لي نۇرجان، سابىر اداي،­؛ ءپانيا سارمۋرزينا، سا­؛مات مۇ­؛سا­؛باەۆ، اقەركە ورازو­؛ۆا، ءان­؛ۋار بيماعامبەتوۆ، سۇل­؛تان­؛بەك­؛ قۇدايبەرگەن دەگەن باۋىر­؛لار­؛دىڭ جاساعانى عوي. مەنىڭ كەش­؛ وتكىزۋگە كەلىسپەيتىن، ونداي­؛دى ۇناتپايتىن «؛اۋرۋىم»؛­؛ بار. جاڭاعى جىگىتتەر مەن قارىنداس­؛تارىمنىڭ بەتىن قايتارعانىم قا­؛لاي بولدى ءوزى دەپ، ەكى ويلى بولىپ جۇرگەندە، وبلىس اكىمى ەرا­؛لى لۇقپانۇلى توعجانوۆ حابار­؛لاسىپ: «؛اقىن ىنىلەرىڭىزدىڭ اي­؛تۋىن­؛شا، كونبەپسىز. شىعار­؛ماشىلىق كەشىڭىزدى وتكىزەيىكشى، اعا؟!»؛، &ndash؛ دەگەن سوڭ، ەل باسقارىپ وتىر­؛عان ازامات، ەلباسىنىڭ وكى­؛لى، ءارى ءوزىن بۇرىننان سىيلايمىن، كەلىستىم.

جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ ءبىر ولەڭىندە:

«؛وڭاشا ءبىر كەشىمدە جىر ؛جازار،

قاشان عانا تارقار ەكەن بۇل ؛بازار؟!»؛،

&ndash؛ دەيتىن ەدى عوي. سول سياقتى، مەن­؛ دە توي-توپىر، ىردۋ-دىر­؛دۋ­؛­؛دان گورى وڭاشا قالىپ كى­؛تاپ وقىپ، قاعاز قاراعاندى ۇنا­؛تامىن. جاڭاعى جىگىتتەردىڭ القا­؛لاۋىمەن 20 قازاندا اتاقونىس ماڭعىستاۋدا 60 جىلدىق تويىم وتپەكشى. سوسىن «؛الماتىدا دا ەسەپ بەرۋ كەشىن وتكىزسەڭىز»؛ دەپ جۇرگەندەر كوپ. ونى ۋاقىتىندا كورەرمىز...

اكە-شەشەمنىڭ جوعالتقان دۇنيەلەرىن تاپتىم

&ndash؛ ءبىر سۇحباتىڭىزدا «؛مەن جە­؛تى اتامنان بەرى جىلىك مايى ۇزىل­؛مەگەن جەردىڭ بالاسىمىن»؛­؛ دەگەنسىز. وسى تۇستا وسكەن ورتا­؛ڭىز تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟!

&ndash؛ سەن سونى دۇرىستاپ قايتا ءبىر قاراشى، «؛مەن»؛ ەمەس، ء«؛بىز»؛ دە­؛گەن شىعارمىن. ول راس، اتا-بابامىزعا كەڭ بولعان ءتاڭىرى ماعان كەلگەندە تارىلىپ قالعان جاع­؛دايى بار. جانە مۇنىسى دۇ­؛رىس تا. بايلىق بىتەر-اۋ، ونى ۇستاپ تۇرۋدى ايتسايشى، ادا­؛منىڭ ءىشى پىسىپ كەتەدى عوي. اسى­؛لى، ول كىمگە نە بەرۋدى جاقسى بىلەدى.

بىر قىزىق جاعدايدى اڭ­؛گىمە­؛لەپ بەرەيىن. ءبىزدىڭ ۇيدە ار­؛­؛عى اتالارىمىزدان قالعان كۇ­؛مىس ەر، جيەگى التىن جىپپەن ادىپ­؛­؛تەلگەن اق جابۋ، كەمەر بەلبەۋ،­؛ نەگە جاۋپەرى دەيتىنىن ءالى­؛ كۇنگە بىلمەيمىن، جاۋپەرى پىشاق، كۇمىس قۇنداق بەساتار مىلتىق، شەشەمنىڭ التىن بىلە­؛زىگى مەن بالداقتى سىرعاسى، سال­؛پىنشاق كۇمىس وڭىرجيەگى بولدى. جاساۋىمەن كەلگەن ەكەن. سول زاتتاردى 1970 جىلداردىڭ باسىندا، مەن ول كەزدە مەكتەپتە وقيمىن، ال­؛ماتىدان قۇلاحمەت قوجىقوۆ دەگەن سۋرەتشى باستاعان توپ كەلىپ «؛ۇلت­؛تىق مۋزەي ۇيىمداستىرىپ جا­؛تىرمىز»؛ دەپ قولقالاسىن. قۇ­؛لاحمەت اقساقال ءبىزدىڭ ەلگە كۇيەۋ ەكەن، كەزىندە كازسيك-تىڭ ءتوراعاسى بولعان جالاۋ مىڭ­؛باەۆ كوكەمىزدىڭ قىزىنا ۇي­؛لەنگەن. سونى بۇلداپ اكەمە: «؛ابە­؛كە، كۇيەۋ مەن جيەننىڭ نازاسى جامان بولادى، بەرمەسەڭىز وكپەلەيمىن»؛، دەپ جاتىپ ال­؛دى. باۋىرى سۇلتاناحمەت قوجى­؛قوۆ «؛قىز جىبەك»؛ دەگەن فيلم تۇسىر­؛مەكشى ەكەن، سوعان كەرەك دەپ تاعى ايت­؛تى. فيلم جارىققا شىققان سوڭ ول زاتتاردان ءبىز كوز جازىپ قال­؛دىق. الماتىدا ەشكىمنىڭ اد­؛رەسىن دە الماپپىز. سودان اۋىلى­؛مىز اتاقونىس ماڭعىستاۋعا قاي­؛تا كوشتى. كىمنىڭ قولىندا نەنىڭ كەتكەنىن بىلمەيمىز. اكەي قاي­؛تىس بولدى. مەن بولسام سول بۇيىمداردى ۇزاق ۋاقىت ىزدەۋ­؛مەن ءجۇردىم. اسىرەسە، كۇمىس ەردى. كەي­؛دە تۇسىمە كىرەتىن. سوندايدا انام: «؛قويشى، ىزدەمە. كەرەك ەمەس. بار پالە سونىمەن كەتسىن. ۇكى­؛مەتكە تيىسپە، قۇرىسىن. سول شارۋاعا باسىڭدى سۇقپاشى، تىنىش ءجۇرشى»؛ دەي بەرەتىن. كام­؛پەسكەنى كوزىمەن كورگەن شاي­؛لىقپالى جۇرەك قوي ول. مۋزەي­؛لەردەن سۇراپ ءجۇردىم، ۇشتى-كۇي­؛لى جوق. بىردە تاۋەكەل دەپ قۇل­؛احمەت اقساقالدى ىزدەپ بارىپ: «؛مەن باياعى راۋشانوۆ ءاب­؛دىجاپپار دەگەن كىسىنىڭ بالاسىمىن»؛ دەپ ءجونىمدى ايتتىم. ول بول­؛سا ماعان: «؛سەنىڭ اكەڭ سول جو­؛لى دەڭمەنت بەلبەۋدى بەرمەي قالدى. ميليسيا جىبەرىپ الدىرتام. ونىڭ توعاسىنان ىلدىر­؛مەسىنە دەيىن ىشكى قاباتىنا قا­؛تارلاپ حانتەڭگە دەگەن قىزىل التىن تىققانىن بىلەمىز»؛ دەپ قىڭىرايدى. ورىسشالاپ «؛كونترا»؛ دەپ قويدى تاعى. شەشەمە ايتىپ كەلدىم. «؛كۇيەۋ دەپ، اياق اس­؛تىنان تۋىس تاۋىپ ەدىڭدەر، تۋىس­؛تارىڭ وسىلاي دەپ جاتىر»؛ دەمەيمىن بە؟ «؛ايتتىم عوي ساعان تىنىش ءجۇر دەپ. باسىڭ پا­؛لەگە قالادى دەگەنىم جوق پا؟ اتاڭا قايىرسىز بولعان مال ساعان قايدان ابىروي اپەرەدى؟!»؛ دەپ سارىۋايىمعا سالسىن-اي كەلىپ. سودان قايتىپ ول زاتتاردى ءبىز ىزدەمەدىك. بالالىق قوي، اڭقاۋلىق تاعى بار، شەشەم مەنەن وتكەن اڭقاۋ، كۇيەۋدىڭ قايىن جۇرتىنا قالجىڭى بولاتىنىن قايدان بىلەيىن، شىنىمەن ءبىر پالەنى باستاپ وتىر دەپ سەنىپپىن. ونى ماعان تاعى ءبىر جەزدەمىز، پروفەسسور، تۇركولوگ عۇبايدوللا ايداروۆ ايتتى. ء«؛اي، ول ءازىل عوي، بالامىسىڭ دەگەن، سەن سونى شىن كورگەنسىڭ. جارايدى، مەن ءوزىم سويلەسەمىن»؛ دەپ جۇباتقان. ءسويتىپ جۇرگەندە ەكى جەزدەكەم دە قايتىس بوپ كەتتى. سۇرايتىن ەشكىم ءقالمادى.

بىر ەسىمدە قالعانى، سول جو­؛لى قوجىقوۆتىڭ جانىنا اي دە­؛سە­؛ اۋىزى، كۇن دەسە كوزى بار سۇ­؛ل­؛ۋ قىز ەرىپ كەلگەن. اتى بايان سە­؛كىل­؛دى ەدى. ەندى مەن باياندى ىزدەيىن. مينيسترلىكتەن باستاپ، وسى بىلەدى-اۋ دەگەندەردىڭ تالاي مازاسىن الدىم. ونەردىڭ ماڭىنداعى جىگىتتەر مۋزەي سالاسىندا بىلىكتى ونەرتانۋشى بايان اسەمبايقىزى الدابەرگەنوۆا دەگەن كىسى بار دەگەن سوڭ ىزدەپ ءجۇرىپ ونى دا تاپتىم. جولىقتىم. سويلەستىم. ء«؛يا، سەندەردىڭ ۇيلە­؛رىڭە قۇلاحمەت اعاعا ەرىپ بارعان مەن بولاتىنمىن»؛ دەگەندە، جۇ­؛رە­؛گىم جارىلىپ كەتەر مە ەكەن دەپ ويلادىم. ءوزى ءورىستىلدى ەكەن. ءقازىر 72-گە كەلىپتى. ءبىراق، ءبارى­؛ ەسىندە، ادامنىڭ كوزى وزگەر­؛مەيدى عوي، تاني كەتتىم، ويى بۇل­؛دىراماپتى. «؛قۇراندى ەر، ال­؛تىن بىلەزىك، كۇمىس وڭىرجيەكتى سەندەردىڭ ۇيدەن العانبىز. بارلىق قۇجاتتى ءوز قولىممەن تول­؛تىرعام. ەشتەڭە جوعالعان جوق. ول زاتتار قازاقتىڭ سول زا­؛مان­؛داعى اسىل بۇيىمدارى رەتىندە ا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋ­؛زەيگە اپارىپ قويىلدى. ءقا­؛زىر سول مۋزەيدىڭ قورىندا ساق­؛­؛تاۋلى تۇر. استىنداعى اي­؛نەككە ء«؛ابدىجاپپاروۆتاردان الىن­؛دى»؛­؛ دەپ جازىلعان»؛، دەي­؛دى. سۋرەتتەرى البومدارعا دا شىعىپتى. قىرىق جىلدان اس­؛تام ۋاقىتتان سوڭ اكەم ءتىرىلىپ كەل­؛گەندەي قۋاندىم. ءبىر كەزدە رەنجىگەن قۇلاحمەت اقساقالعا ىشتەي راحمەتىمدى ايتتىم. بايان تاتەمىز مەنى زاڭدى مۇراگەر رەتىندە قۇندى دۇنيەلەردى وزىنە قايتارىپ العىسى كەلەدى دەپ ويلاسا كەرەك، ماعان ول ەندى حالىقتىڭ مۇلكى ەكەنىن تۇسىندىرە باستاعاندا، كۇلدىم. مامامنىڭ «؛اتاڭا قايىر بەرمەگەن مال ساعان قايدان بۇيىرسىن»؛ دەگەنىن ەسىمە ءتۇسىردىم. نەگە قايىر بەرمەدى، حالىققا قايىر بەرگەنى ماعان دا قايىرلى بولعانى ەمەس پە؟ ونى داۋلاپ قايتەم مەن؟ ول ەندى ەلدىڭ مۇلكى. مۋزەيگە كەلۋشىلەر ءبىر كەزدە قازاقتىڭ ءابدىجاپپار دەگەن شالى مەن اۋەحان دەگەن كەمپىرىنىڭ اتا مۇرالارىن كورىپ قۋانسا، مەنىڭ دە قۋانعانىم. ال سەن بايلىق دەيسىڭ، اينالايىن...

اقىننىڭ كوڭىلى كونە بەسىكتىڭ قوڭىراۋى سياقتى...

&ndash؛ جاقىندا جارىق كور­؛گەن «؛امال دەگەن ايىڭىز»؛ ات­؛تى كىتابىڭىزداعى «؛پوەزيا»؛ دەگەن ولەڭىڭىزگە قاتىستى ساۋال قويا­؛يىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن ولەڭگە ادال بولدىم دەپ ايتا الا­؛سىز با؟ ءپرينسيپىڭىزدى سات­؛قان كەزىڭىز بولدى ما؟

&ndash؛ «؛پوەزيا»؛ &ndash؛ ەرتەرەكتە جا­؛زىلعان ولەڭ. كىتاپتارىما ەنبەي قالىپ ءجۇردى. جوعالىپ كەت­؛تى، كەيىن قايتا تاۋىپ الدىم. باسقا سەبەبى جوق. جوعالتقانى كوپ اداممىن عوي مەن. باسقاسىن قايدام، ولەڭگە ادال بولدىم. ەگەر شىنىمەن جاستاردىڭ مە­؛نى جاقسى كورەتىنى راس بولسا، ول بالكي، مەنىڭ عاجاپ اقىن بول­؛عاندىعىمنان ەمەس، ولەڭگە ادال­؛دىعىمنان شىعار دەپ ويلاي­؛مىن. جاستار ادالدىقتى بىردەن سەزەدى. ۇلكەندەردەي ەمەس. ال ومىر­؛دە «؛ۆارياسياعا»؛ بارعان كەز­؛­؛دەرىم بولدى، ول راس. بالا-شا­؛عانى اسىراۋ ءۇشىن، وزىڭە سەنىپ تاپسىرىلعان ۇجىمدى جۇ­؛مىسسىز قالدىرماس ءۇشىن، اعا­؛يىن-تۋمانىڭ ەسەن-تۇگەلدىگى ءۇشىن كەيبىر تۇستا اتتايتىن جەردەن اتتادىم، ونى ءوزىم بىلەمىن. ءبى­؛راق، كۇيكى ءومىردى ولەڭگە ارا­؛لاستىرعان جوقپىن. ونىڭ ۇس­؛تىنە الدىمداعى اعالارىم ومىر­؛دەن ءوتىپ، ءۇيدىڭ ۇلكەنى بوپ قا­؛لىپ جاتىرمىن. سوڭىمنان ەرگەن ءىنى-قارىنداستىڭ جوعىن جوق­؛تاپ، مۇڭىن مۇڭداۋ مەنىڭ موينىمدا. سول ماقساتتا كەيدە بار­؛عىڭ كەلمەيتىن ءبىر ادامدارعا با­؛راسىڭ، اشقىڭ كەلمەيتىن ەسىك­؛تەردى اشاسىڭ، ايتقىڭ كەلمەيتىن ءبىر اڭگىمەلەردى ايتاسىڭ. كۇتكىڭ كەلمەيتىن جەرلەردە وتىرىپ، كۇتەسىڭ. ول ءومىر... قىرىققا، ەل­؛ۋىمە دەيىن وندايعا بارمايتىنمىن.

&ndash؛ ايەل اقىنداردى ونشا­؛ تۇسىنبەيتىنىڭىزدى بىلەمىز. ءسىز­؛ بۇل سۇراقتى جاۋاپسىز قالدى­؛رىپ تا كوردىڭىز، ال مەن ساۋالدى ءسال باسقاشا قويايىن... ءسىز وقي­؛تىن گۇلنار سالىقبايدىڭ قا­؛تارىنا قازىرگى اقىن قىز­؛داردان قوسىل­؛عا­؛نى بار ما وسى؟!

&ndash؛ بار شىعار. مەن ەكى باستان ­؛گۇل­؛ناردىڭ ولەڭدەرىن جاقسى كورە­؛مىن عوي. مەنىڭ قاتارلارىم جانە مەنەن كىشى ءشامشيا جۇ­؛باتوۆا، بايان بەكەتوۆا، گۇلنار ءومىر­؛زاقوۆا، گۇلنار شامشيەۆا، گۇل­؛باھرام جەبەسىنوۆا، جانات اس­؛كەربەكقىزى، تاناكوز تولقىن­؛قىزى، قۇرالاي ومار، جاننا دەگەن اقىن قىزدار بار. ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتكەن گۇلزاكيرا ابىلداەۆا دا جاقسى جازاتىن. مەن ولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولسىن ولەڭدەرىن وقىپ وتىرامىن. ايتپاقشى، اتىراۋدا ءاليا مەن باقىتگۇل بار. كەيىنگى جاستاردىڭ اراسىندا دا اقىن قىزدار ءجۇر، تەك ەسىمدەرىن مەن­؛ بىلمەۋىم مۇمكىن. مەنىڭ بىل­؛مەۋىم &ndash؛ ولار جوق دەگەن اڭگىمە ەمەس قوي. ول &ndash؛ مەنىڭ كەمشىلىگىم. وب­؛لىستارعا، اۋداندارعا، ءار جەر­؛دەگى كەزدەسۋلەرگە بارعاندا قىز بالالار ولەڭدەرىن وقىپ جاتادى. اتتارى ەسىمدە قالمايدى.

تاريحتا كوپەرنيكتى «؛جەر اينالادى»؛ دەگەنى ءۇشىن وتقا ور­؛تەمەك بولعانىن بىلەسىڭدەر عوي؟! سون­؛دا «؛جوق، كەشىرىڭدەر، مەن جاڭ­؛ساق ايتىپپىن، جەر اينالمايدى ەكەن»؛ دەپ، دىنشىلدەردەن قۇ­؛­؛تىلادى عوي. ءبىراق، سوتتان امان-ەسەن شىعىپ بارا جاتىپ: «؛نەت، ۆسە تاكي ونو ۆەرتيتسيا»؛ دە­؛گەنگە ۇقسايدى. سول ايتپاقشى، مەن قالاي بولعان جاعدايدا دا، پوە­؛زيانىڭ تازا ساقتالعانىن، بىلعانباعانىن قالايمىن. مەن قادىرلەپ، قاستەرلەيتىن، قۇر­؛مەتتەپ، باسىمدى يەتىن دۇنيە ول &ndash؛ ولەڭ. پوەزيانىڭ اسقاق بول­؛عانىن ۇناتامىن. ولەڭ دەگەن تۋعان اناڭداي ءقادىرلى بولۋى كەرەك.

تۇمشالانعان جاس­؛تاردى اقتاي الماس ەدىم...

&ndash؛ كوپەرنيكتىڭ دىنشىلدەر­؛گە قارسى تۇرۋى دەگەنىڭىزگە بايلانىستى ءبىر سۇراقتىڭ رە­؛تى كەلىپ تۇر. ەلىمىزدە ء«؛دىن تۋ­؛­؛رالى»؛ زاڭ­؛عا تۇزەتۋلەر قا­؛راس­؛تىرىلدى عوي.­؛ ءسىزدىڭ «؛مار­؛عۇلاندا پا­؛رەن­؛جى جامىل­؛عان قىزدى اق­؛تاۋ»؛­؛ اتتى ولەڭىڭىز بار.­؛ وسى­؛ ولە­؛ڭىڭىزدەگىدەي بىز­؛دەگى جاعداي­؛دى، ءنىل قارادان تۇم­؛شا­؛لانىپ كيى­؛نەتىن جاستاردى اقتاي الار ما­؛ ەدىڭىز؟

&ndash؛ جوق، اقتاي الماس ەدىم. ادە­؛­؛بيەت دەگەن &ndash؛ protest، ياعني قار­؛سىلىق. اسىرەسە، مەنىڭ ولەڭدەرىم ىشتەگى قارسىلىقتان تۋادى. بىردە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ورتالىق ازيا­؛نى ارالايتىن «؛وزبەكستان كومسومولى»؛ دەيتىن ۇگىت-ناسي­؛حات پويىزىنا قازاقستاننان ۇلىق­؛بەك ەكەۋمىز شاقىرىلدىق. سو­؛دان حيۋانىڭ، مارعۇلاننىڭ كوشەلەرىن قىدىرىپ جۇرسەك، ءبىر وزبەك شالى كەلىپ، ەكەۋمىزدى قۋالاپ مەشىتكە اپارىپ سالدى. كىرسەك، جۇما نامازى وقىلىپ جاتىر ەكەن. جاس كەزىمىز عوي، ناماز وقۋدى دا بىلمەيمىز، ارالارىنا تۇرا قالدىق. ءبىر ءبىرىمىزدى مازاقتاپ مەشىتتەن ىشەك-سىلەمىز قاتىپ، كۇلىپ شىعىپ كەلە جات­؛قانبىز، پارەنجى جامىلعان ءبىر قىزعا جەرگىلىكتى ميليسيانىڭ قىر­؛عيداي ءتيىپ جاتقانىن كوردىم. قالاي كيىنسە دە، ول قىزدىڭ ءوز حاقى عوي دەپ ويلاعام سوندا. بۇل 1984-1985 جىلدار بولاتىن. ال ءقازىر قىزدارىمىزدىڭ قاپ-قارا كويلەك كيىپ، مولىتىپ-توگىلتىپ العانىن تۇسىنە الماي­؛مىن. ول ارى-بەرىدەن سوڭ قازاقتا جوق نارسە. عافۋر گۇلام دەگەن وزبەكتىڭ جازۋشىسى بولدى.­؛ ء­؛بىزدىڭ سابەڭنىڭ، ءسابيت مۇ­؛­؛­؛­؛قا­؛­؛نوۆتىڭ دوسى. عافۋردىڭ قىزى­؛نىڭ ءوزى بۇگىندە 80-نەن استى. حا­؛بار­؛لاسىپ تۇرامىن. عافۇر اكا پارەنجى جامىلعان ايەلدەردىڭ قانداي سۇمدىق ىستەر جاساعانىن جازعان. «؛سۇم بالا»؛ دەگەن ھىكا­؛سىن وقىڭىز. ءتىپتى، ء«؛ويتىپ تۇم­؛شالانعانشا، اشىق جۇرگەنى جاق­؛سى ەمەس پە؟!»؛ دەگەن ءتۇيىن دە جاساعان. قىز بالالاردىڭ ورانىپ الىپ جۇرگەنىن قابىلداي المايمىن. ءبىز دىننەن الىسىراق وستىك. دەسە دە، بەكەت اتانىڭ ۇر­؛­؛پاعى بولعاندىقتان، مەن يس­؛لام دىنىنە مىندەتتى تۇردە قۇر­؛­؛مەتپەن قارايمىن، ونىڭ قا­؛عي­؛­؛دالارىن ۇيدە دە، تۇزدە دە ۇس­؛تاۋعا تىرىسامىن. دەي تۇرعان­؛مەن، دىنگە باسسىز، كوزسىز كەتكەن جاس­؛تاردىڭ «؛اكە-شەشەم ناماز وقى­؛مايدى»؛ دەپ اتا-اناسىنا قارسى شىعۋى نەمەسە «؛مەنى تالاق ەتتى»؛ دەپ ايەلدەردىڭ ءبىر كۇيەۋ­؛دەن ەكىنشى، ءۇشىنشى كۇيەۋگە كە­؛تە بەرەتىنىن تۇسىنبەيمىن. ول &ndash؛ ءبىز­؛دىڭ قازاقتىڭ ادەپ احلاعىندا جوق نارسە. مەن قوجا احمەت ءياسا­؛ۋي­؛دىڭ ۇستانعان باعىتىن قول­؛داپ، قۋاتتايمىن. ول &ndash؛ يسلام ءدىنىن قازاقتىڭ مەنتاليتەتىنە ىڭ­؛عايلاعان ادام.

قازىرگى كەيبىر جاستار قازاققا ارابتاردىڭ جاڭاعى ء«؛داستۇرىن»؛ قايتىپ اكەلگىسى كەلەتىن سىندى. تۇمشالانىپ ورانعان قىزىنىڭ اتا-اناسى بەت ءجۇزىن كورمەي جۇر­؛سە، ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ قازاق­؛تىڭ قىزى اكە-شەشەسىنە ەركەلەپ، جايراڭداپ، اكەسىنىڭ موينىندا ءوس­؛ۋى كەرەك ەمەس پە؟!

 ؛«؛رۋحاني جاڭعىرۋدى»؛ ۇلى مۇحاڭنىڭ ماقالاسىنداي قابىلدادىم

&ndash؛ ەلباسىنىڭ «؛رۋحاني جاڭ­؛عىرۋ: بولاشاققا باعدار»؛ ما­؛قا­؛­؛لاسىندا ايتىلعان ەل مەن جەر، قوعامدىق، ەلدىك، ۇلتتىق ماسە­؛لەلەر تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىل­؛سەك...

&ndash؛ پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالاسى دەر كەزىندە جارىققا شىققان، قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنە ۇلكەن سەر­؛پىلىس اكەلگەن دۇنيە بولدى. 1961 جىلى ۇلى مۇحاڭ، مۇح­؛تار اۋەزوۆتىڭ «؛جىل كەلگەندەي­؛ جاڭا­؛لىق سەزىنەمىز»؛ اتتى ماقالا­؛سى جارىق كورگەن. ول رۋحاني ورتانى ءدۇر سىلكىندىرگەن، جاڭالىققا ۇندەگەن ماقالا بولاتىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماقا­؛لاسىن ءدال وسى مۇحاڭنىڭ 1961 جىلعى ماقالاسىنداي جاقسى قا­؛بىلدادىم. ونداعى ۇلتتىق بىر­؛لىك، تۇتاستىق، تۋعان جەر تۋرالى ايتىلعان ويلارىن قۇپتايمىن.

&ndash؛ كۇنى كەشە سول ماقالادا اي­؛­؛تىلعان لاتىن الىپبيىنە كو­؛­؛­؛­؛شۋ ۇسىنىسى جاپپاي تال­؛قى­؛­؛لاۋدان ءوتىپ، ەلباسىنا عا­؛لىم­؛دار تاراپىنان لاتىن گرا­؛فيكاسىنىڭ ۇلگىلىك جوباسى ۇسى­؛­؛نىلدى. لاتىن الىپبيىنە وتۋ­؛­؛­؛گە ويىڭىز قالاي؟

&ndash؛ جاڭا ەلباسىنىڭ ماقالاسى دەر كەزىندە شىققان دۇنيە بولدى دەدىم عوي، وتقا ءتۇسىپ بارا جات­؛­؛قان بالانى اناسى ەتەگىنەن تار­؛­؛تىپ، شاپ بەرىپ ۇستاپ الادى ەمەس پە؟! «؛رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ دا سول سىندى قازاقتى رۋحاني باعدارىنان ايىرىلماۋعا ۇن­؛دەگەن ماقالا، تەمىرقازىق دەر ەدىم. لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋ كە­؛رەك. مەن ودان بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي قورىقپايمىن، قايتا قۇپتايمىن. الدەكىمدەر «؛لاتىنعا كوشسەك، قازاق قوعامى ءبىر-بىرىن تۇسىنبەي، ەكىگە جارىلادى»؛ دەيتىن كورىنەدى. مەن ولاي ويلامايمىن. ول ءوز ىشىمىزدەگى ماسەلە. لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋ نە ءۇشىن قاجەت؟! ۇلتتى ۇلت رە­؛تىندە ساقتاپ، قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دە وسىنداي ءبىر جاڭاشىل قادام بولعانى دۇرىس. ەڭ باستىسى، رۋحاني جىگىمىزدەن، تامىرىمىزدان اجىراماساق بولعانى.

باسى ارتىق كىتاپتار قاپتاپ كەتتى

&ndash؛ ءسىزدىڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «؛ەگەر مەن كىتابىمدى جا­؛رىققا شىعارسام، ءوز باس­؛پامنان شىعارمايمىن»؛ دەي­؛تىنىڭىزدى ەستىپ قالعانىم بار. ءبى­؛راق جاقىندا جارىق كور­؛گەن «؛امال دەگەن ايىڭىز...»؛ «؛جا­؛زۋشىدان»؛ شىقتى. بۇل قالاي؟

&ndash؛ مەنەن بۇرىن بۇل­؛ مەكەمەنى باسقارعان ديرەك­؛تورلاردىڭ كوبى جۇرتتى قويىپ، ءوزىنىڭ كىتابىن شىعارىپتى. سودان پروبلەمالارى بولعان... ء«؛وز كىتابىمدى ءوزىم باسقاراتىن باسپادا باسقىز­؛بايمىن»؛ دەگەنىم سودان ەدى. وسى 20 جىلدا بىردە-بىر رەت ءوز ولەڭدەرىمدى شىعارعان ەمەس­؛پىن. الپىسقا كەلگەندە دە شى­؛عار­؛ماس ەدىم. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ادەبيەتتىڭ الەۋ­؛مەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن ساتىپ الۋ، باسىپ شىعارۋ جانە تارا­؛تۋ كىشى باعدارلاماسى بو­؛يىنشا مەنىڭ كىتابىمدى «؛جا­؛زۋشى»؛ باسپاسىنا ءبولىپ قو­؛يىپتى. ونى مەن جىل اياعىندا، ياكي باسىلاتىن كىتاپتاردىڭ ءتى­؛زىمى مەن تاقىرىپتىق جوس­؛پار بەكىپ، قولىما قۇجات كەلگەندە عانا كوردىم. قارجى مينيسترلىگى مەن سالىق كومي­؛تەتىنە تىركەلىپ قويىپتى. ال­؛بەتتە، مەنىڭ جاعدايىممەن، مۇم­؛كىندىگىممەنەن جيناعىمدى باسقا باسپادان شىعارۋعا دا بولادى. ءتىپتى بولماسا، مەنىڭ ورنىما باس­؛قا اقىننىڭ كىتابى جارىققا شى­؛ققانى ماقۇل بولار ەدى. قىل قىسقاسى، زاڭدى بۇزا المادىق. كەيدە زاڭ ادامگەرشىلىكتەن بولەك تۇرادى. كونە لاتىنداردا «؛dura lex sed lex»؛ دەگەن قاناتتى ءسوز­؛ بار. «؛زاڭ قاتال، ءبىراق نە دە­؛سەڭ دە، زاڭنىڭ اتى زاڭ»؛ دەگەن ما­؛عىنا بەرەدى. اعالارىم مەن ىنى­؛لەرىمنىڭ كىتابىن شىعارۋداي-اق شىعارىپ كەلدىم عوي. ءالى دە شىعارامىن. ءتىپتى ارتىق شى­؛عارىپ جىبەرگەن كەزىم بولدى.

بۇگىندە باسى ارتىق كىتاپتار قاپ­؛تاپ كەتتى. پوەزيادا كوپ اقىننىڭ ولەڭدەر جيناعىن باسۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. مەن وسى جيناعىما ادەتتەگى ءداستۇردى بۇزىپ، جاستاردىڭ رەداكتور بولعانىن قالادىم. كىتابىمنىڭ رەداكتورلىق، كوررەكتورلىق جۇمىستارىن شەرحان تالاپ، اسىلان تىلەگەن، ايبول يسلام­؛عالي، بەكزات سماديار دەگەن­؛ جىگىتتەر اتقاردى. سوسىن سۆەت­؛­؛قا­؛لي نۇرجانعا، جانات ايمۇ­؛حامبەت قارىنداسىمىزعا قا­؛رات­؛تىم. ابەڭ نۇرپەيىسوۆ سەكىل­؛دى «؛اياماڭدار!»؛ دەدىم. ولار وقى­؛دى. قاي-قايسىسىنىڭ دا سىن-ەسكەرتپەلەرىن ەسكەرۋگە­؛ تىرىستىم. كەلىسپەگەن تۇستا­؛رىم دا بار. جالپى، مەن ولەڭ­؛دە ءوز اقىلىم بولماسا، وز­؛گەنىڭ ايتقانىنا جۇرمەيتىن ءبىرمويىنداۋمىن. ال سەندەر پليۋرەاليزم دەيسىڭدەر. ال­؛عاشقىدا وسى كىتاپقا ەنۋى ءتيىس ءبىراز ولەڭىم بەلگىلى ءبىر وبەك­؛تيۆتى-سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن كىرمەي قالدى. وكىنىشتى. ور­؛نىنا «؛ايدا»؛ (دج. ۆەردي) مەن «؛گاملەت»؛ (شەكسپيردەن ەركىن اۋدارما) دەگەن اۋدارمالارىمدى سالدىق. مەن انىعىندا ءتارجىماندىعى شامالى اداممىن. سولاي بولدى. جاڭاعى رەداكتورلاردان شەرحاننىڭ پرينسيپتىلىگىنە ريزا بولدىم. ولەڭدەرىمدى وقىپ: «؛جوق، اعا، مۇنىڭىز بولمايدى»؛، &ndash؛ دەپ، ويىن باتىل ايتا الاتىن بالا ەكەن. بۇل جاقسى عوي. جاس كەزىمدە مەن ءوزىم سونداي ەدىم. قازىرگى جاس اقىندارعا قاراپ وتىرىپ، ءبىر كەزدەگى ءوزىمدى كورەمىن.

اڭگىمەلەسكەن

قارلىعا يبراگيموۆا

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

سانى مەن ساپاسى ساي

ايماقتار • بۇگىن، 09:33

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار