ەلىمىز تاريحىنىڭ ءار كەزەڭىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ تۇراتىن لاتىن ءالىپبيىنىڭ 25 قارىپتەن تۇراتىن نۇسقاسىنىڭ بەكىگەنى مەملەكەتىمىز ءۇشىن اسا دۇرىس شەشىم بولاتىنى حاق. اياعىنان ەندى تۇرىپ, قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتىڭ اعىمىنان, تولقىنىنان قالماۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە لاتىن جازۋىن قابىلداۋى كەرەك. الەمدىك ساياساتتىڭ ءىرى ويىنشىسىنا اينالعان ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا ەنە قويماعاندىقتان, جەكە ءوزىمىز جازۋ ويلاپ تاۋىپ نەمەسە ءوزىمىزدىڭ بۇرىنعى تاريحي جازۋلارىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى عالامدىق وركەنيەتتە العا شىعا المايتىنىمىز اقيقات.
جالپى, بىزدەگى رەفورمالار ساياسي جاعدايعا, پراگماتيكالىق احۋالعا, ياعني ءومىردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس جاسالىپ وتىردى. ال كەڭەس وداعى تۇسىندا, البەتتە, كەز كەلگەن شەشىمنىڭ يدەولوگيالىق جاعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. سونىڭ سالدارىنان حالقىمىزدىڭ ساۋاتىن كوتەرۋ جولى ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن ءىرى شەشىمدى قابىلداماس بۇرىن, ەڭ الدىمەن وتكەن تاريحىمىزعا شولۋ جاساپ, ساباق الا بىلۋگە مىندەتتىمىز. ال قازاق حالقىنىڭ وتە كۇردەلى تاريحي جولمەن ءجۇرىپ وتكەنىن ەستەن شىعارماۋ, تاريحتىڭ اششى ساباقتارىن ەسكەرىپ, قاجەتتى قورىتىندى شىعارا ءبىلۋ – بۇگىنگى اعا تولقىننىڭ ەرتەڭگى ۇرپاق الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى.
تاريحي دەيتىنىمىز, 1929 جىلى لاتىن تىلىنە نەگىزدەلگەن «ورتاق تۇركى ءالىپبيى» ۇسىنىلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ تالاپتارىنا ساي ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن سول ءالىپبي رەسمي تۇردە 1940 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ كەلدى. ول ءالىپبي شىن مانىندە «تۇرىك الىپبيىنە كوشۋ» دەپ اتالدى. ءتىپتى ونىڭ قاۋلىسىندا «تۇرىك» دەگەن ءسوز دە بار. بىراق كەيىننەن پانتۇركىلىك ايىپتاۋ بەلەڭ الىپ, كەڭەس بيلىگى بۇكىل تۇركى حالىقتارى رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جولىندا كۇرەسكەن قايراتكەر ميرسايد سۇلتانعاليەۆتى, ارتىنشا تۇركى حالىقتارىنىڭ جاناشىرى بولعان تۇرار رىسقۇلوۆتى شەتەلدەگى مۇستافا شوقايمەن بايلانىسى بار دەپ ايىپتاپ, ولاردىڭ سوڭىنان ەرگەن تۇركىستان حالىقتارىن قايتكەندە دە تۇركيادان الىستاتۋ امالدارىن جاساپ باقتى. كەڭەس وكىمەتى ول ۋاقىتتا ءسوتسياليزمدى قۇرىپ ۇلگەرگەن جوق ەدى, يمپەرياليزم تەكەتىرەسى دە باستالا قويماعان, بىراق قولاستىنداعى كەيبىر حالىقتاردىڭ اتاتۇرىكتەي كوشباسشىسى لاتىن قارپىن قابىلداتقان دەربەس تۇركيا ەلىمەن جاقىنداسىپ كەتۋ قاۋپىنەن قورىققان كەڭەس وداعى تۇركىستان حالىقتارىن لاتىن قارپىنەن باس تارتقىزۋ جولدارىن ىزدەستىردى. ويتكەنى اتاتۇرىكتىڭ لاتىن ءارپىن قابىلداعان كەزەڭىندەگى تاريحقا نازار اۋدارساڭىز, تۇركيا سول ۋاقىتتىڭ وزىندە-اق الەمدىك وركەنيەتكە جەتەلەيتىن قولايلى جازۋدى دۇرىس تاڭداي ءبىلدى. تۇرىك ەلى شىنىندا دا لاتىن جازۋى ارقىلى الەمدىك تەحنولوگياعا قول جەتكىزىپ وتىر. بىزگە سول تاريحي تاجىريبەنى باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. قالاي بولعاندا دا, بولاشاقتا تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن جاقىنداسۋدى ويلاپ وتىرمىز. دەسەك تە, بۇگىنگى كۇنى ءبىز تۇركى حالىقتارىنا جاقىنداسۋ ءۇشىن عانا لاتىن قارپىنە كوشۋگە ءتيىس ەكەنبىز دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. شىن مانىندە, تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى, رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى تاتار, باشقۇرت, تۇركىتىلدەس ءسىبىر حالىقتارى سول كيريلليتسادا قالايىن دەپ وتىر.
لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى تەك ۇلتتىق تۇرعىدا عانا ەمەس, ەلدىك تۇرعىدان دا قاراستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانى انىق. راسىن ايتقاندا وسى لاتىن ارپىنە كوشكەن تۇرىك مەملەكەتى اراب ەلدەرىنە قاراعاندا جاڭا تەحنولوگيانى قابىلداۋدا, جەتىلدىرۋدە, عىلىمدى دامىتۋدا قارىشتاپ العا كەتىپ قالدى. تۇركيا قازىر ەۋروپانىڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنىپ كەتتى. ال مۇسىلماندىقتى ۇستانعانمەن, اراب ەلدەرىنىڭ دامۋى ءالى دە تومەن, تەحنولوگياسى مەن عىلىمى ارتتا قالىپ كەلەدى. اراب ارپىمەن جۇرگەن كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەر دامۋ جاعىنان قازىرگى وركەنيەتتەن كوپ ارتتا قالدى. ارينە, ونىڭ وزگە دە سەبەپتەرى كوپ-اق, ونى ءبىز تالداپ جاتپايىق... سوندىقتان اراب جازۋىن دامىعان ەلدەر قابىلدامايدى, بىزگە دە كوپ قيىنشىلىق تۋدىراتىن جازۋ.
احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوز زامانىندا بۇرىنعى قيزام جازۋىن, ياعني اراب قارپىن رەفورمالاپ, توتە جازۋ تۇرىندە ۇسىنعانى تاريحتان بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى ءاليحان بوكەيحانوۆ سياقتى پەتەربۋرگتە ورىسشا وقىعان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبارى و باستاعى ساۋاتىن اراب قارپىمەن اشقان, ءتىپتى اباي اتامىزدىڭ ءوزى اراب ارپىمەن حات تانىعان. دەگەنمەن, احاڭ اراب قارىپتەرىن توتە جازۋ تۇرىنە اينالدىرۋ ارقىلى ۇلتقا سالماق سالمايتىن, ۇلت ساناسىنا, ميىنا كۇش تۇسىرمەيتىن ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ساۋات اشۋ رەفورماسىن تاڭدادى, قازاقتاردىڭ كوبى اۋىلدا مولدادان وقىپ, ارابشا حات تانىعاندىقتان قازاققا اۋىر بولماسىن, جىلدام قابىلداسىن دەگەن نيەتپەن قازاقشا رەفورمالادى. بۇل راسىمەن دە ءوز ۋاقىتىنداعى وتە دۇرىس شەشىم بولعان ەدى. ول كەزەڭدە توتە جازۋى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە, قابىلداۋىمىزعا, سويلەۋىمىز بەن دىبىستاۋىمىزعا جاقىن بولدى. ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ جازۋىن ءالى كۇنگە دەيىن قىتايداعى قازاقتار قولدانادى. بىراق اراب ەلدەرى قازىرگى زاماندا مۇلدەم باسقا جازۋ قولداناتىندىقتان جانە ءبىزدىڭ توتە جازۋىمىز وزىمىزدەن باسقا ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعاندىقتان, دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتەن تىس قالىپ قالماس ءۇشىن ءبىز احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ جازۋىن قابىلداي المايمىز.
كەيدە «ورحون, ەنيسەي جازۋلارىن, ياعني كونە رۋنا جازۋلارىن قابىلداساق قايتەدى» دەگەن دە سىڭارجاق پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. شىن مانىندە, رۋنا جازۋلارى ءبىزدىڭ ايماقتا كەڭىنەن تارالماعان. ونى شىعىس تۇركىلەرىنىڭ تاريحي جازۋى دەۋگە بولادى. قازىر دۇنيە جۇزىندە بىردە-ءبىر ەل رۋنا جازۋلارىن قولدانبايدى. سوندىقتان, ونى ۋاقىتى وتكەن, تاريحتىڭ ءبىر دەرەگى دەپ قانا قابىلداۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, رۋنا جازۋلارى تۋرالى بىزدە جازباشا دەرەك تە جوق. كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك تۋرالى جازبالار, تالاس جازبالارى تاسقا قاشالىپ جازىلعان جازۋلار.
كەز كەلگەن جازۋ ءتۇرى ءومىردىڭ سۇرانىسىنا, ءوز زامانىنىڭ احۋالىنا سايكەس پايدا بولىپ وتىرعان. سوندىقتان ءبىز دە بۇگىنگى كۇننىڭ ءوز تالابىنا باعىنىپ, عىلىمي تەحنولوگيانىڭ جالىنان ۇستاپ, العا وزىپ كەتكەن امەريكا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ جازۋىنا بەيىمدەلسەك دەيمىز. وسى تۇستا بازبىرەۋلەر «كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانىڭ وتانىنا اينالا باستاعان جاپونيا, كورەيا, قىتاي ەلدەرى ءوز ءارپىن ساقتاپ-اق العا وزىپ كەتتى, وندا سولارعا بەيىمدەلەيىك» دەپ داۋ ايتۋى مۇمكىن. بىراق ءبىزدىڭ پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىگىمىزدى, سۇرانىسىمىزدى ول ەلدەردىڭ قارىپتەرى وتەپ بەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, ول ەلدەردىڭ ارىپتەرى الەمدىك دەڭگەيدە ەمەس, ەلىشىلىك قولدانىستا عانا پايدالانىلادى.
تاريحشى رەتىندە ماعان وسى لاتىن قارپىن 90-شى جىلدارى-اق, ەڭ العاش تاۋەلسىزدىك العان تۇستا كونستيتۋتسيا ارقىلى قابىلداپ جىبەرۋىمىز كەرەك ەدى دەگەن دە وي كەلەتىنى راس. بىراق ول كەزدە رەسپۋبليكامىزداعى الەۋمەتتىك-ساياسي احۋال اۋىرلاۋ بولدى. سلاۆياندار كوپ بولدى. كەيىننەن قازاق سانى باسىمىراق بولىپ, ءتىلىمىز شىن مانىندە مەملەكەتتىك تىلگە اينالىپ, باسقا ۇلتتار قازاق ءتىلىن مويىنداي باستادى.
قالاي دەگەنمەن دە, لاتىن قارپىن قابىلداۋ ماسەلەسىن كوپ كەشىكتىرمەي, قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس كەلەتىن وڭتايلى شەشىمىن قابىلداپ, قولدانىسقا ەنگىزگەنىمىز ءجون. ەلباسى ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى, ساياسي-ەكونوميكالىق سيپاتى ايرىقشا, حالقىمىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە جاقىنداسۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن تولعامدى شەشىم قابىلدادى. سوندىقتان پارلامەنتتەن باستاپ ءبارىمىز, عالىمدار مەن ماماندار جاپپاي ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, لاتىن جازۋىنىڭ ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىنىن تۇسىندىرەر عىلىمي-كوپشىلىك ماقالالاردى كوپتەپ جاريالاۋعا ءتيىسپىز. ەلىمىزدەگى قازاق حالقىنىڭ سانى جاعىنان باسىم تۇسە باستاعان قازىرگى كەزەڭىندە تىلىمىزدەگى ارىپتىك ەرەكشەلىكتەردى ءدال جەتكىزە بىلەتىن لاتىن قارپىنىڭ ءمىنسىز نۇسقاسىن ناقتى شەگەلەپ, جالتاقتاماي, جىلدامىراق قولدانىسقا ەنگىزۋىمىز كەرەك.
تالاس وماربەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
