ءومىر سۇرەيىك الماسىپ
جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ!
جانىمدى ايىرباستايىن.
سەن ادام بولا باستاساڭ,
مەن قايىڭ بولا باستايىن.
كەلىسەسىڭ بە, جاس قايىڭ؟
(كورىنەر, مۇمكىن, كىمگە ەرسى),
ءومىرىڭدى ماعان ءبىر بەرشى!
دۇربەلەڭ مىنا دۇنيەنى,
ادام كوزىمەن ءبىر كورشى.
قايىڭ بوپ مەن دە باعايىن,
ورماننان ورنىم تابايىن.
بەيمالىم ماعان ومىرگە
قايىڭ كوزىمەن قارايىن.
سەن-داعى جەردەن ءنار الدىڭ,
مەن-داعى جەردەن ءنار الدىم.
بىرەۋدەن سەن دە جارالدىڭ
بىرەۋدەن مەن دە جارالدىم.
ءتىلىڭ جوق, جاندى قايىڭ سەن,
ايىرماشىلىعىم – اداممىن.
مەندەگى بارى ءبىر جۇرەك,
بەرىپتى جۇرەك ساعان مىڭ.
سوندىقتان ۇزاق جاسايسىڭ –
قۇرداسى كەلەر زاماننىڭ.
بار-جوعى مەندە ءبىر جۇرەك,
ول ولسە – ماڭگى كەتكەنىم.
سەندەگى سەمسە مىڭ جۇرەك,
كەلگەندە جاسىل كوكتەمىڭ,
تىرىلەر قايتا دۇركىرەپ.
جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ!
جانىمىزدى ايىرباستايىق.
ادام بوپ جۇرسەڭ قاسقايىپ,
قايىڭ بوپ تۇرام قاسقايىپ,
تاۋەكەل, ايىرباستايىق!
ومىرگە ءومىر جالعاسىپ,
انامىز جەرگە جارماسىپ.
بىردە ادام, بىردە قايىڭ بوپ,
سۇرەيىك ءومىر الماسىپ…
مۇقاعالي ماقاتاەۆ
داستانىمدى تاريحي تاقىرىپقا ارناماقپىن
مەنى ارقاشان ءار داۋىردەگى ادامداردىڭ وي-ساناسى, مىنەز-قۇلقى, تانىم-تۇسىنىگى, پسيحولوگياسى قىزىقتىراتىن. ياعني ءار تۇلعا – ءوز ءداۋىرىنىڭ بەت-بەينەسى. ءار ءداۋىردى يدەيالار اشاتىن بولسا, ءار تۇلعانى وقيعالار قالىپتاستىرادى عوي. كەز كەلگەن تۇلعا ءوز وقيعاسىمەن تۋادى. تاريحي تاقىرىپتارعا بارۋ قازىر اسا تارتىمدى كورىنبەيدى. دەگەنمەن فورما ءبارىبىر مازمۇندى وزگەرتە الادى دەپ ويلايمىن. ادامزات تاريحىنىڭ 5 – 6 – 7-ءشى عاسىرى تۇماندى, كۇڭگىرت عاسىرلار. ءدال وسى التىنشى عاسىردا جەر بەتىن بىرنەشە ايعا سوزىلعان قالىڭ تۇنەك, قاراڭعىلىق باسقانىن بىلەسىزدەر. بۇل كەزەڭ تاريحتا كۇننىڭ ءسونۋ كەزەڭى رەتىندە قاشالىپ قالعان. مۇنى كوپتەگەن تاريحشىلار, ارحەولوگتار, جانارتاۋتانۋشىلار كراكاتاۋ جانارتاۋىنىڭ اتقىلاۋىمەن بايلانىستىرادى. وسى كەزەڭ, تۇنەك زامانى ءبىزدىڭ ۇلى دالانىڭ تاريحىندا قالاي كورىنىس تاپقانى, قانداي تاريحي وقيعالاردىڭ بولعانى مەنى ەرەكشە قىزىقتىردى. قاراپ وتىرساڭىز, وسى كەزەڭ بۇمىن قاعاننىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋى, جۋان-جۋانداردى تالقانداپ, ۇلى تۇركى قاعاناتىنىڭ نەگىزى قالانۋىمەن ەستە قالدى. مەنىڭ قازىرگى جازىپ جاتقان تاريحي-مەتافيزيكالىق داستانىم دا وسى كەزەڭدى جىرلايدى. ياعني «بۇمىن قاعان» اتتى كولەمدى داستان جازىپ جاتىرمىن. الايدا شىعارماشىلىق ماقساتىم – قۇرعاق تاريحي وقيعالاردى قۋالاپ جازۋ ەمەس, بۇمىننىڭ تاريحي-فيلوسوفييالىق تۇلعاسىن اشا وتىرىپ, قاعاندى ءبىزدىڭ زامانعا الىپ كەلۋ. قاعاننىڭ ءوزىن ەمەس, سول كەزەڭدەگى تانىم-تۇسىنىكتى, قاسيەتتەر مەن سەزىمدەردى قايتا جاڭعىرتۋ. ۇلى تۇركىدەن بىزگە مۇراعا, اماناتقا نە قالعانىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىسۋ. بۇيىرسا بۇل داستاندى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وقىرمانعا ۇسىنۋ ويدا بار. سونىمەن قاتار جەتىسۋ دالاسىنىڭ اڭىزدارىن ارقاۋ ەتەتىن تسيكلدى تولعاۋلار جازۋ ۇستىندەمىن.
ەرلان ءجۇنىس,
اقىن
