جەرىڭدى تانۋ ارقىلى ەلىڭدى, تاريحىڭدى بىلەسىڭ. كونەدەن قالعان رۋحىڭدى تاباسىڭ. بۇگىندەرى ەڭ كوپ ايتىلاتىن «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ءبىر ءمانى وسىندا بولسا كەرەك.
1996 جىلى قۇرىلعان «التىنەمەل» ۇلتتىق پاركى ارعى-بەرگى قازاققا شوقاننىڭ اياۋلى جانى تىنىس تاپقان جەر رەتىندە تانىس. تۋعان جەرىنەن جىراقتا قالدى دەيتىندەي ەمەس, ءار كۇنى ساپاردا, ءار ءساتى قاتەردە وتكەن عالىم قازاق جەرىنىڭ قاي پۇشپاعىنا بارىپ جاتا كەتسە دە, ىزدەۋ-سۇراۋسىز قالماس ەدى. دەسە دە, كەزىندە تەزەك تورەنىڭ اۋىلىنا كەلىپ, ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان اۋرۋدان شارشاعان جانى ءبىر ۋاق تىنىس تاۋىپ, اقىرعى دەمىن العان جەر شوقان اتىمەن بايلانىستى ايتىلعاندا, قاسيەتى ارتا تۇسەردەي. شوقان اۋىلىندا عالىمنىڭ اتىنداعى مۋزەي بار. بۇل دا ءوز كەزەگىندە كەلۋشىلەردىڭ ىنتىعىن وياتاتاتىن جايت. شوقاننىڭ التىنەمەلمەن بايلانىسى قايتىس بولارىنان 6 جىل بۇرىن باستالادى. بۇل وڭىرگە 1959 جىلى قاشقاريا ساپارىنان قايتىپ كەلە جاتقاندا سۋ ءىشىپ, اياق سۋىتىپتى. شوقان سۋ ىشكەن سول بۇلاق قازىر «شوقان بۇلاعى» اتالادى. وتىز جاسىندا اعىپ تۇسكەن جۇلدىز ۇلىنا دەگەن ەلدىڭ قۇرمەتى, مىنە, وسى. ال شوقاننان 7 عاسىر بۇرىن جەر-الەمدى تىتىرەتكەن باباسى شىڭعىس حان ءوتىپتى بۇل جەردەن. ول دا ات شالدىرىپ, اسكەرىن تىنىقتىرىپ, ەرۋ قىلىپ بىرنەشە كۇن جاتىپتى دەيدى. ارنايى بەلگىتاس قويدىرىپتى. بۇل تاستى قازان اسۋ ءۇشىن قويعان دەگەن دە ءسوز ايتىلادى. مەيلى, قالاي بولسا دا, ءبىر داۋىرلەردە شىڭعىس حان اس ىشكەن قازاندى كوتەرىپ تۇرعان تاستىڭ تاريحى كىم-كىمدى دە قىزىقتىرارى ءسوزسىز.
كولدەنەڭ جاتا كەتكەن تاسىنىڭ ءوزى وسىنشا سىر شىعارعاندا, تاۋى مەن قۇمىن زەرتتەسەڭ, جۋىق ارادا تۇگەسىلە قويماسى انىق. التىنەمەلدىڭ باستى قۇندىلىعى – ايعايقۇم جايلى دا جۇلگەسى تىلسىممەن استاسار اڭىزدار از ەمەس. حالىق اراسىندا ايعايقۇمنىڭ باسىنا شىققان ادامنىڭ ارمانى ورىندالادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتى. قۇم توبە – كوشپەلى ەمەس. ادەتتە ءشول تۇراقسىز كەلەدى. ال ايعايقۇمنىڭ مىزعىماي جاتقانىنا زامان جىل. جەلمەن بىرگە بەدەرى دە وزگەرىپ وتىراتىن شولدەردەي ەمەس, قانشا داۋىل سوقسا دا, بۇل توبە كوشىپ كەتپەيدى. كوپ جاعدايدا ۇشار باسى تۇتەلەنىپ جاتاتىن, ۋىلدەگەن جەلى ءبىر تىنبايتىن توبەنىڭ شوگىپ كەتپەي, جوعالىپ كەتپەي تۇرعانى شىنىندا تاڭعالارلىق. ايعايقۇمنىڭ ەكىنشى اتى – ءانشى قۇم. باسىنان ەتەككە قاراي قۇمعا وتىرا قالىپ, سىرعاناي جونەلگەندە گۇرىلدەگەن, ۋىلدەگەن دىبىس شىعارادى. ءبىر ۋاق توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتىپ جىبەرەر الگى ءۋىل – تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. سونىسى ءۇشىن-اق تالايدى قىزىقتىرارى ءسوزسىز. عىلىمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, قۇمنىڭ ۇيكەلىسىنەن پايدا بولاتىن بۇل دىبىستىڭ تامىرى قۇمنىڭ ەرەكشە قۇرعاقتىعىندا جاتسا كەرەك. جانە بۇل جەردىڭ قۇمى وزگەلەردەي تىم ۇساق ەمەس, توزاڭى از, قيىرشىق بولىپ كەلەدى. اۋەننىڭ سىرى سوندا جاتقان بولۋى دا مۇمكىن.
قاتۋتاۋدىڭ سۇلۋلىعى – وزىنشە جىر. ءارتۇرلى پىشىندەگى تاستارعا قاراپ, قيالىڭا ەرىك بەرسەڭ, دۇنيەدەگى بار قۇبىلىستىڭ ءمۇسىنىن تاباسىڭ. اپتاپ ىستىقتان جەردىڭ ءوزى قايناپ بارىپ, سول بۇلكىلدەپ تۇرعان كۇيىندە قاتىپ قالعانداي اسەر قالدىراتىن تاۋدىڭ بيىكتىگى 1000 مەترگە جۋىقتايدى. قاتۋتاۋمەن قاتار جاتقان اقتاۋ بورلى تاۋلارى دا كوزدى اربايدى. ۇشار باسى اق, ورتاسى قوڭىر-قىزىل, ەتەگى سارعايىپ بارىپ, جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. قولمەن بوياعانداي دەيمىز عوي, بىراق قانشا شەبەر بولسا دا, ءدال مىناداي ۇيلەسىمدى ءبىر عانا بەتكەيگە سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتۇبىن قازسا, ءبىر تاۋدىڭ ءارتۇرلى تۇسكە بويالۋى جايلى دا اڭىزداردىڭ قىلاڭ بەرەتىنى انىق.
جۇرتتى قىزىقتىراتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – جانۋارلار الەمى. ادەتتە, بۇل جەردە وسىنشا جانۋار بار دەپ سىرتتاي توپشىلاپ جاتامىز. ال التىنەمەلدە ءسال باسقاشا. قاراقۇيرىق پەن قۇلاندى كوزبەن كورۋگە بولادى. سانى دا از ەمەس. قاراقۇيرىق بەس مىڭعا جۋىق, ال قۇلان ءتورت مىڭنان اسادى. جابايى اڭ قاسىنا جاقىنداتپايدى. دەگەنمەن, تىرشىلىگىن كوز جەتەر جەردەن باقىلاۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ونىڭ سىرتىندا ادامعا ابدەن ۇيرەنگەن, ءتىپتى تۋريستەردىڭ قولىنان ءتاتتى جەپ داندەگەن تارپاڭ تاعى بار. الەم پرجەۆالسك جىلقىسى اتاپ كەتكەن بۇل جانۋارلار جۋاس. ازىرگە وننان اسادى. بىرتە-بىرتە كوبەيتىپ, دالانىڭ ءسانىن كىرگىزۋدى كوزدەپ وتىر قورىق باسشىلىعى. ەرەكشە نازاردا, كوپ جاعدايدا انالىعى مەن اتالىعىن بولەك ۇستايدى ەكەن. ەندى ءبىراز جىلدا ۇيىرىمەن جورتىپ, ءوز بەتىمەن تىرشىلىك كەشىپ, باياعى ءبىر تارپاڭدىعىن تاۋىپ جاتسا, التىنەمەلدە اساۋلىقتىڭ سيمۆولى بولعان جىلقى تۇقىمداس جانۋارلار دا ۇيىرىمەن جورتىپ جۇرەتىن بولادى.
التىنەمەلگە كەلۋشىلەر سانى جىل ساناپ ءوسىپ كەلەدى. بىلتىرعى كورسەتكىش ەكى مىڭ تۋريستەن اسىپ جىعىلىپتى. تۋريزم باعىتىن دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتقان الماتى وبلىسىنىڭ ەلگە كورسەتەر ءبىر نۇكتەسى 520,2 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان ەلىمىزدەگى 12 تابيعي قورىقتىڭ ءبىرى التىنەمەلدە قۇلان مەن تارپاڭ عانا ەمەس, كەلۋشىلەر دە ءجيى كوزگە كوپ شالىنسا دەيسىڭ...
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
