كوزى تىرىسىندە «قازاق ونەرىنىڭ تۋرا ءبيى», «قازاق تەاترىنىڭ ادۆوكاتى» اتانعان اشىربەك سىعايعا ءبىر ەمەس, بىرنەشە فەستيۆالدى ارناساق تا ارتىق بولماس. سانالى عۇمىرىن قازاق ونەرىنە باعىشتاعان, وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 1967-1968 جىلدارىنان باستاپ, سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا تەاتر ونەرىن ناسيحاتتاۋدان جالىقپاعان, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداۋدان شارشاماعان اشىربەك تورەباي ۇلىنىڭ كەنەتتەن باقيعا اتتانعانى – ءار قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتكەن قازا بولدى. تەاتر دەپ تىنىمسىز سوققان جۇرەك توقتادى...
الايدا سول ساتتە-اق اشىربەك سىعايدىڭ ەكىنشى ءومىرى – ءسىز بەن ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى ماڭگىلىك ءومىرى باستالدى. تىرشىلىگىندە ادال ەڭبەك ەتىپ, ونەگەلى ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ باقيلىق بولعاننان كەيىن ايشىقتى ديدارى ونان سايىن جارقىراي تۇسەتىنى انىق. «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, ارتىندا ىزدەۋشىسى, جوقتاۋشىسى ءبىرلى-جارىم ەمەس, قالىڭ كوپشىلىك, بۇكىل ونەر جۇرتشىلىعى, بۇقارا حالىق بولسا, ونداي ادامنىڭ ماڭگى جاسايتىنى كۇمانسىز. ءبىر اپتاعا سوزىلعان «سىعاي فەستيۆالىندە» وسى اقيقاتقا تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك.
اشىربەك سىعايدىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى وسىنداي «جىلى نوتادا» باستالىپ, استانا جاستار تەاترىنىڭ «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» سپەكتاكلى فەستيۆال شىمىلدىعىن اشتى. رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي قويعان تالاپتان احمەتجاننىڭ «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» نوكتيۋرن-دراماسىندا ساحنا مەن زال اراسىندا ورناعان نازىك تە تازا ەنەرگەتيكا ارقىلى دراماتۋرگ-رەجيسسەر-اكتەر-كورەرمەن دەگەن «كاتەگوريالار» ءبىر-بىرىمەن استاسىپ, تۇتاسىپ, بىرىگىپ كەتكەندەي بولدى. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ جاڭاشىلدىعى, ەستەتيكالىق بيىك تالعامى, پلاستيكالىق شەشىمدەرگە كوبىرەك جۇگىنەتىن وزىندىك قولتاڭباسى ءار قويىلىمىندا كورىنەدى. «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» دە سەزىمتال رەجيسسەردىڭ ليريكالىق-رومانتيكالىق يىرىمدەرگە نەگىزدەلگەن اسەم تۋىندىسى. سەزىمدەر شارپىسى سۇلۋ – نازگۇل قارابالينا مەن سۋرەتشى – ءادىل احمەتوۆتىڭ جان دۇنيەسىندە بىرتە-بىرتە ورىن الادى دا, شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى. اكتريسا نازگۇل قارابالينا ءوز سۇلۋىنىڭ جان كۇيزەلىسىن, ۇلى سەزىم الدىنداعى شاراسىز ءحالىن نانىمدى بەينەلەيدى. ونىڭ داۋىس تەمبرى ەرەكشە, قيمىل-قوزعالىسىنان اركەز شىنايىلىق, سابىرلىلىق, سالماقتىلىق, پاراساتتىلىق, اقسۇيەكتىك بولمىس ەسىپ تۇرادى, ساحنادا ادەمى قوزعالادى, سىرتقى ارەكەتى مەن ىشكى پلاستيكاسى ۇيلەسىمدى. ءادىل احمەتوۆتىڭ سۋرەتشىسى – وزگەلەرگە ۇقسامايتىن, الەمى بولەكتەۋ سۋرەتشىلەردىڭ جيىنتىق وبرازى.قويىلىم ماحابباتقا سەنبەيتىندەردى – سەندىرەدى, ال شىنايى سەزىمگە سەنەتىندەردىڭ ناعىز باقىتتى جاندار ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى.
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى ۇسىنعان تالعات تەمەنوۆتىڭ «اققۋدىڭ كوز جاسى» سپەكتاكلى ش.ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلا» پوۆەسى مەن «بوراندى بەكەت» رومانىنداعى «رايمالى» اڭىزى بويىنشا ساحنالانعان. ينستسەنيروۆكا اۆتورى تالعات تەمەنوۆ پروزانىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىنەن شيىرشىق اتقان قايشىلىقتارعا تولى دراما تۋدىرعان. وقيعالاردى اۆتور اتىنان بايلانىستىرۋ ءتاسىلى قويىلىمعا ءساتتى ەنگىزىلگەن. تەمەنوۆ – ءار تۋىندىسىندا, مەيلى ول كوركەم فيلم بولسىن, مەيلى ول ساحنالىق قويىلىم بولسىن – ۇلى ماحابباتتى جىرلايتىن, اركەز شىنايى سەزىمگە اكتسەنت جاسايتىن رەجيسسەر. دانياردىڭ جاميلاعا دەگەن ءوز سەزىمىن رايمالى مەن بەگىماي تۋرالى اڭىز ارقىلى جەتكىزۋى – شىنايى ماحابباتتىڭ ناداندىق پەن ز ۇلىمدىقتى جەڭەتىن ۇلى كۇش ەكەنىن استارلاعانى ەدى. رەجيسسەر دانيار مەن ءجاميلا جەلىسىنە رايمالى مەن بەگىمايدىڭ وقيعاسىن پاراللەل قويادى.
ساحنادا كەيىپكەرلەر, ماسسوۆكا شامادان تىس كوپ بولا تۇرا, ارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى بار. جەكەلەگەن حاراكتەرلەر وتە جاقسى اشىلعان. اسىرەسە, دانيار وبرازىنداعى جاس اكتەر جانات وسپانوۆ, ءجاميلا بەينەسىندەگى اقمارال تاناباەۆا, سادىقتى كەسكىندەگەن ءابىلمانسۇر سەرىكوۆ, وسپان رولىندەگى اسىلبەك قاپاەۆ ءوز كەيىپكەرلەرىن كوركەم وبراز دەڭگەيىنە كوتەرگەن.
ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى م.گوركيدىڭ «شىڭىراۋ» دراماسىن كورسەتتى. قويىلىم رەجيسسەرى دانيار بازارقۇلوۆ «ادام دەگەن كىم (الدە نە؟)» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيدى.
راسىندا, ادام دەگەن كىم؟..
كەزىندە ءبىرى – بارون, ەكىنشىسى – ۇرى, ءۇشىنشىسى – ادال ماحابباتتى كوكسەگەن ارۋ, ءتورتىنشىسى – ۇستا, ت.ب. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرىنىڭ ەندىگى جەردە ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى جوق. ءبارى دە شىرىگەن قوقىسقا تولى, كوكتىڭ ءيىسى القىمىنان الاتىن قاراكولەڭكە جەرتولەنى پانالاعان قاڭعىباستار. قوعامنىڭ قالدىقتارى. بىرىنەن ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىعى جوق. جو-جوق, قاتەلەسەمىز. ونداي ادامداردىڭ اراسىندا دا ءوزىن وزگەلەردەن ارتىق سانايتىن پەندەلەر بارشىلىق ەكەن: ءبىرى – قارا كۇشىمەن ارتىق, ەندى ءبىرى – ايارلىعىمەن, قۋلىق-سۇمدىعىمەن ارتىق... ءۇشىنشىسى – ءالسىز, ءتورتىنشىسى – اجالىن كۇتكەن ناۋقاس... مۇڭكىگەن جەرتولەدە اشقۇرساق جاتىپ, اراققا تيىن تابادى. ءالدىسى ءالسىزدى قورلايدى. ارانداي اشىلعان ءناپسى توياتىن باسۋدان باسقا ماقسات جوق. ال ەندى «ادام دەگەن كىم؟» دەگەن ساۋالعا قايتادان جاۋاپ ىزدەپ كورىڭىز. ءيا, ادام دەگەن – سەن, مەن, انالار, مىنالار... الايدا ادام دەگەن ۇلى ۇعىمعا لايىقتىمىز با؟.. قويىلىمنان وسىنداي ويدى وقىدىق. سپەكتاكل ستسەنوگرافياسىنداعى ءىلۋلى تۇرعان كوپ قولدار – ءومىر بويى ءبىر جاقسىلىقتان ۇمىتتەنىپ, ءومىر بويى جارىق ساۋلەگە قول سوزعان ادامداردىڭ قولدارى ەدى. سپەكتاكلدە اكتەرلىك انسامبل تۇتاستىعىمەن دە, جەكە-دارا دا ايشىقتى ونەر كورسەتتى. رەجيسسەر دانيار بازارقۇلوۆ ءاربىر اكتەردى جەكە جارقىراتىپ كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن جانە سول ماقساتىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان. بارون – ەرلان كارىباەۆ, ۆاسيليسا كارپوۆنا – گۇلباھرام بايبوسىنوۆا, اننا – دينارا نۇربولات, سول سياقتى, قويىلىمدا ونەر كورسەتكەن ارتيستەردىڭ ءبارى دەرلىك ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن حاراكتەرلەردى شىنايى ءارى جوعارى دەڭگەيدە سومدادى.
فەستيۆالعا ۋ.شەكسپيردىڭ «ريچارد ءىىى» تراگەدياسىمەن قاتىسقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «داريعا-اي» جاستار تەاترى ناعىز كوركەم ونەر تۋىندىسىن كورسەتتى. جاس رەجيسسەر دينا قۇنانبايدىڭ ءار سپەكتاكلىن كورگەن سايىن ونىڭ ىزدەنگىشتىگىنە, تىنىمسىز ەڭبەكقورلىعىنا ءتانتى بولاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. «ريچارد ءىىى» سپەكتاكلىن جاپ-جاس تەاتردىڭ ساحناسىندا جاپ-جاس قىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساحنالاۋى – سوڭعى جىلدارداعى قازاق تەاتر ونەرىندەگى سونى قۇبىلىس دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ساحنانىڭ ءۇش جاعىن اينالا جايعاسقان كورەرمەندى ورتاداعى ونەر كورسەتەتىن اكتەرلەردەن ءبىر قارىس اعاش جيەكتەمە عانا ءبولىپ تۇر. جيەكتەمەنىڭ ىشىنە جۇقالاپ قۇم توسەلگەن. ساحنا تورىندە – قيسىق-قىڭىر اعاشتاردان قالاي بولسا سولاي جاساي سالعان وتە بيىك تاق. جوعارىدا قاق ورتادا – اسپالى شام. بار دەكوراتسيا وسى. ءوزى بۇكىر, ۇسقىنسىز, جانى دا, ءتانى دە مۇگەدەك ادامنىڭ تاققا بارار جولىندا دوپشا دومالاعان ادامداردىڭ باستارى قانشالىقتى قۇنسىز بولسا, قانعا بويالعان پاتشا سارايى دا, تاق تا سونشالىقتى قۇنسىز دەگەن ويدى ايتۋ ءۇشىن وسىدان ارتىق نە كەرەك؟.. رەجيسسەر «استىڭداعى تاعىڭ قانشا بيىك بولسا دا, ءوزىڭ قوراش بولساڭ, تاق تا سەنى بيىكتەتە المايدى», «بيلىككە جەتۋ جولىنداعى قانقۇيلى ءىس-ارەكەتتىڭ سالدارى دا – قانتوگىسكە اكەلەدى», «مەملەكەت باسقارۋ ىسىندە پاراسات پەن ىزگىلىك تىزگىنىن تەڭ ۇستاماساڭ, ءوز باسىڭ دوپشا دومالايدى» دەگەن يدەيانى مەڭزەيدى. ريچارد وبرازىندا ەركەبۇلان نۇعمانوۆ, اننا ءرولىن ويناعان سىمبات احمەتوۆا, ەدۋارد بەينەسىندەگى عالىم تاسبولاتوۆ, مارگاريتا رولىندەگى قارلىعا سىبانوۆا, كورولەۆا ەليزاۆەتا – اينۇر جادرانوۆا, گەرتسوگينيا يورسكايا – مەيرامگۇل الەپاروۆا, ت.ب. اكتەرلەر رەجيسسەر جۇكتەگەن تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى سەزىم ارپالىستارى مەن سىرتقى قيمىل-قوزعالىستارىن قاتار ۇيلەستىرە ءبىلدى.
ن.سادۋردىڭ «پاننوچكا» دراماسى – اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترىنىڭ سوڭعى ماۋسىمدا قويعان سپەكتاكلدەرىنىڭ ءبىرى. رەجيسسەرى – قازاقستان مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ولگا لۋتسيۆا.
رەسەي جازۋشى-دراماتۋرگى ن.سادۋردىڭ «پاننوچكا» ميستيكالىق دراماسى ن.گوگولدىڭ «ۆي» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان. دراما اۆتورى كەيبىر كەيىپكەرلەردىڭ اتىن جانە وقيعانىڭ ورنى مەن دامۋ بارىسىن ءبىرشاما وزگەرتكەنىمەن, گوگولدىك سيۋجەت جەلىسى, شىعارما مازمۇنى, اۆتور ويى مەن يدەياسى ونشا كوپ وزگەرىسكە ۇشىراي قويماعان. فولكلور مەن ميفولوگيا, شىنايى ءومىر مەن پاراللەل الەم قاتار سۋرەتتەلگەن كۇردەلى شىعارمانى ساحنالاۋ بارىسىندا رەجيسسەر ولگا لۋتسيۆا ەرەكشە شەشىمدەرگە جۇگىنگەن. ەگدە جاستاعى كوزاك – ياۆتۋح (ۆيكتور كرىلوۆ), ورتا جاستاعى كوزاك – سپيريد (اندرەي كراسنوشتانوۆ) جانە جاس كوزاك – دوروشتىڭ (ستانيسلاۆ تاۆگەن) شومەلە جانىندا شاراپتان ۇرتتاپ قويىپ, جايباراقات اڭگىمەلەسۋى قالىپتى تىرشىلىكتەن حابار بەرەدى. الايدا بۇل دەرەۆنيانىڭ تىنىشى كەتكەندىگىن ولاردىڭ حوما برۋتقا (اندرەي ۆلاديميروۆ) جەزتىرناق جايلى ايتقان اڭگىمەسىنەن بايقايسىز. وقيعانىڭ دامۋى بارىسىندا باستى كەيىپكەر – ءدىن مەكتەبىنىڭ جاس فيلوسوفى ءبىر بەينەدەن ەكىنشى بەينەگە شەبەر اۋىسادى. اكتەر اندرەي ءۆلاديميروۆتىڭ كوڭىلدى دە اڭگىمەشىل كەيىپكەرى ءبىر تۇننەن كەيىن-اق سوزگە ساراڭ, ءوز كولەڭكەسىنەن ءوزى قورقاتىن ساق ادامنىڭ كەيپىنە ەنسە, ەكىنشى ءتۇنى شاشى تۇگەل اعارىپ كەتكەن, قالش-قالش ەتىپ قاسيەتتى كىتاپتان قايتا-قايتا دۇعا قايتالايتىن عارىپتىڭ بەينەسىنە ەنەدى. ال ءۇشىنشى ءتۇنى.
جوعارىدا اتالعان قويىلىمداردان باسقا, فەستيۆالدە استانالىق كورەرمەندەر م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترى قويعان ر.وتارباەۆتىڭ «باس» دراماسىن (رەجيسسەرى جانات تەلتاەۆ), رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترى كورسەتكەن ن.گوگولدىڭ «رەۆيزور» كومەدياسىن (رەجيسسەرى ن.دۋبس), «جاس ساحنا» تەاترى ۇسىنعان ت.جۇجەنوعلىنىڭ «كوشكىن» دراماسىن (رەجيسسەرى ب.ابدرازاكوۆ) تاماشالادى.
قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن «ۇزدىك تەاترتانۋشى» جۇلدەسى مەرۋەرت جاقسىلىقوۆاعا, «تاريحي وزەكتى تاقىرىپتى يگەرگەنى ءۇشىن» اتالىمى م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا, «ورىس كلاسسيكاسىن مانەرلەپ وقۋ» نوميناتسياسى رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترىنا, «ۇزدىك دەبيۋت» جۇلدەسى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا, «ۇزدىك ەر ادام بەينەسى» اتالىمى اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترىنىڭ اكتەرى اندرەي ۆلاديميروۆكە, «ۇزدىك ايەل ادام بەينەسى» نوميناتسياسى استانا جاستار تەاترىنىڭ اكتريساسى نازگۇل قاراباليناعا, «ۇزدىك رەجيسسۋرا» جۇلدەسى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا جانە «جاس ساحنا» تەاترىنا, «ۇزدىك سپەكتاكل» جۇلدەسى شىعىس قازاقستان وبلىسى «داريعا-اي» جاستار تەاترىنا بەرىلدى.
ساۋلە ابەدينوۆا,
تەاترتانۋشى, ونەرتانۋ ماگيسترى
