تاريح ساحناسىنداعى بيلەۋشى ديناستيالاردىڭ تاق مۇراگەرلىگىنە نازار اۋدارىپ كورەلىكشى. پاتشا تاعى اكەدەن بالاعا ميراس بولىپ اۋىسىپ وتىردى. اكە مەن بالا تۇسىنىستىك تاپقان يمپەريالاردىڭ تاسى ورگە دومالاپ, اۋلەت مۇددەسىن كوزدەگەن اۋەلگى اقىلمان ساياسات اتا وسيەتىنەن قيا باسپاي جالعاستىرىلدى. وسىلايشا اكەدەن بالاعا, اتادان نەمەرەگە مونارحيالىق مۇراگەرلىك جولىمەن كوشكەن اتىشۋلى شىڭعىس حان, وسمان, ءامىر تەمىر يمپەريالارى, اعىلشىن جانە فرانتسۋز كورولدىكتەرى نەشەمە عاسىرلار بويى جاساپ, سالتانات قۇردى. ارعى تاريحتى ايتپاعاننىڭ وزىندە, وسىناۋ ورتاعاسىرلىق داۋىرلەردەگى بيلەۋشى اۋلەتتەردە اكەلەر مەن بالالار دراماسى, تراگەدياسى دا از ورىن العان جوق. دۇنيە تۇتقاسىن ۇستاعان, ءامىرىن ەشكىم ەكى ەتپەگەن پاتشالار مەن كورولدەر دە, قاھاندار مەن حاندار دا اكە مەن بالا ماسەلەسىنەن, ونىڭ تۇيتكىلدى سۇراقتارىنان, كوڭىلدى الاڭداتار احۋالدارىنان اينالىپ وتە الماعان.
مۇددەلەر قايشىلىعى مەن جەكە باستىڭ مەنمەندىگى تارازىعا سالىنىپ تالاسقا تۇسكەن كەزدە ىزگىلىكشىل ادامي سەزىمدەردى قاتالدىق پەن اشكوزدىك, جاۋىزدىق پەن قانىشەرلىك الماستىردى. اكەلەر مەن بالالار قاتىناسىنداعى تۇسىنبەستىكتەردىڭ سالدارىنان اقىل-پاراساتتىڭ تۇمشالانۋىنا, قان توگىلۋىنە, ادىلەتسىزدىك پەن قياناتقا جول بەرىلدى. كىنا اكەلەر جاعىندا كوبىرەك پە, الدە, بالالار جاعىندا باسىمىراق پا – تاپ باسىپ ايتا دا الماسپىز.
شەكسپير تراگەديالارىنداعى اكەلەر مەن بالالار تارتىسىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن تولعاندىرادى. جوشىنىڭ انىق اجالى اقساق قۇلاننىڭ تۇياعىنان ەمەس, ۇلكەن ۇلدىڭ تىم ەركىنسىپ كەتۋىن كەشىرمەي كەكتەنگەن قاھارلى قاھان اكەنىڭ امىرىمەن جەتكەن جانسىزدىڭ جەبەلى قياعىنان بولدى-مىس دەگەن سىپسىڭ كۇيدى ۇلىتاۋدىڭ جەلى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىراتادى. ماقتاۋلى تۇرىك سۇلتاندارىنىڭ عاسىرلاپ قالىپتاسقان داستۇرىندە تاقتىڭ ناق مۇراگەرىنەن باسقا ۇل بالالاردىڭ ءومىرى ارقاشان قىل ۇستىندە بولعان, سولاردىڭ كوبىنىڭ اجالى كىسى قولىنان كەلگەن. التىن تاقتىڭ تالاس-تارتىسى وسىنداي ازالى حالگە جەتكىزگەن. رەسەي پاتشالىعىن الار بولساق, گروزنىي اتىمەن ءمالىم قانقۇيلى يۆان ءتورتىنشى ءبىر ساتتىك اشۋ ۇستىندە كوزى قاراۋىتىپ, ۇلىنا اجال قۇشتىرعان. قاتال اكەنىڭ كارىن قىلقالاممەن ورنەكتەگەن «يۆان گروزنىيدىڭ بالاسىن ءولتىرۋى» اتتى كارتينا بۇكىل الەمگە ايان. پەتر ءبىرىنشى ۇلىن ءوز قولىمەن ولتىرمەسە دە, ءوز امىرىمەن ازاپ پەن اجالعا قيعان. بۇل قايعىلى جايلاردىڭ سەبەپ-سالدارىن دا ءبىر اۋىز سوزبەن ءتۇيىپ, تورەلىگىن ايتىپ تاستاۋ قيسىنعا كەلمەيتىن شارۋا.
ال ەندى ءبىر عاجاپ نارسە, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دەپ ايتايىقشى, ءوز توپىراعىمىزداعى قازاق حاندىعىنىڭ تولايىم تاريحىندا اكە مەن بالا قاقتىعىسىنا استە جول بەرىلمەگەنىن بايقايمىز. قازاق ورداسىنىڭ بيلەۋشى حاندار اۋلەتىندە اكەنى سىيلاۋ, اعانى قۇرمەتتەۋ, اكە ءسوزىن ەكى ەتپەۋ, ال ۇلدى ارداق تۇتىپ ايالاۋ سالتىنان ەش اينىماعان. تاق اينالاسىنداعى تالاس-تارتىستىڭ جۇرناق-جۇقاناسى دا بولماعان. وسى قاسيەت حالقىمىزدىڭ قانىنا دارىعانىن ماقتانىشپەن ايتۋىمىزعا بولادى-اق.
بىراق بۇل قازاق جۇرتىندا اكە مەن بالا ماسەلەسى بولمادى دەگەن ءسوز ەمەس. ارينە, ول ماسەلە بولدى, ايتكەنمەن, جوعارىدا ايتىلعانداي اسقىنعان سيپاتتاردا كورىنىس تاپقان جوق. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بايىرعى بايىرقالى, ىزگىلىكتى داستۇرىنە ساي, كەڭقولتىق تا كەڭپەيىل اكە مەن بالا قاتىناسى تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىققا نەگىزدەلدى. بالا اكەنى تىڭدادى, اكە بالاعا ءتالىمىن ۇيرەتتى, ۇلاعاتتى ۇرپاق قالدىرۋدى مۇرات تۇتتى. قازاقتاعى اكە مەن بالا قاتىناسىنىڭ عيبراتتى ۇلگىسى قۇنانباي قاجى مەن حاكىم ابايدىڭ اراسىندا ايقىن كورىنەدى. بۇل جەردە قۇنانباي مەن ابايدى تارتىستىرۋ كەڭەستىك يدەولوگيا قىسپاعىنداعى شاراسىزدىق بولعانى دا راس. شىن مانىندە, اباي ءوز اكەسىن ءپىر تۇتقان. قاراڭىز: «مۇقىم قازاق بالاسى, تەگىس اقىل سۇراپتى. توبىقتىنى ەل قىلىپ, باسىن جيىپ قۇراپتى, مەكەدە ۋاقىت ءۇي سالىپ, پاتەر قىپ, جاققا شىراقتى». قىرشىن كەتكەن ۇلى ءابدىراحماندى: «جاڭا جىلدىڭ باسشىسى – ول, مەن ەسكىنىڭ ارتى ەدىم» دەپ ارداقتاعان.
وسىنىڭ وزىنەن اكەلەر مەن بالالار اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتى ءارى ايىرماشىلىعىن ورىستىڭ سول زامانداعى وزىق جازۋشىسى تۋرگەنەۆشە تولعاپ پايىمداۋدى كورەمىز. قازاق قوعامىنداعى اكە-بالا ماسەلەسىنىڭ تۇيتكىلدەرىن اشىپ ايتا بىلگەن ويشىل ابايدىڭ: ء«وزىڭ ۇلكەن, قىلىعىڭ – بالا-شاعا, بالاشا ءماز بوپ ءجۇرسىڭ تاماشاعا. اكەسى ۇرىسسا بالاعا ول دا – دوستىق, بالاسى ۇرىسسا اكەگە جاراسا ما؟» دەگەن عاقليا ناقىل جىرىنىڭ وزەكتىلىگى بۇگىنگى ءومىر اقيقاتىمەن دە استارلاسىپ جاتۋى كەرەمەت. بۇگىنگى اكە دە, بالا دا ابايدىڭ وسى ۇلاعاتىن قاپەرىنە الا جۇرسە, ەشكىمنەن كەم بولمايدى, دۇنيە ديدارلانىپ عاجاپتانا تۇسپەك.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
