1976 جىلدىڭ كۇزىندە بالا كۇننەن ارمانىمىزعا اينالعان ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) تابالدىرىعىن اتتادىق. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ 4-5 جىلداي ءجۇرىپ قالىپ, اتىڭنان اينالايىن «پودكۋرستىڭ» ارقاسىندا ارمانعا قول جەتكىزگەن سول جىلى بىزدەن اسقان باقىتتى جان جوق بولاتىن. ءتىل مەن ادەبيەتتى ارداقتاعان التىن ۇيا – فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ماسانچي مەن كيروۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى عيماراتىندا ءبىلىم الۋدى باستاپ كەتتىك.
ەكىنشى سەمەستر باستالعان تۇستا قازمۋ-دە, فاكۋلتەتتە جۇرتتى, اسىرەسە, ستۋدەنت جاستاردى شۋ ەتكىزگەن ۇلكەن ءبىر جاڭالىق بولدى. ول سول ۋاقىتتاعى جاس مۇعالىم, بۇگىندە قر ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى, حالىقارالىق اراب ءتىلى اكادەمياسىنىڭ (قاير) تولىق مۇشەسى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ءارى قاراي تىزە بەرسەڭىز, ءبىر كىتاپقا جۇك بولار اتاق-داڭقى بار ءابساتتار دەربىساليەۆتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قىزمەتكە كەلۋى ەدى.
ءبىر كۇنى ءتۇس الەتىندە ءبىرىنشى كۋرس دۋ ەتە قالدىق. كىم جەتكىزگەنى ءدال قازىر ەسىمدە جوق, بىزگە ءبىر جاس ءبىلىمپاز وقىتۋشى كەلىپتى. ماسكەۋ وقۋىن تاۋىسقان, اراب ەلدەرىن كورگەن, جاپ-جاس عىلىم كانديداتى. ەگەر اعىلشىن نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تىلدەرىنىڭ ءبىرى بويىنشا مامان بولسا, ونشالىقتى كوڭىل اۋدارا قويمايتىنىمىز شىندىق. ويتكەنى ولار ول كەزدە اسا تاڭسىق ەمەس-ءتى. اراب ەلىنەن سول ەلدىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ماماندانىپ كەلۋ – سول تۇستاعى شىعىس پەن مۇسىلمان دۇنيەسى ماسەلەسىندە ورتالىق ازيا حالىقتارى ءۇشىن قىتاي قورعانىن سوعىپ تاستاعان يدەولوگيانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە شىنىندا دا ۇلكەن سەنساتسيا!
ول جىلدارى اتاقتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ پەن فاكۋلتەت دەكانى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ىزدەنىستەرى ارقىلى جوعارى مەكتەپ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» ءپانى ءبىرىنشى كۋرستىڭ ەكىنشى سەمەسترىندە وقىتىلاتىن. ساباق كەستەسىندە ءپاندى دەكانىمىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جۇرگىزەدى دەپ جازىلىپ تا قويعان بولاتىن. بىراق كەنەتتەن بۇل ءپاندى ءابساتتار دەربىساليەۆ وقيتىن بولىپ شەشىلىپتى.
دەكاننىڭ ساباعى بولعان سوڭ ءبارىمىز تۇگەل كەلگەن بولاتىنبىز. ساباق باستالار ساتتە دارىسحاناعا ءابساتتار باعىسباي ۇلى كىرىپ كەلدى. تورگە وزىپ, ءوزىن تانىستىرىپ, «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىن» مىرزەكەڭنىڭ ورنىنا ەندى ءوزى جۇرگىزەتىنىن ايتتى.
ءابساتتار باعىسباي ۇلى ءار ءدارىسىن بايىپپەن وقىپ, ءاربىر وي ءيىرىمى مەن ءتۇيىن-تۇجىرىمدارىنا تەرەڭ بىلىكتىلىكپەن جەتكىزەتىن-ءدى. قىزىل ءسوزدى ساپىرا بەرمەي, ەجەلگى جادىگەرلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ايقىنداپ, كوركەمدىك ايشىقتارىن شىعىستىق تانىم جۇيە-جۇلگەسىندە ساراپتايتىن. ءبىز وسى پاننەن تۇركىنىڭ تاسقا تاڭبالانعان «كۇلتەگىننەن» باستاپ, «وعىزنامە», «قورقىت», بەرىدەگى ماحمۇد قاشقاري «سوزدىگىن», «كودەكس-كۋمانيكۋس», التىن وردا ءداۋىرى جادىگەرلەرى, ءال-فارابي, قوجاحمەت يااساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, بابىر, حايدار دۋلاتي مۇرالارىن تەرەڭدەي تانىپ, عاسىرلار «اقتاڭداعىنا» اينالعان ءتول جادىگەرلەردىڭ رۋحاني بولمىسىن تانىپ-ءبىلىپ, تاڭدانا ءجۇرىپ, تابىنا بىلگەنىمىز راس. تاريح توڭىن ءجىبىتىپ, رۋحانياتتىق اسىل مۇرالاردىڭ «تاسقا باسقان مارجانداي» وي جاۋھارىنىڭ ساف تازالىعىنا قىزىقتىرا دا, تابىندىرا دا بىلگەن ابەكەڭ ەدى.
ءابساتتار اعانىڭ قازمۋ-گە كەلۋىنە وراي, جۇرت قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن تاعى ءبىر اڭگىمە شىقتى. ول فيلولوگيا فاكۋلتەتى جانىنان اراب ءبولىمى اشىلادى ەكەن دەگەن ءسوز ەدى. الدىندا دا ءتيىپ-قاشىپ ەستىپ جۇرگەنبىز, بىراق دەربىساليەۆ كەلگەن سوڭ بۇل اڭگىمە ۇدەي ءتۇستى. ارينە, قازىر كەيبىرەۋلەر جازىپ جۇرگەندەي اراب ءبولىمىنىڭ اشىلۋى جالعىز ءابساتتار دەربىساليەۆكە قاتىستى ەمەس. بۇل – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ دەكان كەزىندە جوعارى دەڭگەيدە ءسوز بولىپ, ابەكەڭ كەلگەننەن كەيىن كەشەندى تۇردە قوزعالىپ, راقىش ءسات ۇلى ءامىروۆتىڭ فاكۋلتەت دەكانى كەزىندە كوپتىڭ قولداۋ, قالاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان يماندى ءىستىڭ ءبىرى. بىراق وسى اراب ءبولىمىنىڭ اشىلۋىنىڭ بار اۋىرتپالىعى ءابساتتار باعىزباي ۇلىنا جۇكتەلگەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
ءابساتتار باعىسباي ۇلى ۇستازدىق بولمىسىنداعى ءبىر قۇدىرەت – ادامدى وزىنە باۋراپ الاتىن كىشىپەيىلدىلىك قاسيەتى ەدى. ۇستازدىق پەن شاكىرتتىك اراقاشىقتىقتى بەلگىلى دەڭگەيدە ۇستاعانمەن, ءار شاكىرتىنە ءىش تارتىپ تۇراتىن-دى.
1978 جىلدىڭ كوكتەمىندە العاش رەت ستۋدەنتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق «عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس» اتتى وليمپياداسى وتەتىن بولدى. ءابساتتار دەربىساليەۆ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن فاكۋلتەتتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ستۋدەنتتەر كومانداسى قۇرىلىپ, دايىندىقتى باستاپ كەتتىك.
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وتكەن الماتى قالاسىنداعى جانە وبلىستارداعى ينستيتۋتتاردان كەلگەن وليمپيادا سايىسىندا قازمۋ كومانداسى ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ, جەكە بىرىنشىلىكتە ءبىرىنشى ورىندى مەن جەڭىپ الدىم. قۇرامىندا بۇگىنگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, رەسەي, تۇركياداعى قازاقستان ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ بار ءبىزدىڭ كوماندا شىنىندا دا كۇشتى بولعان-دى.
ارينە, ءبىزدىڭ بۇل جەڭىسىمىزدە ۇستازدىڭ ەڭبەگى زور. دايىندىق بارىسىندا ول كىسى بىزگە بەرىلەر تاپسىرمالار مەن بەرىلەر سۇراقتاردىڭ جالپى جۇيە-جيىنىن مولشەرلەپ بەرىپ, قالاي جاۋاپ بەرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتە ءتۇسىندىرىپ, ءاربىر دايىندىقتا بىزگە ۇيرەتۋدەن استە جالىقپاي, كۇندە دەسەك تە بولادى ءارتۇرلى سيپاتتاعى جاتتىعۋلار وتكىزىپ وتىردى.
ونىڭ ۇستازدىق بولمىسىندا كوزگە ۇرار ارتىق نارسە بولمايتىن. ءبارى ورنىن تاۋىپ, ورايلاسىپ تۇراتىن. دارىسحاناعا كىرىپ-شىققاننان باستاپ ءجۇرىس-تۇرىسى, قوزعالىسى, اۋديتوريامەن قارىم-قاتىناسىندا ارتىق-كەم شىعار تۇس بايقالمايتىن. ريزاشىلىعىن وزىنە ءتان جىلى جىميىسپەن ءبىلدىرىپ, رەنىشىن قاباعىنان تانىتىپ, ارتىق اۋىز سوزگە بوي الدىرمايتىن. ءاربىر ىسىنەن سىپايىلىق پەن جوعارى مادەنيەتتىلىك بەلگى بەرىپ تۇرار ەدى.
ءابساتتار باعىسباي ۇلى سول قالپىنان بۇگىن دە ەش اينىماعان. بۇگىندە قازاق جۇرتى عانا ەمەس, الەم تانىعان قايراتكەر تۇلعا بولسا دا, سول باياعى بويعا بىتكەن قاراپايىمدىق, سىپايىلىق, ىزەتتىلىك قاسيەتتەردەن ءبىر اينىماعان.
اباعاڭ كەيىننەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى قىزمەتىندە جۇرسە دە ۇستازدىقتان قول ۇزگەن جوق. ءابساتتار باعىسباي ۇلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پرورەكتور بولعان تۇس تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ەدى. بۇرىنعى س.م.كيروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە ءال-فارابي اتىنىڭ بەرىلۋىندە, مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالۋىندا ۇستاز-عۇلامانىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى بار.
ەگەمەندىك الىپ, ەڭسەمىزدى كوتەرگەن تۇستا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ جۇيەسىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزە باستادىق. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە الەم ادەبيەتىن قازاق تىلىندە وقىتۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ كوتەرىلۋى. كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ءپان بىزدە عانا ورىس تىلىندە وقىلاتىن. وزگە ۇلت رەسپۋبليكالارىندا ءوز انا تىلىندە بولاتىن. سونى العا تارتىپ, قاسارىسقان ورىس عالىمدارى مەن ورىس تىلدىلەردى جەڭىپ, انا تىلىندە وقىتۋ ماسەلەسىن شەشۋ پرورەكتور ءابساتتار باعىسباي ۇلىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ, ازاماتتىعى مەن بەدەل ابىرويىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
ەندى ءابساتتار دەربىساليەۆتىڭ عۇلاما عالىمدىعى جايلى ءبىر ۇزىك سىر. بۇگىندە ءابساتتار باعىسباي ۇلىنىڭ عالىمدىق داڭقى الەمگە ايگىلى ەكەندىگى بارىمىزگە بەلگىلى. ونىڭ كورنەكتى شىعىستانۋشى رەتىندەگى ەڭبەكتەرى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنا تۇگەل تارادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. «اراب ادەبيەتى: كلاسسيكالىق ءداۋىر» (1982), «شىڭىراۋ بۇلاقتار» (1982), «اراب ءتىلدى ماروككو ادەبيەتى» (1983 ج. ورىس تىلىندە), «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» (1995), «مىرزا-حايدار دۋلاتي» (1999), «يسلام جانە زامان» (2003), «يسلام جاۋھارلارى مەن جادىگەرلەرى» (2009), ت.ب. ەڭبەكتەرى مۇنىڭ ايقىن دالەلى.
ەڭ الدىمەن عالىم رەتىندەگى ءابساتتار دەربىساليۆ ەڭبەكتەرى نەسىمەن قۇندى دەسەك, ونىڭ جاۋابى عالىم ىزدەنىسىنىڭ بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا بولماعان قۇبىلىس ەكەندىگىندە جاتىر. قازاق عالىمدارىنىڭ شىعىس, يسلام دۇنيەسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرىندە «مىڭ ءبىر ءتۇن», «توتىنىڭ توقسان تاراۋى», «قۇران» سيۋجەتتەرىنىڭ قازاق قيسسا-داستاندارىندا كورىنىس تابۋى ءسوز بولىپ جاتاتىن. ءابساتتار باعىسباي ۇلى زەرتتەۋىندە العاش رەت كلاسسيكالىق اراب ادەبيەتى عىلىمي تالداۋعا ءتۇستى. بۇل جالپى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى شەتەل ادەبيەتى جايلى العاشقى زەرتتەۋ بولاتىن.
«اراب ادەبيەتى» (1982) وقۋ قۇرالى, «اراب ءتىلدى ماروككو ادەبيەتى» (1983) مونوگرافياسى (ورىس تىلىندە) – ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىمىزدا بولماعان تىڭ قۇبىلىس – تۇڭعىش وقۋ قۇرالى, تۇڭعىش مونوگرافيا.
ءابساتتار دەربىساليەۆتىڭ تىنىمسىز ىزدەنىستەرىنىڭ ءبىر سالاسى – ۇزاق ۋاقىتتار بويى تۇركى دۇنيەسىنىڭ وزگەگە بەلگىلى بولعانىمەن, وزىمىزىگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دانىشپاندارىن الەمگە تانىتۋعا سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى دەر ەدىك. ونىڭ ايقىن ايعاعى – اتاقتى «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» ەڭبەگى. وندا ءبىر كەزدەگى قازاق دالاسىنداعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, وركەنيەتتىڭ ءورىسى كەڭدىگىن تانىتاتىن دالا توسىندەگى وتىرار, تۇركىستان, تاراز ت.ب. قالالاردى ءوزىنىڭ بۇركەنشىك ەسىمىنە اينالدىرعان عالىمداردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, ولاردىڭ ۇرپاققا امانات ەتكەن جازبا جادىگەرلەرىنىڭ سىرىن اشادى.
اسىرەسە, عالىمنىڭ تۇركىنىڭ ۇلى دانالارى ءابۋناسىر ءال-فارابي مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ سان-سالالى عىلىمي مۇراسىنىڭ ىشىنەن «ولەڭ ونەرىنىڭ قاعيدالارى تراكتاتىن تاۋىپ, اۋدارىپ, جاريالاۋى – قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى ماڭگى باعالايتىن يگى ءىستىڭ ءبىرى.
ال ەندى, ءابساتتار دەربىساليەۆتىڭ ورتا عاسىرلىق عۇلاما, مەملەكەت قايراتكەرى, قولباسشى, تاريحشى, اقىن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدى قازاق جۇرتىمەن قايتا تابىستىرۋداعى ەتكەن ەڭبەگى – ءوز الدىنا ءبىر بولەك ءسوز ەتەرلىك دۇنيە. مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريحي راشيدي» اتتى تاريحي-كوركەم ەڭبەگىنىڭ پارسى تىلىنەن انا تىلىمىزگە اۋدارىلۋىنا, جارىق كورۋىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساسا, زەرتتەلۋىنە عىلىمي-تانىمدىق زور ۇلەس قوستى.
ءابساتتار باعىسباي ۇلى ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ قاي سالاسى بولماسىن ونى ۇنەمى دامىتىپ, وعان قايتا ورالىپ, ءبىر كەزدە قول قىسقالىق, مۇمكىندىك جوقتىقتان كەيبىر تولىقتىرىلماي كەتكەن تۇستارعا ۇنەمى قايىرا سوعىپ, جەتىلدىرىپ وتىرادى. ماسەلەن, 2009 جىلى شىققان «يسلام جاۋھارلارى مەن جادىگەرلەرى» اتتى ەڭبەگىندە وسىدان 14 جىل بۇرىنعى «قازاق دالاسىنىنىڭ جۇلدىزدارىنا» قايتا ورالىپ, ونداعى وتىراردان شىققان دانالار سانىن 30-دان اسىرىپ, باسقا قالالاردان شىققان عۇلامالار سانىن 50-گە جەتكىزەدى. جالپى يسلام وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن تۇركىلىك 250-دەن استام دانالاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەيدى. ولاردىڭ وزدەرى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى زەرتتەۋلەردى تۇڭعىش رەت قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, «تاسقا باسىپ» وتىرعان قازاق عىلىمىنىڭ «ورگە شاپسا – توسكە وزعان, ىلديعا شاپسا – كەشكە وزعان» ساڭلاق عالىم – ءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىساليەۆ.
ءيا, ءبىزدىڭ ءابساتتار باعىسباي ۇلىنىڭ ۇستازدىق پەن عالىمدىقتىڭ بيىگىنە كوتەرىلەر تۇستان بەرگى ءومىر جولىنىڭ العاشقى باسپالداعىنان ءوزىمىز جاقسى بىلەر ەكى باعىتى جايلى تۇيگەن ويلارىمىز وسىنداي. ارينە, ول كىسى بۇل كۇندە اعارتۋ سالاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ساناتكەر, اسا كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, بىراق ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز وسىناۋ ادام, ازامات, تۇلعا رەتىندە جەتكەن اتاق-داڭقتارى مەن قىزمەتتەرىنە اباعاڭدى, ەڭ الدىمەن, ۇستازدىققا ۇمتىلىس, عىلىمعا دەگەن قۇلشىنىس سىندى قوس قۇشتارلىق جەتكىزگەنىنە ەش كۇمان جوق.
ءومىرحان ابديمان ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
