وسى ورايدا, ەلباسى تاپسىرماسى نەگىزىندە, وتكەن مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ەلوردامىزداعى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ جانىنان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان بولاتىن. مۇنداعى ماقسات – ەلىمىزدەگى قاسيەتتى تاريحي ورىنداردى انىقتاپ, ولاردى ۇلتتىق-يدەولوگيالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ. وسى ءىستى ابىرويلى اتقارۋ ءۇشىن ورتالىق جانىنان ارنايى عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس اشىلىپ, وعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن ەتنوگراف عالىمدار, ايماقتاعى سالالىق مەكەمە قىزمەتكەرلەرى تارتىلعان-تىن.
جۇمىستىڭ باستالعانىنا ءۇش اي ۋاقىت ءوتتى. وسى ارالىقتا جوعارىداعى ساراپتامالىق كەڭەسكە وڭىرلەردەن قاسيەتتى ورىن-نىسانعا ۇمىتكەر ەسەبىندە 1000-عا تارتا ءتىزىم كەلىپ ءتۇسىپتى. ساراپتامالىق كەڭەس وسىلاردىڭ ىشىنەن 100 نىساندى جالپىۇلتتىق دەڭگەيلى, 500 نىساندى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى ورىن-نىسان قاتارىنا ەنگىزگەن. بۇل ءتىزىم بولاشاقتا ءالى دە تولىعۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار.
وتكەن سەيسەنبى كۇنى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە جوعارىداعى ءىس-شارانىڭ اتقارىلۋى مەن بارىسىن كوپشىلىككە حابارلاۋ ماقساتىندا «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ابدىعالي, عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى تانىمال ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ پەن ەتنوگراف جامبىل ارتىقباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» تاقىرىبىندا ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى ءوتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جۋرناليستەردى بۇعان دەيىنگى اتقارىلعان شارۋالارمەن تانىستىرعان بەرىك ابدىعالي, بۇل ءىستىڭ نەگىزگى ماڭىزى – ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا بايلانىستى ماقالاسىندا ايتىلعانداي «تۋعان جەر», «ولكەتانۋ», «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم», «قازاق تىلىندەگى 100 وقۋلىق», «مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋ» باعدارلامالارىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامىنىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ جاتقان لاتىن گرافيكاسى, ت.ب. بارلىعى ءبىر-بىرىنەن جالعاسىپ جاتقان, اجىراعىسىز تۇتاس يدەولوگيالىق دۇنيەلەر ەكەنىن جەتكىزدى.
وسىلاي ەلباسى تاپسىرماسىن تياناقتى ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلعان جاڭا مەكەمە «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ءدال قازىر قاسيەتتى نىسانداردى انىقتاۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي-ساراپتامالىق جۇمىستاردى ادىستەمەلىك تۇرعىدان سۇيەمەلدەپ, باعىت-باعدارىن انىقتاۋمەن شۇعىلدانىپ وتىر. بۇل ىسكە بۇرىننان بەرى وسى سالا بويىنشا جۇمىس ىستەپ, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم-ەتنوگرافتار تارتىلىپ, عىلىمي جۇيە قۇرىلىپ, زەرتتەۋشىلەر باسشىلىققا الاتىن نۇسقاۋلىقتار جاسالىپ, ول بارلىق وڭىرلەرگە جولدانعان كورىنەدى.
ء سويتىپ ايماقتاردا پايدا بولعان جۇمىس توپتارى, وزدەرى تۇرىپ جاتقان جەردەگى ۇلكەن اقساقالدار جانە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلارمەن اقىلداسا وتىرىپ, قاسيەتتى ورىنداردى انىقتاپ, ءتىزىمىن جاساپ شىققان. بۇل تىزىمدەر اينالىپ كەلىپ ساراپتامالىق ورتالىقتىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن. كەلەسى باعىتتا جەرگىلىكتى جەردەگى قاسيەتتى نىسانداردى عىلىمي-ساراپتامالىق سۇزگىدەن وتكىزۋ ماقساتىندا ارنايى ەكسپەديتسيالار جاساقتالۋدا.
«حالقىمىزدىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇرى بويىنشا قاستەرلى-كيەلى ورىندار ارقىلى جاس بۋىندى پاتريوتتىققا تاربيەلەپ, ولاردىڭ ساناسىن حالىقتىڭ باي تاريحىمەن ۇشتاستىرىپ, تەگى مىقتى, ءتۇبى تۇراقتى جۇرتتىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن بويلارىنا ءسىڭىرۋ – باعزىدان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءۇردىس. ەلباسى بىزگە «سيىناتىن-تابىناتىن ورىن جاسا» دەگەن جوق, بۇقارانىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا اسەر بەرەتىن, قاستەرلى قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدى تاپسىرىپ وتىر», دەدى «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ابدىعالي.
راسىندا بۇل جوبانىڭ اياسىنا, قازاقستان جەرىندەگى تاس داۋىرىنەن باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا قاتىستى نىساندار قامتىلۋدا. وسى ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرتۇتاس رۋحاني كەڭىستىكتە ىنتىماقتى ءومىر ءسۇرۋ تەتىگى قالانباق. ناقتىراق ايتقاندا, «قاسيەتتى قازاقستان» باعدارلاماسى عۇرىپتىق راسىمدەردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءدىني نەمەسە تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇرالاردى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان جوبا ەمەس. بۇل – رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىراتىن عىلىمي-الەۋمەتتىك جوبا.
وسى ورايدا, وقىرماندارىمىزدى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس بارىسىمەن تولىقتاي حاباردار ەتىپ, كەيبىر دۇنيەلەردىڭ اراجىگىن اشىپ ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جوبا جەتەكشىسى بەرىك ابدىعاليدى سوزگە تارتتىق:
– قازاقستانداعى قاسيەتتى ورىنداردى جالپىۇلتتىق جانە جەرگىلىكتى نىساندار دەپ بولدىك. جالپىۇلتتىق نىسانعا كۇللى ەلىمىزگە ورتاق تاريحي سيپاتقا يە ورىندار ەنىپ وتىر. نىساننىڭ جالپىۇلتتىق سيپات الۋىنا ەكىنشى سەبەپ, ول ايماققا, وڭىرگە بولىنبەيتىن, قادىر-قاسيەتى بارشا ەل ازاماتتارىنا ورتاق, تۇتاس ۇلتتىقتى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان بولۋى شارت. ءتىپتى, قازاقستان جەرىندە ۇلتقا, دىنگە بايلانىسپايتىن دا قاسيەتتى ورىندار بار. سويتە تۇرا بۇل نىسان قازاق جەرىندە تۇرعاندىقتان, ەتنوستار مەن مادەنيەتتەردى توعىستىراتىن ماڭىزىن دا ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايدى. مىسالى, شقو جەرىندەگى «ابىلايكيت».
سول سياقتى التايداعى «بەرەل قورىمىن» الايىق. بۇل ادامدار تابىنىپ-سيىناتىن جەر ەمەس. بىراق ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنان اقپار بەرەتىن قۇندى نىسان. وسى ارقىلى بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز ەرتە داۋىردە قانداي مادەني مۇرالار قولداندى, ءوز كەڭىستىگىندە قالاي ءومىر ءسۇردى سونى بىلەمىز. اسىرەسە قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان دۇنيەلەردىڭ وبرازدارى مەن بۇگىنگى كۇننىڭ ەتنوگرافياسىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى ۇرپاق ءۇشىن وتە قاجەت.
استانا قالاسىنان كيەلى ورىندار تىزىمىنە «بايتەرەك» مونۋمەنتى كىرىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى بايتەرەك پەن تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى ءبىزدىڭ ەركىندىگىمىز بەن جاڭعىرۋىمىزدىڭ سيمۆولى. الماتى قالاسىنداعى «تاۋەلسىزدىك» الاڭى مەن جەلتوقسان وقيعاسىنا ارنالعان ەسكەرتكىش تە قاسيەتتى ورىندار تىزىمىندە. بۇل نىساندار قاراپايىم ەسكەرتكىش رەتىندە ماڭىزدى ەمەس, بىراق ونىڭ وقيعالىق ءمانى اسا ماڭىزدى. ياعني وسى ەسكەرتكىشتەر ارقىلى ءبىز نەندەي تاريحي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايمىز ماسەلە وسىندا.
– بەرىك ابدىعالي ۇلى, قاسيەتتى نىسانداردى انىقتاۋدا ەڭ باستىسى قانداي كريتەريدى باسشىلىققا الدىڭىزدار؟
– اۋەلى ەلمىزدەگى بارلىق قاسيەتتى نىسانداردى التى توپقا جىكتەدىك. اتاپ ايتقاندا, تابيعي لاندشافتتىق قاستەرلى ورىندار, ارحەولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر, قازاق حاندىعىنىڭ استانالارى مەن قالالارى, زيارات ەتۋگە ارنالعان ءدىني-عۇرىپتىق نىساندار, تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاستەرلى جەرلەر, ساياسي-تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى كيەلى ورىندار.
وسىلاردىڭ اربىرىنە عىلىمي-ساراپتامالىق نەگىز جاسالۋدا. سول سياقتى حالىق تاعزىم ەتەتىن ورىندارعا قاتىستى اڭىز-ءاپسانالاردى تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن اڭعاردىق. سەبەبى جەرگىلىكتى اڭىزدار ارقىلى قاسيەتتى نىساننىڭ سيپاتى انىقتالادى.
قازىر تاريحشى, ارحەولوگ, ەتنوگراف عالىمدارمەن بىرلەسىپ, قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىندارىنىڭ كارتاسى جاسالۋدا. بۇل كارتا مۋلتيمەديالىق قۇرىلىمدار ارقىلى ءموبيلدى فورماتتا, ەلەكتروندى تۇردە حالىققا قولجەتىمدى بولادى.
سونىمەن قاتار قاسيەتتى جەرلەرگە قاتىستى روليكتەر جاسالىپ جاتىر. جىل اياعىنا دەيىن شاعىن ءۇش روليك دايىن بولادى. بۇل روليكتەر الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراتىلادى. جىل اياعىنا دەيىن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى ۆيرتۋالدى-ينتەراكتيۆتى كارتانى ىسكە قوسامىز. ونى ينتەرنەت ارقىلى تاماشالاۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار اعىلشىن, ورىس, قازاق تىلىندە ينتەرنەت سايت اشىلۋدا. وندا موبيلدىك قوسىمشالار بولادى. سايتتىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ىزدەۋ جۇيەسى وڭتايلاندىرىلعان. ياعني نىسانداردى كاتەگوريا بويىنشا نەمەسە تىكەلەي اتاۋ-ءسوز ارقىلى ىزدەي الاسىز.
– سىزدەر جاساپ جاتقان «قاسيەتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ ناقتى شەگى بار ما؟
– باعدارلاما بەس جىلعا ارنالىپ, 2017-2021 جىلداردى قامتىپ وتىر. وسى ارالىقتا ءار جىل سايىن ءبىر-ءبىر تومنان بارلىعى بەس تومدىق ۇلكەن ەڭبەك «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» جاسالۋى ءتيىس. بيىل جىل اياعىنا دەيىن ەنتسيكلوپەديانىڭ ءبىرىنشى تومى جارىق كورەدى. جيناققا – الماتى جانە استانا قالالارى مەن اقمولا جانە الماتى وبلىستارى قامتىلۋدا. بۇل ءىستى اتقارۋعا ەتنوگراف-عالىمدار نۇرسان ءالىمباي, جامبىل ارتىقباەۆ, عاريفوللا انەس باسشىلىق ەتۋدە.
الداعى جىلدارى جوسپار بويىنشا دالالىق-ەتنومادەني ەكسپەديتسيالار جاساقتالىپ, ايماقتا قۇرىلعان جۇمىس توبىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جوعارىداعى تىزىمگە الىنعان نىساندار بويىنشا اقپار جينايدى.
اتالمىش جوبانىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى ىشكى رۋحاني-ءتۋريزمدى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە. ياعني بۇل ءتۋريزمنىڭ ەرەكشەلىگى – ادامدار تابيعاتتى تاماشالاپ, ەل-جەر كورىپ, كوڭىل كوتەرۋ ەمەس, تالىمدىك-تاربيەلىك ءمانى بار, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلگەن, تۋعان جەر تاريحىمەن تانىسۋىنا باعىتتالۋىمەن قۇندى بولماق.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
