– ولەگ الەكساندروۆيچ, بۇل باعدارلامانى قابىلداۋ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىندادى؟
– بانك جۇيەسىنىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى وتكەن جىلدارى ورىن العان. ولاردى شەشۋگە قانشا تىرىسقانمەن, بۇل جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن جوق. وتكەن جىلى ءبىز بانكتەرگە قاتىستى قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ كەيبىر تاسىلدەرىن وزگەرتە باستادىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ بولىگىندە تاپسىرمالارى بولدى, الايدا كرەديتتەۋدى جانداندىرۋعا قاتىستى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىز بىرتىندەپ بۇرىنعى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ناتيجەسىندە اقىرعى شەشىم قابىلداۋدىڭ وتە ماڭىزدى ەكەندىگىن تۇسىندىك. ءىس جۇزىندە پروبلەمالاردى جاسىرۋدى توقتاتۋ قاجەت بولدى. سونىمەن بىرگە جاڭا كرەديتتەۋدى ىنتالاندىرۋ نەسيە پورتفەلى ساپاسىنىڭ جاي-كۇيىن جانە ونى تيىسىنشە پروۆيزيالاۋدى تۇسىنبەيىنشە مۇمكىن ەمەس. ءوز كەزەگىندە, الەۋەتتى تاۋەكەلدەرگە قاتىستى رەزەرۆتەردى قوسىمشا قۇرۋ ءۇشىن بانكتەرگە كاپيتال قاجەت. وسىلايشا, بۇل جاعداي قارجىلىق ورنىقتىلىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ءۇشىن باستاپقى سەبەپ بولدى. ءبىز ءۇشىن پروبلەمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلامادا جۇيە قۇراۋشى بانك – كازكوممەرتسبانكپەن, ءىرى بانكتەر توبىمەن بايلانىستى بلوكتار سونداي-اق, رەتتەۋشى-قاداعالاۋشى بلوك ءبولىندى. باعدارلامانىڭ سوڭعى بلوگى قاداعالاۋشى-رەتتەۋشى قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ەسكى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋعا جانە جاڭا كرەديتتەۋدى ارتتىرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
– بانك سەكتورىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزداردىڭ اۋقىمدى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى قايتا قۇرىلىمدالعان كرەديتتەر ساناتىندا. بۇل جاعداي ولاردى ەسەپتىلىكتە پروبلەمالى ساناتىنا جاتقىزباۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى راس پا؟
– قارىزداردى قايتا قۇرىلىمداۋ ءاردايىم پروبلەمالاردى جاسىرۋ ءۇشىن جاسالادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. كەيبىر قايتا قۇرىلىمداۋ شىن مانىندە قارىز الۋشىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە بولاشاقتا قارىزدى جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ساناتىنا اۋىستىرۋعا كومەكتەسەدى. الايدا, قايتا قۇرىلىمدالعان سەبەپتى رەسمي تۇردە مەرزىمى وتپەگەن كرەديتتەر شىن مانىندە پروبلەمالى بەرەشەك بولىپ تابىلماعاندىقتان بانككە اقشا اعىنىن اكەلمەيدى. بۇل جاعداي ەسەپتەلگەن جانە ءىس جۇزىندە الىنعان پايىزدىق كىرىستەردى سالىستىرعان كەزدە ايقىن بايقالادى. ياعني, مىسالى, قارىز بويىنشا پايىزدار ەسەپتەلەدى, بىراق كرەديت قايتا قۇرىلىمدانعاندىقتان الىنبادى. وسىلايشا, بىزدە ناقتى اقشا اعىنىنسىز «بۋحگالتەرلىك پايدا» بولادى. سوندىقتان ءبىز بانكتەردىڭ بالانسى بارلىق الەۋەتتى تاۋەكەلدەردى, ونىڭ ىشىندە وسى قارىزدارعا بايلانىستى تاۋەكەلدەردى كورسەتۋ جانە پورتفەلدىڭ قاجەتتى كولەمدە پروۆيزيالانۋ مىندەتىن الدىمىزعا قويدىق.
– بانكتەردىڭ جيىنتىق پورتفەلىندەگى جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەردىڭ رەسمي ستاتيستيكاسى قانداي جانە ولاردىڭ قانداي ۇلەسى قالتارىستا قالۋى مۇمكىن؟
– 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن كرەديتتەر رەتىندە ايقىندالاتىن جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدار تۋرالى ايتاتىن بولساق, ولاردىڭ جيىنتىق پورتفەلدەگى ۇلەسى شامامەن 11% بولدى. ءبىز قايتا قۇرىلىمدانعان قارىزداردىڭ كولەمى 15%-عا جۋىق بولاتىنىن بىلەمىز. وسىعان دەيىن اتاپ وتكەنىمدەي, بارلىق قايتا قۇرىلىمدانعان قارىزدار پروبلەمالى بولمايدى, الايدا ولاردىڭ ساپاسى دا بەلگىسىز. سوندىقتان ءبىز پروۆيزيالاۋ بولىگىندە بارىنشا قاتاڭ ءتاسىلدى ىسكە اسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق.
– رەزەرۆتەردى قالىپتاستىرۋعا قويىلاتىن بارىنشا قاتاڭ تاسىلگە وتكەنگە دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىنا كەشەندى باعالاۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى. بۇل جۇمىس قانداي ساتىدا؟
– الدىمەن تۇسىندىرە كەتەيىن: بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ بانكتەر حالىقارالىق قارجىلىق ەسەپتىلىك ستاندارتتارىنىڭ (حقەس) قاعيداتتارى بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە, ولار قارىزداردىڭ ساپاسىن ايقىندايتىن فاكتورلاردى تۇسىندىرگەن كەزدە سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردى قولدانۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ەركىندىك بەرەدى. ءاربىر بانك بۇل ءتاسىلدى قولدانۋدا دەربەس جۇمىس ىستەيدى جانە سونىڭ سالدارىنان بىزدە پروۆيزيالاردى قالىپتاستىرۋ بولىگىندە كوپ نۇسقالار بار. سوندىقتان بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلدەرىنىڭ ساپاسىنا كەشەندى باعالاۋ جۇرگىزگەن كەزدە ءبىرىنشى كەزەكتە امبەباپ ءادىسنامانى ازىرلەۋ قاجەت. باعالاۋدى تىكەلەي جۇرگىزۋگە كەلەتىن بولساق, اقش پەن ەۋروپادا ەكى ءتاسىل قولدانىلادى. كەيبىر ەلدەردە ورتالىق بانكتەر بۇل باعالاۋدى دەربەس جۇرگىزەدى, كەيدە بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن تاۋەلسىز اۋديتور-كونسۋلتانت جالعا الىنادى. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇل جاعداي پورتفەلدىڭ جاي-كۇيىن ءىس جۇزىندە باعالاۋدى كورسەتەدى. بۇل باعالاۋدى تۇسىنە وتىرىپ, ءبىز ءاربىر بانككە ولاردىڭ پورتفەلدەرىنىڭ جاي-كۇيىنە وراي كەيبىر الەۋەتتى تاۋەكەلدەرگە قاتىستى رەزەرۆتەردىڭ نەمەسە كاپيتالدىڭ قوسىمشا قورىن قۇرۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل تاۋەكەلدەر ءالى دە ءالسىز شىعار, بىراق ولار بولاشاقتا ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن. باتىستا دا, ەۋروپانىڭ بارلىق ەلدەرىندە دە وسىلايشا جۇمىس ىستەيدى.
ءبىز وسى پراكتيكانى زەردەلەپ, ەۋروپا تاسىلىنە قاتاڭ سايكەستىكتە جۇمىس ىستەگىمىز كەلدى. الايدا, ءبىز قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءوزىمىزدىڭ مانداتىمىزدى باعالاعان كەزدە تەك ينسپەكتورلىق تەكسەرۋگە عانا قۇقىلى ەكەندىگىمىزدى انىقتادىق. زاڭناماعا سايكەس ءبىز بانكتەردەن رەتتەۋشى شەگەرىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدى, رەتتەۋشى پروۆيزيالار قۇرۋدى تالاپ ەتە المايمىز. مانداتقا سايكەس ءبىز بانكتەن كاپيتالداندىرۋدى ۇلعايتۋدى جانە ت.ب. تالاپ ەتە المايمىز. سونىمەن بىرگە, اقپاراتتى اشۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. باتىستا بارلىق تاۋەلسىز باعالاۋ ناتيجەلەرى جاريا بولىپ تابىلادى, سەبەبى, بۇل ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى. وسىنداي نەگىزگى ەلەمەنتسىز ءبىزدىڭ جاپپاي كۇيرەۋىمىز ىقتيمال ەدى. ءوز كەزەگىندە بانكتەر دە تاۋەلسىز باعالاۋ جۇرگىزۋدىڭ كلاسسيكالىق نىسانىنا قاتىستى كۇماندى ويدا بولدى. سوندىقتان ءبىز ءتاسىلدى شامالى وزگەرتتىك: امبەباپ ءادىسناما بولۋ ءۇشىن ءبىز اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن تاۋەلسىز باعالاۋ شەڭبەرىندە پايدالانىلاتىن قاعيداتقا وراي كاپيتالدى تۇزەتۋ قاعيدالارىن ازىرلەدىك. باسقاشا ايتقاندا, ءبىز ءادىسنامانى ءوزىمىزدىڭ بولمىسىمىزعا, مۇمكىندىگىمىزگە جانە نارىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە وراي بەيىمدەدىك. بۇل رەتتە ءبىز ونى كەيبىر بىرجولعى زەرتتەۋ بولىگى رەتىندە الماي, ونى ءىس جۇزىندە قاداعالاۋ پراكتيكاسىنا قوستىق. ياعني, بۇل حقەس بويىنشا پروۆيزيالارعا قاتىستى عانا ەمەس, سول سياقتى ءبىزدىڭ رەتتەۋشى تاسىلىمىزگە قاراي دا كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىگىن باعالاۋعا بانكتەرگە تىكەلەي تالاپ بولادى. رەتتەۋشى پروۆيزيالار ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلىپ, كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن عانا ءبىز ينسپەكتورلىق قىزمەت شەڭبەرىندە بانكتەردىڭ وسى ءادىسنامانى قانشالىقتى قولداناتىنىنا وراي تۇراقتى تۇردە باعالاۋدى جۇرگىزە باستايمىز. ءوز كەزەگىندە باعدارلامانىڭ قارجىلىق بولىگىنىڭ شەڭبەرىندە ءبىز بانكتىڭ اكتسيونەرلەرىنە ولاردىڭ بانكتى كاپيتالداندىرۋعا قاتىسۋ تالابىمەن قارجىلىق رەسۋرستاردى ۇسىنامىز.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ءبىز جۇيە قۇراۋشى قارجى ينستيتۋتى – كازكوممەرتسبانككە ارنالعان بلوكتان باستادىق. مامىلەنى جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ونىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزۋ بولدى. بۇل تاۋەلسىز اۋديت ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ءبىر ساتتە جانە سول كەزدە الەۋەتتى ساتىپ الۋشى – حالىق بانكىنىڭ تاراپىنان دا كەيبىر شوعىرلاندىرىلعان ناتيجەلەرگە شىعۋ ءۇشىن جۇرگىزىلدى. بۇل – اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن كەشەندى باعالاۋ ۇلگىسى. ياعني, ءبىز جۇيە قۇراۋشى قارجى ينستيتۋتتارىنان باستادىق جانە ينسپەكتورلىق تەكسەرۋلەردىڭ شەڭبەرىندە بىرتىندەپ وسى قاعيداتتى باسقا بانكتەرگە قاتىستى ىسكە اسىرامىز.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, كازكوممەرتسبانككە قولداۋ كورسەتپەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, سالدارى قالاي بولار ەدى؟
– ەگەر باسقا مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسىن الساق, ەشبىر ەلدە جۇيە قۇراۋشى قارجى ينستيتۋتى ابسوليۋتتىك بانكروتتىققا جاتپايدى. بىزدە ءتۇرلى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ جانە بجزق-نىڭ قاراجاتى بولىپ تابىلاتىن جەكە تۇلعالاردىڭ ءبىر تريلليون تەڭگەدەن استام, ءبىر جارىم تريلليونعا جۋىق دەپوزيتتەرى, بەيرەزيدەنتتەر جانە باسقا دا زاڭدى تۇلعالاردىڭ الدىنداعى 400 ملرد تەڭگەگە جۋىق مىندەتتەمەلەرى بار بانك بولعانىن نازارعا الۋ قاجەت. كازكوممەرتسبانكتىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى شامامەن 4 ترلن تەڭگە بولدى.
بىرنەشە وپتسيا بولدى: ءبىرىنشى نۇسقاسى – بانكروتتىق. الايدا, بۇل ءىس جۇزىندە كازكوممەرتسبانكتىڭ ەكونوميكا الدىنداعى بارلىق مىندەتتەمەلەرىن جوعالتۋىن ءبىلدىردى. بۇكىل ەكونوميكا, تەك ءبىر بانك سەكتورى عانا ەمەس, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار دا زارداپ شەگۋشى ەدى. ەكىنشى وپتسيا – ۋاقىتشا باسقارۋ, الايدا, بۇل دا سالىمشىلاردىڭ كەتۋى, بىرنەشە تريلليون تەڭگە مولشەرىندە وتىمدىلىكپەن قولداۋ. ءبىزدىڭ زاڭنامامىزدا كوزدەلمەگەن, بىراق الەمدىك پراكتيكادا قولدانىلاتىن ءۇشىنشى وپتسيا بار. بۇل بانكتە كاپيتال جەتكىلىكسىز بولعان كەزدە بانك كرەديتورلارىن قايتا قۇرىلىمداۋدى جۇرگىزۋگە, ولاردى اكتسيونەرلەر ەتۋگە ماجبۇرلەۋ. بۇل وپتسيا bail-in دەپ اتالادى. الايدا, ءبىزدىڭ زاڭنامادا ماجبۇرلەپ bail-in كوزدەلمەگەن. بۇل دا شىعىننىڭ بۇكىل ەكونوميكاعا تارالۋىن ءبىلدىردى. ۇلتتاندىرۋ وپتسياسى دا بولدى. الايدا, ول نۇسقا مەملەكەتتىڭ كاپيتالعا اقشا سالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن عانا ەمەس, سول سياقتى بانكتى وتىمدىلىكپەن قولداۋدى دا ءبىلدىردى, سونداي-اق, بۇكىل كوۆەنانتتار قوسىلار ەدى. كوپتەگەن شارتتاردا, ونىڭ ىشىندە بەيرەزيدەنتتەرمەن جاسالعان شارتتاردا كوۆەنانتتار, ياعني مەرزىمىنەن بۇرىن وتەۋ قۇقىعى ورىن الاتىن تالاپتار بار. بانكتى ۇلتتىق مەنشىككە الۋ – وسىنداي تالاپتاردىڭ ءبىرى. ياعني, ءىس جۇزىندە بانككە قولداۋ كورسەتۋ كولەمى كاپيتالعا قولداۋ كورسەتۋمەن شەكتەلمەي, سىرتقى جانە ىشكى مىندەتتەمەلەردى مەرزىمىنەن بۇرىن وتەۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي سالىم سالۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بۇكىل وپتسيالاردىڭ ىشىندە بانكتى «ناشار» جانە «جاقسى» بانك دەپ ءبولۋ جالعىز بالاما بولدى. مۇنداي ءتاسىل الەمدە قولدانىلادى – بانكتىڭ بالانسى ەكىگە بولىنەدى, ناشارىن مەملەكەت الادى, ال بانكتىڭ جاقسى بولىگى جاڭا ينۆەستورعا بەرىلەدى. كازكوممەرتسبانك پورتفەلىنىڭ پروبلەمالى بولىگى ايتارلىقتاي كولەمدە بتا بانكپەن بايلانىستى بولدى, ال بەلگىلى ءبىر بولىگى كازكوممەرتسبانكتىڭ مەنشىكتى پروبلەمالىق پورتفەلى بولدى. 2015 جىلى كازكوممەرتسبانكتىڭ پروبلەمالى اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگى بتا بانككە بەرىلگەنى ەستە بولار. الايدا, كازكوممەرتسبانكتە بتا بانك بەرگەن كرەديت بولدى. تيىسىنشە, وسى پروبلەمالى اكتيۆپەن كەز كەلگەن جۇمىس بۇل قارىزدىڭ كازكوممەرتسبانككە قايتارىلۋىندا كورىنىس تاپتى. الايدا, اقشا اعىندارى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, تيىسىنشە, بۇل كرەديت ءىس جۇزىندە پروبلەمالى كرەديت بولدى. سوندىقتان پروبلەمالى كرەديتتەر قورى ارقىلى ونى ساتىپ الۋ ارقىلى بتا بانكپەن بايلانىستى پروبلەمالى پورتفەلدىڭ بولىگىن «الىپ تاستاۋ» تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سودان سوڭ ناقتى جاعدايدى كورسەتەتىن, ينۆەستورلاردى دا, كرەديتتىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر مەن اۋديتورلاردى دا قاناعاتتاندىراتىن اۋديت جۇرگىزۋ, سوسىن ونى قاجەتتى كولەمدە پروۆيزيالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل دا جاسالدى. بىراق پروۆيزيالار ۇلكەن سوماعا جۇرگىزىلگەنى سونشالىقتى, اكتسيونەرلەردىڭ مەنشىكتى كاپيتالى وسىنداي كولەمدەگى رەزەرۆتەردى وتەۋگە جەتپەگەن بولار ەدى. سوندىقتان دا بۇرىنعى اكتسيونەرلەردىڭ كاپيتالى نولگە تەڭەستىرىلدى. ءىس جۇزىندە مۇنداي وپەراتسيادان كازكوممەرتسبانكتىڭ سول كەزدەگى اكتسيونەرلەرى زيان شەكتى. بۇل دا قالىپتى پراكتيكا: جاقسى جانە ناشار بانك بولىنگەن كەزدە, ەڭ الدىمەن, زيان شەگەتىن – بۇرىنعى اكتسيونەرلەر. سودان سوڭ بانكتى ءىس جۇزىندە ءبىر تەڭگەگە ساتىپ العان, بىراق كاپيتالداندىرۋدى بانكتىڭ قاجەتتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قامتاماسىز ەتەتىن ينۆەستور تارتىلدى. وسىلايشا, جاقسى جانە ناشار بانككە ءبولۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ىسكە اسىرىلىپ, جاڭا ينۆەستور ىزدەستىرىلدى. ءبىزدىڭ بانكتى ماجبۇرلەپ بولمەگەنىمىز, سىرتقى باسقارۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ قاتىسپاۋى جالعىز ەرەكشەلىك بولدى. بانكتىڭ مولشەرى, ۇلتتىق بانك ەتۋدەن تۋىندايتىن تاۋەكەلدەر, كوۆەنانتتاردىڭ بار ەكەندىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ايتارلىقتاي نارىقتىق سحەما تاڭداپ الىندى.
– باسقا ءىرى بانكتەر ءۇشىن قارجىلىق ورنىقتىلىقتى ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى قانداي بولدى؟
– بارلىق قالعان ءىرى بانكتەرگە ۇسىنعانىمىز – كاپيتالعا قولداۋ كورسەتۋ, بىراق ول مىندەتتى ەمەس, مۇنداي تالاپ ەگەر اكتسيونەرلەر بانكتىڭ كىرىستىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قاجەت بولعان كەزدە بانكتى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋعا, سونداي-اق, پروبلەمالى قارىزدارمەن جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولعان جاعدايدا قويىلدى. ءوزىم ايتىپ كەتكەندەي, ءبىز قولدانعان كاپيتالعا قاتىستى رەتتەۋشى شەگەرىم بەس جىلدان سوڭ كاپيتال جەتكىلىكتىلىگىنىڭ ولشەمىنە قاتتى ىقپال ەتەتىن بولادى. وسى بەس جىل ىشىندە اكتسيونەر كىرىستىلىكتى, قوسىمشا اقشا قاراجاتىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق, اكتيۆتەردى پروۆيزيالايتىنداي, نە كەپىلدەردىڭ ساپاسىن جاقسارتاتىنداي, نە تاۋەكەلدى قارىزداردى وتەيتىندەي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. سوندىقتان دا ءبىرىنشى قاعيدات – اكتسيونەرلەردىڭ بالانستى جاقسارتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن قابىلداۋ مىندەتتەمەسى, ەكىنشى قاعيدات – اكتسيونەرلەردىڭ ۇستەمە كاپيتالداندىرۋعا بىرلەسىپ قاتىسۋى. باعدارلاماعا سايكەس ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ سوماسىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن ۇلتتىق بانك, ۇشتەن ءبىرىن اكتسيونەر قامتاماسىز ەتەدى. ال ءۇشىنشى قاعيدات بويىنشا قاراجاتتى ۇلتتىق بانك قايتارىمدىلىق نەگىزىندە بەرەدى. بىزگە بانكتەردىڭ نەگىزگى كاپيتالدارىنا كىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ بىرنەشە رەت ۇسىنىلدى. ءبىز بانكتەر كاپيتالىنىڭ بۇل بولىگىنە كىرمەيمىز دەپ شەشتىك, سەبەبى بانكتەر بولاشاقتا پروۆيزيالار قۇراتىن بولسا, وندا ولار ونى اعىمداعى پايدا ەسەبىنەن قۇرادى. ال ەگەر مۇنداي پايدا جەتكىلىكسىز بولسا, پروۆيزيالار سول كەزدەگى اكتسيونەرلەردىڭ زيانى ەسەبىنەن قۇرىلۋعا ءتيىس. وسىلايشا, ەگەر ءبىز بانك اكتسيونەرلەرىنىڭ اراسىندا بولساق, مەملەكەت رەتىندە ءبىز دە باعدارلاماعا قاتىسقانىمىز ءۇشىن زيان شەگۋىمىز كەرەك. ودان باسقا, ءبىر جاعىنان قاداعالاي وتىرىپ جانە بانكتەردىڭ قانداي دا ءبىر ءىس-قيمىلداردى ورىنداۋىن تالاپ ەتە وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان اكتسيونەر رەتىندە بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەردىڭ بولۋىنا مۇددەلى بولا وتىرىپ, مۇددەلەر قاقتىعىسى تۋىنداعان بولار ەدى.
سوندىقتان دا ءبىز كاپيتالعا قاتىستى قولداۋ كورسەتەمىز, بىراق ول بازالىق كاپيتال ەسەبىنەن ەمەس, پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەردە ەسەپكە الىناتىن, بىراق زياندى وتەۋدىڭ ءبىرىنشى قارجى كوزى بولىپ تابىلمايتىن قوسىمشا كاپيتال ەسەبىنەن قولداۋ كورسەتەمىز دەدىك. باعدارلاماعا قاتىساتىن بانكتەرگە 15 جىل مەرزىمگە قارىز بەرىلەدى, وسى كەزەڭدە ول نارىقتىق مولشەرلەمەدەن تومەن مولشەرلەمە بويىنشا امورتيزاتسيالاناتىن بولادى, ال ول قوسىمشا تالقىلاناتىن ماسەلە.
– دەگەنمەن, باعدارلاما بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشارلاعان كەزدە ولاردىڭ اكتسيالارىنا رەتتەلگەن بورىشتى كونۆەرتاتسيالاۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى ەمەس پە؟
– مەملەكەت قاراجاتىن الۋعا ۇمىتتەنەتىن ءاربىر بانك قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلدار جوسپارىن ۇسىنۋعا ءتيىس. اڭگىمە الەۋەتتى تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ جايىندا بولىپ وتىر, سەبەبى قازىر بانكتەر جالپى العاندا تۇراقتى, بىراق ءبىز ىقتيمال تاۋەكەلدەر ماسەلەسىن جاۋىپ تاستاعىمىز كەلەدى. ەگەر بۇل جوسپار ورىندالماسا نەمەسە ونى ورىنداۋ بانكتىڭ قارجىلىق ولشەمدەرىن جاقسارتۋعا اكەلمەسە, وندا مۇنداي جاعدايدا پرۋدەنتسيالىق ءنورماتيۆتى بۇزۋ سول كەزدەگى اكتسيونەرلەردىڭ ۇلەسىن الىپ, ءىس جۇزىندە بانكتى باسقارۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەتىن كوۆەنانتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. بىراق مۇنداي ستسەناريدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەكىتالاي. ارينە, ءومىردىڭ ءوز سىيى بولۋى مۇمكىن, بىراق بانكتى دامىتۋدىڭ ناقتى مودەلىنىڭ بولۋى وسىنداي رەتتەلگەن قارىزدى بەرۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ياعني, ءبىز وسى قاداعالاۋ جوسپارىندا جازىلعان بارلىق ءىس-قيمىلدار ىسكە اسىرىلاتىنداي دەپ ساناساق قانا رەتتەلگەن بورىش بەرىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ءبىز جاي كاپيتالعا كونۆەرتاتسيالاۋ ىقتيمالدىعى بۇل جاعدايدا وتە از دەپ سانايمىز.
– قازىرگى كەزدە وسىنداي ءىس-قيمىلدار جوسپارلارىن, سومالاردى, مەرزىمدەرىن جانە ت.ب. كەلىسۋ بويىنشا الەۋەتتى قاتىسۋشى بانكتەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر ەمەس پە؟
– كاپيتالى 45 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن بارلىق بانكتەرگە ءبىز ءتيىستى وتىنىمدەردى جىبەردىك. بانكتەر باعدارلاماعا قاتىسۋعا كەلىسىمدەرىن بەرگەن بويدا ءبىز ولاردىڭ ارقايسىسىنان بانكتىڭ اعىمداعى ولشەمدەرى دە, اكتسيونەرلەر تاراپىنان قوسىمشا قاتىسۋ مۇمكىندىگى, اكتيۆتەر ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدار, مەنەدجمەنت قۇرىلىمى جانە تاعى باسقالارى جازىلعان بانكتى دامىتۋ مودەلىن تالاپ ەتەمىز. مۇنىڭ بارلىعى باسقارمادا قارالادى جانە ەگەر باسقارما جالپى العاندا بۇل جوسپاردى قولداسا, رەتتەلگەن قارىز بەرىلەدى. قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا قاراي بانكتەردى دامىتۋ مودەلدەرىنە قاتىستى وتىنىمدەر پىسىقتالىپ, وسى ايدىڭ سوڭىندا جانە كەلەسى ايدىڭ باسىندا ءبىز ولاردى باسقارمانىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋگە دايىن بولامىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا قىركۇيەكتىڭ سوڭى – قازان ايلارى ءبىزدىڭ ءاربىر ءوتىنىمدى قاراپ, باعالاپ, بانكتىڭ باعدارلاماعا قاتىساتىنى, نە قاتىسپايتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولادى.
سونىمەن قاتار ءبىز ەنشىلەس ۇيىمىمىز – قازاقستاننىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىق قورىن قۇرۋدامىز. زاڭ بويىنشا ۇلتتىق بانك وتىمدىلىككە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن عانا ءبىر جىلعا دەيىنگى مەرزىممەن قارىزدار بەرە الادى. باعدارلاما شەڭبەرىندە قارىزداردىڭ ۇزاق مەرزىمدى بولۋىنا بايلانىستى, ەنشىلەس قۇرىلىمدى قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
– بۇعان دەيىن ولشەمشارتتارعا قاراي باعدارلاماعا الەۋەتتى تۇردە 15 بانك قاتىسادى دەپ حابارلانعان بولاتىن. بىراق ولاردىڭ بارلىعى قاتىسۋعا نيەت بىلدىرە مە ەكەن؟
– باعدارلاماعا قاتىسۋ ەرىكتى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ قانداي دا ءبىر بانكتىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋ-قاتىسپاۋىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋى بۇل نارىققا بانكتى دامىتۋ مودەلىنىڭ شىنايى ەكەندىگىن, بەرىلگەن ولشەمدەردى ىسكە اسىرۋعا قابىلەتتى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بانكتەر باعدارلاماعا قاتىسپاسا دا بولادى. ولار باعدارلامادا كوزدەلگەن شەكتەۋلەردى وزدەرىنە قابىلداعىسى كەلمەۋى دە مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ولار ءوز رەسۋرستارىنا وزدەرى يەلىك ەتۋى نەمەسە ولاردىڭ بيزنەس-مودەلدەرى باسقا وپتسيالاردى – بىرىگۋدى, ءسىڭىرۋدى, جاڭا ينۆەستورلار تارتۋدى, جاڭا ينۆەستورلارعا ساتۋدى جانە ت.ب كوزدەۋى مۇمكىن. بانكتىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋ-قاتىسپاۋىنا قاراماستان, ونىڭ كاپيتالىنىڭ الەۋەتتى تاۋەكەلدەردى وتەۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى بولۋى تۋرالى تالاپ بۇكىل بانك جۇيەسى ءۇشىن امبەباپ تالاپ بولىپ تابىلادى.
– بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ ءوز ەنشىلەس قۇرىلىمى ارقىلى باعدارلاماعا قاتىسۋشىلارعا قانداي سوما بولەتىندىگى جايىندا ايتۋ ءالى ەرتە مە؟ بۇعان دەيىن 500 ملرد تەڭگە دەگەن سومانى ەستىگەن ەدىك.
– بۇل سوما – بىزگە ارنالعان قانداي دا ءبىر باعدار, سەبەبى ءبىز باعدارلامانىڭ كەيبىر بازالىق ولشەمدەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن ىشكى باعالاۋدى جۇرگىزدىك. وتىنىمدەردى الىپ, ولار باسقارمادا قارالعاننان كەيىن تسيفردىڭ ناقتى بولاتىنى بەلگىلى جانە ونى ءبىز جاريا ەتەمىز.
– باعدارلاما قورىتىندىسى بويىنشا قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز دەپ كۇتەسىزدەر؟
– ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بىرنەشە ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز. رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر ۇنەمى كوتەرەتىن نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – بۇل جۇمىس ىستەمەيتىن پورتفەلدىڭ ناقتى مولشەرىنىڭ ستاتيستيكا كورسەتەتىن مولشەردەن جوعارى بولۋى. تيىسىنشە, بۇل بانكتەردىڭ وتىمدىلىگىنە, كىرىستىلىگىنە جانە جاڭا كرەديتتەۋگە دە قىسىم جاسايدى. سوندىقتان دا ءبىز, بىرىنشىدەن, الەۋەتتى تۇرعىدان تاۋەكەلى بار پورتفەل كوپ كولەمدە پروۆيزيالانىپ, بانكتەردىڭ پروۆيزيالاۋ ءۇشىن, كەيىننەن بۇل پروبلەمالىق قارىزداردان تازارتۋ جانە ەسەپتەن شىعارۋ ءۇشىن كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتى قورى بولادى دەپ كۇتەمىز. ءبىزدىڭ الدىن الا جۇرگىزگەن باعالاۋىمىز بار, باعدارلاما ناتيجەسى بويىنشا بانك سەكتورىنىڭ جيىنتىق مەنشىكتى كاپيتالى ءبىر تريلليون تەڭگەدەن اسا سوماعا ۇلعايادى دەپ كۇتەمىز, بۇل قارجىلىق تۇراقتىلىقتى جانە بولۋى مۇمكىن جاڭا قولايسىز سىرتقى فاكتورلارعا ورنىقتىلىقتى كۇشەيتەدى. تيىسىنشە, بانك سەكتورىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى شارالار, كۇتكەنىمىزدەي, جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەردىڭ بەس جىل بويى وسىنداي سوماعا قىسقارۋىنا اكەلەدى, بۇل كاپيتالداندىرۋ, ەسەپتەن شىعارۋ, كەشىرۋ جانە اكتيۆتەر ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى باسقا شارالار ەسەبىنەن تۇتاستاي العاندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار جاڭا كرەديتتەردى بانكتەر نەعۇرلىم قاتاڭ راسىمدەردى, نەعۇرلىم جوعارى اندەررايتينگ ستاندارتتارىن پايدالانا وتىرىپ بەرەتىن بولادى دەپ كۇتەمىز. وسىلايشا, تاۋەكەل-مەنەدجمەنتىن جاقسارتۋ, پورتفەلدى قالىپقا كەلتىرۋ, جاڭا كرەديتتەر – باعدارلامانىڭ ءبىز كۇتەتىن ناتيجەلەرى.
– باعدارلامانى سىناۋشىلار مەملەكەت اقشاسى بانكتەرگە وتە ارزان بەرىلۋدە دەگەن پىكىردە.
– ەگەر الەمدەگى بانك سەكتورىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ كەز كەلگەن باعدارلاماسىن الساق, اقشا قاراجاتى ەشبىر جەردە نارىقتىق تالاپتارمەن بەرىلمەيدى. ەگەر بانك رەتتەلگەن قارىزدى نارىقتىق تالاپتارمەن 15 جىلدىق مەرزىمگە تارتا الاتىن بولسا, وندا ول ونى نارىقتا دا ىستەي الادى. بىزدە ونداي نارىق جوق. بىراق ينفلياتسيانىڭ 4% تومەندەۋىن كۇتە وتىرىپ, قارىزدىڭ 15 جىلعا بەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, رەتتەلگەن قارىز بويىنشا مولشەرلەمە ۇزاق مەرزىمدى مولشەرلەمەلەردىڭ تومەندەۋ ۇردىسىندە ساقتالۋدا. جالپى العاندا مۇنداي ءتاسىل باعدارلاما مىندەتتەرىن كورسەتەدى. بۇل مىندەتتەر بانكيرلەرگە كىرىس بەرۋدى ەمەس, پورتفەلدى بارىنشا پروۆيزيالاۋدى كوزدەيدى. ەگەر وسى قارىز ەسەبىنەن الىنعان كىرىستىڭ قانداي دا ءبىر بولىگى پروۆيزيالار قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن بولسا, بۇل جالپى العاندا بانكتەردى قالىپقا كەلتىرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
