«ج.شانين ەڭبەكتەرىندەگى ەتنوگرافيالىق قۇندىلىقتار» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن القاقوتان وتىرىستا رەجيسسەر ج.ءشانيننىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى, قازاقستاندا تەاتر ونەرىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى مەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر, سالت-ءداستۇر كورىنىستەرىن بيىك دەڭگەيدە تانىتۋ, ناسيحاتتاۋ جايى قامتىلدى.
قازاقتىڭ العاشقى ۇلتتىق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاعان رەجيسسەر, دراماتۋرگ جۇمات ءشانيننىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ستولدى سالت-ءداستۇر جانە ادەت-عۇرىپ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانىبەك تاعاەۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى ءماجيت ىلياسقاروۆ اقساقال كورنەكتى تەاتر قايراتكەرىنىڭ ءومىربايانى جونىنەن تەرەڭىرەك تولعادى. بۇگىندە 100-گە كەلگەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ايشا ابدۋلينانىڭ تالاي رەت جۇمات ءشانيننىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە تاعىلىمدى اڭگىمەلەر ايتقانىن, قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي رەجيسسەرى اسقار توقپانوۆتىڭ جۇمات ءشانيننىڭ ۇيىندە ەركە ىنىسىندەي بولىپ وسكەنىن, سۇيىكتى شاكىرتى بولعانىن, ماسكەۋگە ءشانيننىڭ ىقپالىمەن بارىپ وقىعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
1972 جىلى شىمكەنت دراما تەاترىنا جۇمات ءشانيننىڭ ەسىمى بەرىلىپ, 1992 جىلى وسىندا 100 جىلدىعى تويلانعانىن ەسكە سالدى. قازىر 125 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە دۇنيە ءجۇزى تەاتر الەمىندە اتالىپ ءوتىپ جاتقاندىعىن ماقتانىشپەن ايتتى.
ارينە, قازاقتىڭ ۇلتتىق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعانىڭ ءومىرى قانتتاي ءتاتتى بولماعان. جاستايىنان جوقتىق پەن جەتىسپەۋشىلىكتى كورىپ وسكەن جۇمات شانين 1916 جىلى قارا تىزىممەن مايدانعا الىنادى. كۇزدىڭ سىلبىگەن سۋىق جاڭبىرىندا, قارلى داۋىلدا وكوپ قازعان جىگەرلى جاس جىگىت ورىس پرولەتارلارىمەن بىرىگىپ وداق قۇرادى. پاتشا رەجيمىنە قارسى تۇرادى. اپتالاپ استى ءۇستى تسەمەنت كارتسەرگە قامالادى. «دەنساۋلىعىمدى سول كارتسەر قۇرتتى» دەيدى ەكەن. بىراق, قازاق رۋحانياتىنىڭ جوقشىسىن وسىنشا اۋىرتپالىقتار مويىتا الماعان.
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك ج.شانين تۋرالى زەرتتەپ, كىتاپ جازىپ ءجۇر. سايا «مەن ءوز ءومىربايانىمنان گورى جۇمات اتامنىڭ ءومىربايانىن جاقسى بىلەتىن كۇيگە جەتتىم دەيدى.
ايتسا ايتقانداي, بەلگىلى دراماتۋرگ ۇلتتىق تەاتر نەگىزىن قالاعان تۇلعانىڭ ونەر جولىنداعى جانكەشتىلىگىن اسەرلى باياندادى.
جۇمات شانينمەن قوياندى جارمەڭكەسى تابىستىرعان ەلۋباي ومىرزاقوۆ پەن قالەكي قۋانىشباەۆتار تەاتر قۇرۋ ىسىندە 3-4 جىلدان جالاقى الماي جۇمىس جاساعان ەكەن. وتباسىن اسىراۋ, جان باعۋ ءۇشىن كۇندىز قارا جۇمىس جاساپ, كەشعۇرىم تەاترمەن اينالىسقان. سونداي قيىن كۇندەرى جۇمات شانين دوستارىنا سىبىرلاپ, «جىگىتتەر, اقشا ارىلتىڭدار. ءبىر مالاقاي بولسا دا تەاترىمىزعا الايىق» دەر ەكەن. ويتكەنى, تەاترعا كەرەك-جاراق بەرۋگە ەشكىم ق ۇلىقتى ەمەس. سول زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا باي-قۇلاقتار كامپەسكەلەنىپ جاتقان ۋاقىت. بايلاردىڭ دۇنيە مۇلكى, كيىم كەشەگى تاركىلەنگەن. جۇمات شانين «اقىرى قويمادا جاتىر عوي, تەاترعا ۇلەس بەرىڭدەر» دەپ بارىپ, تالاي رەت جىلاپ قايتىپتى. تەاترعا كيىم جەتپەگەندىكتەن ءبىر تۇماقتى تۇرلىشە كيگەن ۋاقىتتار بولىپتى.
ەل ىشىندە دارىندىلار كوپ دەگەنىمەن تەاتر مادەنيەتىن مەڭگەرگەندەر جوقتىڭ قاسى. ءبىر پەسسادا جاس جىگىتكە مولدانىڭ ءرولىن ويناۋ تاپسىرىلادى. ءبىر كورىنىستە الگى مولدا جىگىت دارەت الۋ كەرەك. اسىپ-ساسقان جاس جىگىت كورەرمەندەردىڭ كوز الدىندا شالبارىن سىپىرىپ تاستاپ, سىلپىلداتىپ دارەت الادى.
قاتتى قورلانعان جۇمات اعا ءۇش كۇن توسەك تارتىپ جاتىپ قالىپتى. ومىرزاق پەن قالەكيگە «تەاتر - دەگەن ۇلكەن مادەنيەت, قازاقتىڭ كىسىلىك كەلبەتى, رۋحاني قاينارى. ەلدى ادەمىلىككە تاربيەلەۋ ءۇشىن وتە مادەنيەتتى ويناڭدار» دەگەن ەكەن.
ەڭ اۋىر وقيعا ماسكەۋگە العاش بارعان ەتنوگرافيالىق ساپاردا بولادى. ول كەزدە جۇمات ءشانيننىڭ جانبيكە دەگەن ارۋمەن شاڭىراق كوتەرگەن كەزى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, جانبيكە شانينا - قازاقتىڭ العاشقى ايەل ارتيسكاسى. پوەزدا كەلە جاتقاندا جۇمات پەن جانبيكەنىڭ شاقالاعى ايان اۋىرىپ, قايتىس بولادى.
سوندا جۇمات اعا «جىگىتتەر, بولار ءىس بولدى. بالاسى ءولىپ, قارالى بولىپ كەلە جاتقان ترۋپپانى ماسكەۋ قابىلداماي قويار. نە بولسا دا بىلدىرمەيىك» دەيدى. جانبيكە ءولى شاقالاعىن قۇشاقتاپ ماسكەۋگە جەتەدى. ءۇش كۇن جەرلەنبەگەن نارەستەنى ەرتەڭىندە ماسكەۋدەگى تاتار مولاسىنا اپارىپ, جەر قويناۋىنا تاپسىرادى.
قويىلىم كەزىندە ەكى ومىراۋى سىزداعان جانبيكە انا, شەرلى انا رولدە ويناپ شىعادى. ماسكەۋلىكتەر قازاق ونەرىنە ۇلكەن قوشەمەت كورسەتەدى.
نە دەگەن قاتال تاعدىر. قانشا جەردەن «ونەر قۇرباندىقسىز بولمايدى» دەگەنىمەن جۇمات ءشانيننىڭ كەسىگى - قازاق ونەرىن تانىتۋ جولىنداعى وشپەس ەرلىك ونەگەسى عوي. جۇرەگى تاس ەمەس, جارىلىپ كەتە جازداعان شىعار.
- جۇمات شانين ومىرىندە قارنى تويىپ تاماق ىشپەگەن, يىعىنا شۇعادان كيىم كيمەگەن, بىلايشا ايتقاندا ونەر جولى وكسىكپەن وتكەن ازامات. قورلىق پەن ازاپتى باستان وتكەرگەن تۇلعا. ونىڭ جانايقايمەن جازعان ماقالالارىن وقىعان كەزدە سول زامانداعى ايقايدىڭ بۇگىنگى كۇندە دە اكتۋالدىلىعىن جوعالتپاعانىن كورەمىز. جۇمات شانين ءوز زامانىنداعى تۇلعالارمەن جالاقى دەگەندى بىلمەي, توقتاۋسىز ەڭبەك ەتتى. كۇندىز اربا سۇيرەپ, ناپاقا تاپسا, كەشكە تەاتردا ونەر كورسەتىپ ءجۇردى. وسى كىسىلەر بولماعاندا بۇگىندە تەاتر الەمى دەگەن بولماس ەدى. سايا قاسىمبەك وسىلاي دەپ تۇجىردى.
حالىق حاس تالانتتى مويىندايدى. شانين 1931 جىلى «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى» اتاعىن العاشقى بولىپ الادى. بىراق, تالانتتىعا جاۋ كوپ. 1936 جىلى ماسكەۋدەن تابىستى ورالعان سوڭ كورە المايتىندار سىرتىنان ارىز جازعان. وسىعان وكپەلەگەن شانين قىرعىزستانعا كەتىپ, قىرعىز تەاترىنىڭ اشىلۋىنا ەڭبەك سىڭىرەدى. ەلگە قايتا شاقىرىلعانىمەن 1937 جىلدىڭ جازاسىنا ىلىگىپ, 1938 جىلدىڭ 26 اقپانىندا «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتالىپ نەبارى 46 جاسىندا اتىلادى. ناقاقتان جازا كورگەن بوزداق 1958 جىلى اقتالعان.
دوڭگەلەك ستول باسىنداعى باسقوسۋدا پەداگوگ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, تەاترتانۋشى ءناسىپحان كامالقىزى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى وتەمىس ساپاروۆ سىندى ارداگەرلەر ويلارىمەن ءبولىستى.
جيىنعا جاستار كوپ شاقىرىلعان ەكەن. ولاردىڭ تاعلىمدى اڭگىمە تىڭداعانىنا قۋاندىق. بۇگىندە جەردەن ءبىر كۇرەس كوتەرسە مىندەتسىنەتىن, ءسال قيىندىق كورسە مەملەكەتتى ايىپتايتىندار كوپ. ال, قازاق تەاتر ونەرى اياعىنان قاز تۇرۋى ءۇشىن ءوزىن قۇرباندىققا شالعان جۇمات شانيندەر ناعىز ەردىڭ سويى ەكەن عوي.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
