وعان ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆ جانە «قازترانسگاز ايماق» اق باس ديرەكتورى ماناس تاسىباەۆ قاتىستى. كونفەرەنتسيادا پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ بارىسىنداعى گاز سالاسى جانە مۇنايدى كەڭىنەن وڭدەۋ تاقىرىبى قوزعالىپ, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 8 ايى بويىنشا قورىتىندى جاسالدى.
گاز ءوندىرۋ كولەمى ارتادى
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاپ قالۋ - ەلباسى جولداۋىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ال بۇل سالا كورسەتكىشتەرىنىڭ ارتۋى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ دالەلى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا بەلگىلى بولعانداي, بيىل 85 ملن توننا مۇناي, 48 ملرد تەكشە مەتر گاز, 29 ملرد تەكشە مەتر تاۋار گاز ءوندىرىپ, 14 ملن توننادان استام مۇناي وڭدەۋ جوسپارلانعان. ال بيىلعى جىلدىڭ 8 ايى بويىنشا بۇل سالادا 2016 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءوسىم بايقالادى. مىسالى, مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 56,9 ملن توننانى (112,2 %), گاز 35,1 ملرد تەكشە مەتردى (118%), سۇيىتىلعان گاز 1,9 ملن توننانى (114,4 %) قۇراپ, 10,02 ملن توننا مۇناي قايتا وڭدەلگەن.
«قازاقستان بەكىتىلگەن قورلار بويىنشا الەمدە 22, تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەي مەن تۇرىكمەنستاننان كەيىن 3-ورىندا تۇر. ەلىمىزدە گازدىڭ وندىرىلەتىن قورلارى 3,9 ترلن تەكشە مەتر دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن», دەگەن ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى جالپى قورلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قاشاعانعا تيەسىلى ەكەنىن ايتتى.
جالپى, گازدىڭ ەكولوگيالىق سيپاتتامالارى نەگىزىندە الەمدە ونى ءوندىرۋدىڭ ءوسىمى بايقالادى. ال قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى گاز الۋ كولەمى 5 ەسەگە ارتىپ, 2016 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 46,4 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ 50 %-ى مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمسالىپ, قالعان گاز كەرى ايدالعان. ەندى مەملەكەت 2016 جىلدان 2040 جىلعا دەيىن گاز الۋ كولەمىن 4%-عا ءوسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونداي-اق قاشاعاندى دامىتۋ شەڭبەرىندە گازدى كەرى ايداۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جوباسى دا مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ تاپقان. اتالعان جوبا اياسىندا گازدى كەرى ايدايتىن قوسىمشا كومپرەسسور سالۋ, قولدانىستاعى كومپرەسسورلاردى جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«گاز ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 49%-ى «قاراشىعاناق», 31%-ى «تەڭىز», 14%-ى «قاشاعان» كەن ورنى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. گاز الۋ ورىندارى الىس ورنالاسقاندىقتان, تاسىمالداۋ كولىگى قيىندىق تۋدىرادى. وسى رەتتە ەكولوگيالىق قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى زاڭدىق بازانى نىعايتۋ جۇمىستارىن جاسادى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانشا گاز الىنىپ, وڭدەلىپ, پايدالانىلاتىنى جازىلعان باعدارلاما جاساۋ مىندەتتەلدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, قوجاساي كەن ورنىندا گازدى كەشەندى قايتا وڭدەۋ قوندىرعىسى سالىنۋدا. ەندى اتالعان كەن ورنىندا تاعى ءبىر گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق سوڭعى بىرنەشە جىلدا جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ 3-ءشى كەزەگى جانە پرورۆا كەن ورىندار توبىندا گازدى كەشەندى دايارلاۋ قوندىرعىسى سالىنىپ, پايدانۋعا بەرىلگەن. «سوڭعى جىلدارى اقتوبە وبلىسىندا 3, اتىراۋ وبلىسىندا 2, قىزىلوردا وبلىسىندا 2, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1 گاز وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعان. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا ماگيسترالدىق گاز كولىگى جۇيەسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 18 مىڭ شاقىرىمدى جانە تاراتقىش توراپتىڭ ۇزىندىعى 50 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. 2016 جىلدىڭ ماۋىسىم ايىندا جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. جوباعا 150 ملرد تەڭگە جۇمسالدى», دەدى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا گاز سالاسىندا دا ۇدەمەلى تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاپ قالۋ - جولداۋدىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ەلباسى جولداۋىنا سايكەس وڭتۇستىك وڭىرلەردى گازبەن قامتۋ ءۇشىن «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرى قۇرىلىسى جوسپارلانعانىن ايتتى. «3 جىل بۇرىن «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ جەلىلىك بولىگى پايدالانۋعا ەنگىزىلدى. 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «بوزوي-شىمكەنت» اۋماعىندا ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا وتىن جىبەرىلدى. 2015 جىلى قاراشادا «بەينەۋ-بوزوي» بولىگى ءبىتتى. بۇل جوبا وڭتۇستىك قازاقستانداعى 577 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتۋعا كومەكتەسەدى. جوباعا 3,5 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعان», دەدى ول.
«قازترانسگاز ايماق» اق باس ديرەكتورى ماناس تاسىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ گازعا قارىزى جىل سايىن جىلۋ ماۋسىمىندا كەدەرگى كەلتىرەدى. ء«بىز جىل سايىن وسى پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلەمىز. مىسالى, وتكەن جىلى جىلىتۋ ماۋسىمىنىڭ سوڭىندا گازعا قارىزدىڭ مولشەرى 21 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ءبىزدىڭ كومپانياعا سالماق تۇسىرەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز ول قارىزدىڭ مولشەرىن 12 ملرد تەڭگەگە ازايتتىق. دەگەنمەن بۇل جاعداي جىلىتۋ ماۋسىمى بارىسىندا ءبىزدىڭ كومپانياعا كەدەرگى كەلتىرەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر», - دەدى ول. ماناس تاسىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قارىزى كوپ مەكەمەلەر قاتارىنا وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەندەر جاتادى.
«قازترانسگاز ايماق» اق باس ديرەكتورى بايقوڭىرعا گاز جىبەرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. «وتكەن جىلى كومپانيا 48 شاقىرىم گاز قۇبىرىن سالدى. گازدى اۆتوماتتى تۇردە بولەتىن ستانسا تۇرعىزىلدى. جازدا ۇكىمەتارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا گازداندىرۋ سحەماسى ماقۇلدانعان بولاتىن», دەي كەلە ماناس تاسىباەۆ بيىل الەۋمەتتىك نىساندارعا گاز جىبەرىلە باستاۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ جۇمىستارى توقتاۋسىز جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىنداردىڭ 46%-ىنا, ياعني, 8 ملن-نان استام ادامعا, سونىمەن قاتار 35 مىڭنان استام كاسىپورىنعا گاز بەرىلىپ جاتىر. «گاز سالاسىن دامىتۋ باعدارلامالىق قۇجاتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2014 جىلى رەسپۋبليكانى 2030 جىلعا دەيىن گازداندىرۋدىڭ باس سحەماسى بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل باعدارلاما ارقىلى گازبەن قامتىلعان حالىق سانىن 12 ملن-عا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق رەسپۋبليكا بويىنشا 1600 ەلدى مەكەنگە گاز جىبەرىلەدى», دەدى قازترانسگاز ايماق ديرەكتورى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋعا بيۋدجەت قاراجاتىنان بولەك ۇلتتىق وپەراتور – قازترانسگاز بەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتەن قاراجات تارتىلادى. ال 2006 جىلدان بەرى گازداندىرۋ جۇمىستارىنا 260 ملرد تەڭگە كەتكەن. ونىڭ ىشىندە 112 ملرد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تيەسىلى بولسا, قازترانسگاز 150 ملرد تەڭگە جۇمساعان. سونىڭ ناتيجەسىندە گازبەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 750-دەن 1200-گە جەتىپتى. «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس رەسپۋبليكانى گازداندىرۋ جۇمىستارى بويىنشا قازترانسگاز بارلىق جوسپارلاعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. 2020 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىڭ 9 وڭىرىندە 7 مىڭ كيلومەتردەن استام گاز قۇبىرى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى تاڭدا كومپانيا ءوز قاراجاتىنا 200 مىڭ تۇرعىنى بار 30 ەلدى مەكەنگە گاز جىبەرىپ وتىر. بيىل جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 50 ەلدى مەكەنگە گاز بەرىلەدى», دەدى ماناس تاسىباەۆ.
گاز حيمياسى سالاسىندا بىرنەشە جوبالار اتقارىلۋدا
ءبىز كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن ىدىس-اياق, تۇرمىستىق تەحنيكا, پلاستيك تەرەزە, ويىنشىقتار وسى مۇناي-گاز حيمياسى ونىمدەرىنە مىسال بولا الادى. دامىعان ەلدەردە مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىنداعى ءبىر دوللار تابىس ەكونوميكاعا 2-3 دوللار پايدا اكەلەدى. ال ءار جاڭا جۇمىس ورنى ەكونوميكادا 7 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا اسەر ەتەدى. الەم ساراپشىلارى 2030 جىلى مۇناي-گاز حيمياسى ءونىمىن تۇتىنۋ 2 ترلن دوللارعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىر. سول سەبەپتى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قازاقستاندا دا بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالاردى قولعا العان.
«سامۇرىق قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كومپانياسى سانالاتىن «بەرلەسكەن حيميا كومپانياسى» جشس گاز حيمياسى جوباسى بويىنشا اتىراۋ وبلىسىندا ەكى ءىرى جوبالاردى قولعا الدى. ءبىرىنشىسى – گاز پروپيلەنىن ءوندىرۋ. بۇل جوباعا 2,6 ملرد دوللار جۇمسالماق», دەيدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى جوبا نەگىزىندە پوليەتيلەن ءوندىرىسى قولعا الىنادى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2017 جىلدىڭ باسىنداعى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساپارى قورىتىندىسى بويىنشا وسى جوبانى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋ تۋرالى Borealis كومپانياسىمەن كەلىسىمگە كەلدىك. جوبا قۇنى 6,5 ملرد دوللاردى قۇرايدى», دەدى ول.
مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا جوندەۋ جۇمىستارى ازايادى
2016 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان ماڭىزدى سانالاتىن بولاشاق كەڭەيۋ جوباسى بويىنشا جۇمىستار باستالعان. جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقاسىندا تەڭىزدە وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى جىلىنا 38-39 ملن تونناعا جەتىپ, 12 ملن تونناعا وسەتىن بولادى. الداعى 3-5 جىلدا جالپى قۇنى 38 ملرد دوللاردى قۇرايتىن جوبانىڭ كەم دەگەندە 32 %-ى قازاقستاندىق تاۋارلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن بولادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى بار. ولار - 1945 جىلى ىسكە قوسىلعان اتىراۋ ءموز, 1978 جىلى اشىلعان پاۆلودار ءموز, 1985 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شىمكەنت ءموز. 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا اتالعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. «جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلسا ك4, ك5 ساناتتى موتورلى جانارماي ءوندىرىسى ارتادى. اي-92 ماركالى بەنزين ءوندىرىسى 2,2 ەسە, اي-95, 98 9,6 ەسە, ديزەلدى جانارماي 30 ەسەگە وسەدى دەپ بولجانۋدا. سونىمەن قاتار اي-80 ءوندىرىسى توقتاتىلادى», دەدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, اتىراۋ ءموز شىعاراتىن ءونىم حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلعان. «اتالعان زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى 2 نەگىزگى كەشەننەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى – كومىرسۋتەك ءوندىرىسى كەشەنى. ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 2 نەگىزگى تەحنولوگيالىق قوندىرعى قوسىلادى. جوعارى بەلسەندى بەنزين ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. اتالعان تەحنولوگيالاردىڭ جانارماي جانە مۇناي حيمياسى كەشەنى ءۇشىن پايداسى كوپ. قازىرگى تاڭدا جوعارى بەلسەندى بەنزين ءوندىرىسى جىلىنا 260 مىڭنان 600 مىڭ تونناعا جەتتى. سونىمەن قاتار مۇناي حيمياسىنىڭ باستى شيكىزاتى سانالاتىن بەنزول ءوندىرىمى جولعا قويىلىپ, 2006 جىلدان باستاپ رەسەي فەدەراتسياسىنا ەكسپورت قولعا الىندى. ەكىنشىسى – مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنى», دەي كەلە دەپارتامەنت باسشىسى مازۋت ءوندىرىسى ەكى ەسە قىسقاراتىنىن ايتتى.
قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى ساتىسى بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اياقتالعان. جوعارى بەلسەندى بەنزين ءوندىرىسى 1,7 ەسە وسكەن. ال ەكىنشى ساتىسى 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا بىتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. جوسپار بويىنشا جىلدىق مۇناي وڭدەۋ كولەمى 6 ملن تونناعا جەتىپ, جوعارى بەلسەندى بەنزين ءوندىرىسى 2 ەسەگە, ديزەلدى وتىن 1,3 ەسەگە, اۆياوتىن 1,6 ەسەگەارتپاق.
«پاۆلودار ءموز-دا دا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. بيىل قاراشا ايىندا جاڭا تەحنولوگيالىق قوندىرعىلار ىسكە قوسىلادى. ناتيجەسىندە جوعارى بەلسەندى بەنزين ءوندىرىسى 1,4 ەسەگە ارتىپ, جىلىنا 260 مىڭ توننا اۆيووتىن وندىرىلمەك. سونىمەن قاتار بارلىق ءونىم ك4, ك5 ەكولوگيالىق ساناتتارىنا ساي بولادى», دەي كەلە قۋانىش قۇدايبەرگەنوۆ زاۋىتتارداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارالىعى قىسقاراتىنىن ايتتى. مىسالى, قازىر جوندەۋ جۇمىستارى جىل سايىن جۇرگىزىلسە, اتالعان جوبا جۇزەگە اسسا 3 جىل سايىن عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. 2016 جىلى باستالعان جوبا 2018 جىلى اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
