تورعاي دالاسىنان جەتكىزىلگەن توپىراق
الىستان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتار ەڭ اۋەلى بيعاش اۋىلى ماڭىنداعى بارماق باتىردىڭ مازارىنا ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتاپ, تۇلعانىڭ ءوسىپ-ونگەن مەكەنى تورعاي وڭىرىنەن اكەلىنگەن توپىراقتى كەسەنە ىشىنە سالىپ, قۇلپىتاستى سالتاناتتى تۇردە اشتى. وسى جەردە باتىردىڭ ۇرپاقتارى مەن ونىڭ ءومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى-عالىمدار بۇعان دەيىن جۇرتشىلىققا ەسىمى بەيمالىم بولىپ كەلگەن ەرلىك يەسى جايىندا ويلارىن ورتاعا سالىپ, ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ابايتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكقازى قوراباي بارماق باتىر 18 عاسىردىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن, ابىلايحاننىڭ اسكەرىندە شەشۋشى ءرول اتقارىپ, سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ قاتارىندا بولعاندىعىن ايتتى. باتىردىڭ جاتقان جەرىنىڭ قالاي انىقتالعانىنا دا كەڭىنەن توقتالدى.
«قۇجات جۇزىندە دەرەكتەر از بولعانىمەن, ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە, جىرلاردا بارماق باتىردىڭ ەسىمى ءجيى كەزدەسەدى. باتىر تۋرالى قىتاي مۇراعاتتارىندا دا دەرەكتەر بار ەكەن. ونى ءبىزدىڭ تاريحشى-عالىمدار ىزدەپ تاۋىپ, شىعىستانۋ ينستيتۋتى شىعارعان جيناقتاردا جاريالاندى. بارماق باتىر ايگىلى قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاق جانىبەك سىندى ايتۋلى باتىر, قولباسشىلارمەن بىرگە اۋەلدە ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىن, كەيىن شىعىس ءوڭىرىن جاۋدان قورعاپ, كوكپەكتى ماڭىندا بولعان شايقاسقا قاتىسىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقان. شايقاس كەزىندە مە, الدە ودان كەيىن بە, باتىرعا قۇرمەت رەتىندە ۇلكەن كەسەنە تۇرعىزىلعان. بارماق باتىردىڭ مازارىنىڭ بار ەكەندىگىن, ونىڭ كوكپەكتى وڭىرىندە ورىن تەپكەندىگىن ايتىسكەر اقىن, شەجىرەشى قاليحان التىنباەۆ ءوزىنىڭ «كوكپەكتى» دەگەن ەڭبەگىندە جازعان بولاتىن. ول كەزدە وقىدىق تا قويدىق, ءجوندى ءمان بەرمەدىك. 2014 جىلى كوكپەكتىدەگى جەرگىلىكتى جۋرناليست, اقىن, ۇلتجاندى ازامات, شەجىرەشى قايرات مالعاجداروۆ تەلەفون سوعىپ, باتىردىڭ كەسەنەسى بيعاش اۋىلىنىڭ ماڭىندا ەكەندىگىن ايتىپ, «كەلسەڭىزدەر, كورسەڭىزدەر» دەپ ءوتىنىش-تىلەگىن ءبىلدىردى. سودان 2015 جىلى وسىندا ارنايى كەلىپ, كەسەنەگە ءتاۋ ەتىپ, قۇران وقىتتىق. الماتىعا كەلگەننەن كەيىن قۋاندىق نۇرشين دەگەن اعامىز حابارلاسىپ, «بارماق باتىردىڭ ۇرپاعى ەدىم, مازارىن بىرگە بارىپ كورسەك» دەگەن ءوتىنىش ايتتى. كەلىپ, كورگەننەن كەيىن بۇل كىسى باتىر تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋعا شىنداپ كىرىسىپ, ارحيۆتەردى اقتارىپ, ۇرپاقتارىمەن تىلدەسىپ, مول ماعلۇماتتار جينادى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا بىرنەشە ماقالا جاريالادى. كوكپەكتىگە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت كەلىپ قايتتى. جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن, ءباحادۇردىڭ ۇرپاقتارىمەن اقىلداسا وتىرىپ باتىر مازارىنا ەسكەرتكىش تاقتا, اۋدان ورتالىعىنا كەۋدە ءمۇسىنىن ورناتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ, بۇگىنگى ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى ازاماتتار, اسىرەسە وسىنداعى اۋداندىق «جۇلدىز» گازەتىنىڭ رەداكتورى دارحان بەردىبەك باۋىرىمىز كوپ قولعابىسىن تيگىزدى», - دەيدى تاريحشى.
سوناۋ تورعاي وڭىرىنەن, ارقالىق قالاسىنان ارنايى كەلگەن تورعايباي ءۋالي ۇلى اقساقال بيىل باتىردىڭ تۋعانىنا 314, دۇنيەدەن وتكەنىنە 260 جىل تولىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «بىلتىر تورعاي وڭىرىندە اقىن جۇماباي شالاباي ۇلى مەن بارماق باتىرعا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ, بەلگى قويىپ ەدىك. سوندا سويلەگەن سوزىمدە: «بۇل – ۇلكەن شارۋانىڭ باسى بولعاي. كوكپەكتىدەگى بابانىڭ مازارى جاتقان جەردى جاڭعىرتىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋعا, سوندا باس قوسۋعا ءناسىپ ەتكەي» دەپ ەدىم. اللا تاعالا تىلەگىمىزدى قابىل ەتتى. بۇگىن سول ءىس-شارانىڭ ناتيجەسىن كورىپ, نۇكتەسىن قويىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز ۇلت رەتىندە ۇيىسىپ, مەملەكەت بولۋ جولىندا سوناۋ التىنوردا, اقوردادان باستاپ, كەرەي مەن جانىبەك بابالارىمىزدىڭ قۇرعان قازاق حاندىعىنان بەرى قاراي تالاي قىرعىندى باستان وتكەردى. حاندىقتى قۇرۋ, ونى ساقتاپ قالۋ وڭاي شارۋا بولعان جوق. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, ومىرلەرى ات ۇستىندە وتكەن, ءوز باستارىن ۇرپاعىمەن بىرگە قۇربان ەتكەن, قازىرگى كەزدە اتتارى اتالماي, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان بىرەگەي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى وسى بارماق بابامىز ەدى. ۇلتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن زوبالاڭداردىڭ ەڭ اۋىرى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزىندە, ياعني 1723 جىلى بابامىز ناعىز ەل قورعانى بولار 20 جاستا ەكەن. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى, قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن, ەكى كوزگە مولتىلتەپ جاس كەلەدى» دەگەن كەرەي قوجابەرگەن جىراۋدىڭ تولعاۋى, ەل زارى وسى تۇستا ايتىلسا كەرەك. ەلى مەن جەرىنەن, اعايىنىنان ايىرىلعان بۇكىل قازاق ۇلىسى 1926 جىلدان باستاپ ەس جيىپ, تولە, قازىبەك, ايتەكە سىندى بيلەر ات ۇستىنەن تۇسپەي, ەل ازاماتتارىن, باتىرلارىن ءار مەكەندە باس بىرىكتىرىپ, جەردى جاۋدان تازارتۋ ءۇشىن ۇرىسقا شاقىردى. بۇل سوعىس 35 جىلعا سوزىلدى. اقىرى جوڭعارلاردى ەندىگارى باس كوتەرە المايتىنداي, مەملەكەت بولۋدان ءبىرجولا كۇدەرىن ءۇزدىرىپ, ويسىراتا جەڭدى. بۇل – 1759 جىل ەدى. ءبىزدىڭ بابامىز دا ءومىر بويى سوعىسا ءجۇرىپ جەڭىسكە ءبىر جىل قالعاندا وسى كوكپەكتى جەرىندە قالبا تاۋى ماڭىنداعى ۇرىستا شەيىت بولدى. جەر شالعاي, سوعىس كەزى. ەشقايدا اپارۋعا مۇمكىندىك بولماي, وسى وڭىردە ماڭگىلىك تۇراق تاپتى. باتىر اعالارى قابانباي, بوگەنباي, سارى, ىنىلەرى كەرەي جانىبەك, باياندار بولىپ, باتىردى ارۋلاپ جەر قوينىنا تابىستادى. ء«ولى رازى بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەگەندى ەسكەرىپ, بۇگىن مىنە ۇرپاقتارى باتىر ەسىمىن ۇلىقتاپ, كەسەنەسىن جاڭعىرتىپ, ءمۇسىنىن قويىپ, كوشە اتىن بەرىپ, اللا رازىلىعى, بابا ارۋاعى ءۇشىن كەلەشەك ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بولارلىق ءىس تىندىرىپ وتىر. اللا ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن», - دەدى اقساقال.
ء«ۋالى, بولار ءىستى ابايلاعان»
ۇزاق جىلدار بويى ۇرپاقتارىنىڭ ءوزى قايدا جەرلەنگەنىن بىلمەي كەلگەن بارماق باتىر مازارىنىڭ ورنىن انىقتاعان قايرات مالعاجداروۆ باتىر تۋرالى ەڭ العاش 1986 جىلى قارعالى اۋىلىنداعى 8 جىلدىق مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ كەلگەندە سوعىس ارداگەرى تۇردى وسپانوۆتان ەستىپ, بىلگەنىن ايتادى. ال باتىردىڭ 8-ءىنشى ۇرپاعى, بۇرىن اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل اۋدانىندا تۇرعان, بۇگىندە الماتىنى مەكەن ەتىپ جاتقان عالىم قۋاندىق نۇرشين بيىل داڭقتى باباسىنىڭ ناقتى تۋعان جەرىن دە انىقتاعانىن جەتكىزدى. «وسى جازدا ۋاقتىڭ 7-8 ۇلكەن اقساقالىمەن بىرگە سولتۇستىك قازاقستاندى ارالاپ, ەنتسيكلوپەديانى نەگىزگە الا وتىرىپ, باتىردىڭ ەسىل وزەنىنىڭ شىعىسقا كىلت بۇرىلعان جەرىندە تۋعانىن انىقتادىق. بۇل مەكەن قازىرگى عابيت مۇسىرەپوۆ اۋدانىنىڭ ۋروجاينىي اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا 6-7 شاقىرىمداي جەردە. جالپى, بارماق باتىردىڭ توعىز ۇلى بولعان, سونىڭ ءبىر ۇلىنان تاراعان ۇرپاق اقتوبەدە تۇرادى. 39 ءۇي تاراپ وتىر. 1865 جىلى ورىنبور جەرىنەن اقتوبەنىڭ ويىل اۋدانىنا بارماق باتىردىڭ شاعىراي دەگەن شوبەرەسى كوشىپ كەلگەن. ءبىز شاعىرايدىڭ شوبەرەسىمىز. بارماق باتىرعا ەلدىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقانى, ول بۇكىل ۋاق پەن كەرەي رۋىنىڭ قولباسشىسى بولعان. ارعىننىڭ ۇلكەن اسكەرىن بوگەنباي باسقارسا, نايماننىڭ اسكەرىنە قابانباي جەتەكشىلىك جاساعان, كەرەي مەن ۋاق اسكەرى بارماق باتىرعا قاراعان. سەكسەن كۇنگە سوزىلعان شورعا شايقاسىنا قازاقتىڭ 27 باتىرى قاتىسقان. سونىڭ ىشىندە بارماق باتىر دا بولعان. بۇل بۇقار جىراۋدىڭ جىرلارىندا دا بار», - دەگەن تاريحشى بارماق باتىردىڭ شۇبارتەڭىز, بۇلانتى-بىلەۋتى, اياگوز, اقشاۋلى, شاعان, شورعا, كوكپەكتى شايقاستارىنا قاتىسقانىن ايتتى. باتىر ءومىرىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, بارماق باتىر 1723-1757 جىلدار ارالىعىنداعى قازاق-جوڭعار شايقاستارىنىڭ بارلىعىنا قاتىسقان. ەڭ اۋەلى 17 جاسىندا شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ شاقىرۋىمەن بولعان ايقاستا قالماقتىڭ سادىربالا دەگەن اتاقتى باتىرىمەن ەكى مارتە جەكپە-جەككە شىعىپ, سوڭعىسىندا نايزاعا تۇيرەپ, باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن كورىنەدى. جاس باتىرعا ريزا بولعان شاقشاق جانىبەك وعان ءوز ەلىنەن جەر بەرىپ, ول جەر كەيىن ۋاقتىڭ قىزىلجارى اتانىپتى. «بارماق باتىردىڭ جوڭعار اسكەرىمەن شايقاسقان ۇزاق جىلدارىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن «قولباسشىلىق كەزەڭ» دەسەك, ەكىنشى, قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭعى جانە ەلۋىنشى جىلدارعى ۋاقىتىن «بارلاۋشىلىق كەزەڭ» دەپ اتاساق بولاتىن سياقتى. سوڭعى كەزەڭ باتىردىڭ ەرەكشە بولجاعىش قاسيەتىن پاش ەتكەن. ونىڭ كورىپكەل, بولجاعىشتىعى 1723-1730 جىلدارداعى شايقاستاردىڭ وزىندە-اق ساربازدار مەن اسكەر باسشىلارىنا ءمالىم بولعان. بۇلانتى شايقاسىندا قازاقتان ويسىراي جەڭىلگەن جوڭعار جاساعىن وكشەلەي قۋىپ جۇرگەن ءبىر مەزگىلدەردە ول ءبىر كۇنى تۇنگە قاراي قوبالجىپ, ەلەگىزىپ, ۋاقتىڭ جاس باتىرلارى وتەگەن مەن باياندى, تاعى بىرنەشە ساربازدى قاراۋىلعا قويادى. باتىر سەزىكتەنىپ, ۇيقىعا بوي الدىرماي, ءجۇزباسىلارىن شاقىرتادى, ساربازدارىن دا وياتتىرىپ, ۇرىسقا دايىندالادى. بارماقتىڭ وسىنداي بولجاعىش, كورىپكەلدىگىنىڭ ارقاسىندا توسىننان شابۋىل جاساماق بولعان جوڭعاردىڭ باس ساردارى چونو لۋۆسانىڭ پيعىلى ىسكە اسپاي, جاۋ قولى قابانباي مەن بوگەنبايدىڭ جاساقتارىنىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسىپ, قازاق قولى از شىعىنمەن جەڭىسكە جەتەدى. چونو لۋۆسان ءوز قولىن تاعى دا كەيىن شەگىندىرەدى. ءسويتىپ, بارماق باتىردىڭ سول تۇنگى كورىپكەل ۋالىلىگىنە تالاي ءجۇرت سۇيسىنەدى», - دەيدى ول.
سەمەيلىك ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ بارماق باتىردىڭ ەرەكشەلىگى وتە ايلالى, ستراتەگ بولعاندىعىندا دەيدى. «شىڭعىستاۋ شايقاسىندا ەڭ اۋەلى جوڭعارلار جەڭىسكە جەتەدى. نەگە؟ سەبەبى, قازاقتار 500, 1000 ادام بولىپ توپتالىپ كەلە جاتقاندا قالماقتار قورشاپ الىپ, قىرىپ سالىپ وتىرعان. سوسىن جاڭا سوعىس تاكتيكاسى ويلاپ تابىلعان. ياعني, اۋەلى مۇقيات بارلاپ, شاعىن توپپەن قاشا ءجۇرىپ ۇرىس سالىپ, وسى ادىسپەن جەڭىسكە جەتكەن. بارماق باتىر بۇل شايقاستا وسى تاكتيكانى قولدانىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. كارىباي جىراۋ باتىر جايىندا بىلاي دەپ جازادى:
ءۋالى, بولار ءىستى ابايلاعان,
ەرەكشە اتاپ ايتام بارماقتى الىپ.
«بولار ءىستى ابايلاعان» دەگەنى ادامداردى بەكەرگە قىرماعان, الدىن الا كورە بىلگەن. تاسىلقويلىعىمەن اتاعى شىققان. اقىلمەن شەشكەن. ءۋالى دەگەن ءسوز ارابشا قۇدايدىڭ ق ۇلى, قۇداي سۇيگەن دەگەن ماعىنادا», - دەيدى زەرتتەۋشى.
بيعاش اۋىلىنان كەيىن الىستان كەلگەن قوناقتاردىڭ قاتىسۋىمەن كوكپەكتى اۋىلىندا بارماق باتىردىڭ كەۋدە ءمۇسىنى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. سالتاناتتى شارا بارىسىندا باتىردىڭ قۇلپىتاسى مەن كەۋدە ءمۇسىنىن ورناتۋدى ءوز موينىنا العان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قوستاناي وبلىسىنداعى «قاراسۋ» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى المات تۇرسىنوۆ بابا ەسىمىن ۇمىتپاي, مازارىن بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكىزگەن كوكپەكتى جۇرتشىلىعىنا العىسىن ايتتى. «بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وسىنداي تاعىلىمدى شارالار ءوتىپ جاتىر. ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جاندى دەگەن وسى شىعار. مۇنداي يگىلىكتى ىستەر ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەدى, رۋحىن اسقاقتاتادى. اتامىزدىڭ جاتقان جەرىن قانشاما جىل ىزدەدىك. جاتقان جەرى جايلى بولسىن. وسى ەلگە نۇر جاۋسىن. ءوسىپ-وركەندەي بەرىڭىزدەر», - دەدى باتىردىڭ ۇرپاعى.
سالتاناتتى راسىمدە ءسوز العان ەرلان قالدىباەۆ كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى راميل ساعاندىقوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, باتىردى ۇلىقتاۋعا ارنالعان ءىس-شارالار ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا وتكىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان كەيىن اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالدى. باتىر ەسىمىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان شارالار لەگى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن تۇيىندەلدى. كونفەرەنتسيادا قۋاندىق نۇرشين «ۋاق بارماق – قازاقتىڭ حاس باتىرى», تاريحشى, سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي-عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇحتاربەك كارىموۆ «بارماق باتىر 18 عاسىرداعى جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستىڭ كورنەكتى وكىلى», قايرات مالعاجداروۆ «ۋاق بارماق باتىر زيراتىنىڭ ورنىنىڭ انىقتالۋى» تاقىرىپتارىندا بايانداما جاسادى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كوكپەكتى اۋدانى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن - اۆتور
