قاۋىپسىز جول اۋاداي قاجەت

بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ يادروسىز الەم ورناتۋ جانە يادرولىق قارۋدى ادامزاتقا تاراتپاۋ ۇستانىمدارىنا بۇكىلالەمدىك قوعامداس­تىق جوعارى باعا بەرىپ وتىر. بۇعان وتكەن اپتادا استانا مەن سەمەي قالالارىندا وتكەن «يادروسىز الەم ءۇشىن» فو­رۋمى كەزىندە دە بۇكىل قازاقستاندىقتار كۋا بولدى. سونىمەن قاتار, الەمدىك قوعام­داس­تىقتىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قا­رۋ­دى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ناتيجەلى باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋ با­عى­تىنداعى ۇمتىلىسىن قۋات­تاي­تىن قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە 15 قازاندا شۆەيتساريا استاناسى بەرن قالاسىندا وتكەن «پارلامەنتاريلەر يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ ءۇشىن» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن پارلامەنتارالىق اسسام­بلەيا­نىڭ ارنايى وتىرىسىن ايتۋعا بولادى. وسىنداي القالى جيىنعا كوپ مەملەكەتتەردەن كەلگەن پارلامەنتاريلەر الدىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى, پرەزيدەنت جانىنداعى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى قانات ساۋداباەۆ ءسوز ءسوي­لەدى. ءوزىنىڭ سوزىندە قانات بە­ك­مىر­زا­ ۇلى جەرجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىلكىنىسى جانە ورىن الىپ جاتقان اسا كۇر­دە­لى باسقا دا وقيعالار جاعدايىندا يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ جولىنداعى نەعۇر­لىم باتىل قادامداردىڭ ماڭىزى باعا جەتكىزگىسىز ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» زار­دا­بىن شەككەن قازاق حالقى مۇنداي ز ۇلىمدىقتى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتا الماي ءجۇر. سەمەي سىناق پولي­گو­نىندا 40 جىل ىشىندە 450-دەن استام يادرولىق سىناق جاسالعان, ونىڭ ىشىندە 120-سى اتموسفەرادا جاسال­دى. ونىڭ جيىنتىق قۋاتى 2,5 مىڭ حيروسيما قالاسىن جويىپ جىبەرە الادى. سىناق سالدارىنان 1,5 ملن. ادام زارداپ شەگىپ, 300 مىڭنان استام شارشى شاقىرىم جەر ۋلاندى. ق.ساۋداباەۆ ءوز سوزىندە سونداي-اق ەلى­مىز جانە ۇلت كوشباسشىسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەل­سىز­دىك العان كۇننەن باستاپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ دايەكتى جانە بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولىپ كەلەدى, دەدى. قازاقستان ۇلىبريتانيا, قىتاي, فرانتسيا مەملەكەتتەرىنىڭ يادرولىق قارۋلارىن قوسا العان­دا­عى­دان اسىپ تۇسەتىن الەمدەگى ءتور­تىن­شى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. سەمەي پوليگونى جابىلىپ, ونىڭ ينفراقۇرىلىمى, 200 جەراستى وتكەلدەرى مەن شۇڭ­قىر­لارىنا دەيىن تەگىس جويىلدى. ارقايسىسىنىڭ قۋاتى ءبىر مەگا­تون­نالىق 1040 يادرولىق وقتۇمسىق, 104 سس-18 قۇرلىقارالىق بالليستيكا­لىق زىمىراندارمەن, 370 تاكتي­كا­لىق يادرولىق زاريادتارى بار ح-55 قا­ناتتى زىمىراندارمەن جابدىق­تال­عان 40 تۋ-95 اۋىر بومبالاۋشى ۇشاق ەلىمىز اۋماعىنان شىعارىلدى نەمەسە جويىلدى. قۇرلىقارالىق زى­مىراندارعا ارنالعان 148 شاحتالىق-ىسكە قوسۋ قوندىرعىلارى دا جوق ەتىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇ­نى­نەن پرەزيدەنت ن.­ا.نا­زار­باەۆ­تى وسىناۋ ءولىم سەبەتىن قارۋدى ساق­تاۋ­عا ۇگىتتەگەن شەتەلدىك «اقىل­شى­لاردىڭ» قاراسى از بولعان جوق, ءتىپتى «يادرولىق قارۋى بار العاشقى جانە بىردەن-ءبىر مۇسىلمان ەلى» رەتىندە بەدەلى ارتاتىنىن جانە قا­زاقستانعا مول قارجى بەرەتىندىكتەرىن دە بىلدىرگەن. سونىمەن بىرگە, سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ەليتانىڭ ەلەۋلى بولىگى دە يادرولىق الەۋەتتى ساقتاپ قالۋعا بەيىلدى بولدى, ولاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل بۇعان دەيىن ەشكىمگە بەلگىسىز ەلدى ءاپ-ساتتە «يادرولىق دەر­جاۆالار» قاتارىنا قوسار ەدى. بىراق ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جانە ولىمگە الىپ كەلەتىن قارۋدى جويۋ بويىنشا باتىل دا پاراساتتى شەشىمى الەمدەگى پروگرەسشىل ادامزاتتىڭ كوڭىلىنەن شىق­تى, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى ءوزىنىڭ سوزىندە. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتى­مىز­دىڭ تاراتپاۋ رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇلەسى پوليگوندى جابۋىمەن جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ­لار­دى جويۋىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر­عان جوق. ايتالىق, 2006 جىلى قازاقستان رەسەي مەن اقش جا­ريا­لاعان يادرولىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستاما قۇ­رىل­تايشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. 2007 جىلى استانادا وسى باستا­ما­عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىن­شى كەزدەسۋى ءوتتى. 2009 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا ورتالىق ازيانى ياد­رو­لىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ تۋ­را­لى شارت كۇشىنە ەندى. كوپ قاسىرەت شەككەن سەمەيدە قول قويىلعان بۇل كەلىسىم ارقىلى سولتۇستىك جارتى شاردا تۇڭعىش يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرىلدى جانە وسىنداي العاشقى ايماق ەكى يادرولىق دەرجاۆامەن شەكتەسىپ وتىر. ال, جالپى, قازاقستان مەن ايماق مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ۇستا­نىمدارىن جاقتايتىنىن قۋاتتادى. قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ الەم­دەگى ءىرى قورىنا يە بولۋمەن قاتار, ونى وندىرۋدە الەمدە ءبىرىنشى ورىن الا وتىرىپ, ماگاتە كەپىلدىكتەرىمەن بەيبىت اتومدى دامى­تۋ­دى جاقتاپ كەلەدى جانە يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نى­عاي­تۋ جانە بولشەكتەنەتىن ماتە­ريال­داردىڭ تارالۋ تاۋەكەلدەرىن بولدىر­ماۋ جونىندەگى حالىق­ارالىق كۇش-جىگەردى قول­داۋدا. وسىعان باي­لانىستى 2009 جىلى پرەزيدەنت ن.­نا­زار­باەۆ قازاقستان ماگاتە قام­قور­شى­لىعىمەن يادرولىق وتىن­­نىڭ حا­لىقارالىق بانكىن ءوز اۋما­عىن­دا ورنالاس­تى­رۋعا ءازىر ەكەنىن ءما­لىمدەدى. ءبىز بەيبىت اتوم ەنەر­گە­تي­كاسىن قاۋىپ­سىز دامىتۋعا ءمۇد­د­ەلى بارلىق ەلدەردىڭ ىزگى ەركىمەن بۇل يدەيا جۇزەگە اسادى جانە حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتا تاراتپاۋ جۇيە­سى­نىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تەتىگى پايدا بولادى دەپ سەنەمىز, دەدى ق.ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە. قازاقستان پرەزيدەنتى ۆاشينگتوندا 2010 جىلعى ساۋىردە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە يادرولىق قارۋلاردى جالپىعا بىردەي تاراتپاۋ تۋرالى جاڭا ءام­بە­باپ شارت جاساۋ تۋرالى باستاما كوتە­رىپ, 2011 جىلعى قىركۇيەكتە وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66­­-سەس­­سياسىنىڭ شەڭبەرىندەگى جو­عار­عى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر بارى­سىن­دا دا يادروسىز الەم قۇرۋدىڭ دۇنيە جۇزىندەگى قاۋىپسىزدىككە وڭ اسەر ەتەتىنىن تاعى دا جاريا ەتتى. وسىلايشا حالىقارالىق ارەنادا تىڭ ماسەلەلەر كوتەرىپ جۇرگەن ەلباسىنىڭ باستاماسىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا 12-13 قازان كۇندەرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي استانا مەن سەمەي قالالارىندا «يادرولىق قارۋ­سىز الەم» فورۋمى اتتى اۋقىمدى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. الەم­نىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆتىڭ تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جولىنداعى كۇش-جىگەرىن قولداعان ۇندەۋ قا­بىلداپ, يادرولىق قارۋسىز الەم جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدى. ق.ساۋداباەۆ, سونىمەن قاتار, قا­زاقستاننىڭ سەمەي سىناق پولي­گو­نىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تا­مىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى قولداپ, ار­نايى قارار قابىلداعانىن, 2009 جىلدان بەرى 29 تامىز سولاي اتا­لىپ كەلە جاتقانىن كولدەنەڭ تارت­تى. مەن بۇل كۇن «پارلامەنتاريلەر يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ ءۇشىن» دەگەن حالىق­ارا­لىق شارا قىزمەتىندە ءوزىنىڭ لايىق­تى ورنىن الاتىنىنا سەنەمىن, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتسەك, اتالعان قاۋىمداستىق ءمۇ­شە­لەرى قازىرگى تاڭدا 800-دەن استام ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن 80 مەملەكەتتەن جينالادى. ەگەر يادرو­سىز الەم قۇرۋعا شىنايى ۇمتىلعان ءارتۇرلى ەلدەردەگى بارلىق ىزگى نيەتتى ادامدار وزدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, وسى جوعارى ىزگى ماق­ساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تابان­دى­لىقپەن جانە دايەكتىلىكپەن كۇ­رە­سەتىن بولسا, ءبىز عالامشاردى ۇنەمى ءتونىپ تۇ­راتىن يادرولىق قاتەردەن قۇتقارا الا­تىنىمىزعا كامىل سەنەمىن, دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى. استاناداعى فورۋم جانە بەرندەگى پارلامەنتاريلەر كەزدەسۋى ياد­رو­لىق تاراتپاۋ جانە يادرولىق قا­رۋسىزدانۋ بويىنشا جاھاندىق قوز­عالىستا جاڭا وڭ ۇدەرىستەر بەلگىلەنگەندىگىن كورسەتتى. حالىقارالىق قوعامداستىق قازىرگى تاڭدا ادامزات ويلاپ تاپقان ەڭ قاتەرلى قارۋ – يادرولىق قارۋدان تەزىرەك قۇتىلۋ امالىن ىزدەسە ءجون بولار ەدى. الەم مەملەكەتتەرى الدارىنداعى مۇرات­تا­رىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ولارعا باسقا مەملەكەتتەردىڭ وڭ ىقپال­دا­رى كەرەك. وسىنداي جاۋاپتى رولگە قازاقستان شىعا الار ەدى, دەدى پارلامەنتاريلەر كەزدەسۋىندە قاۋىم­داستىقتىڭ تەڭ ءتورايىمى, ۇلى­بريتانيا لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى سيۋ ميللەر حانىم. 1945 جىلدىڭ قىرقۇيەك ايىندا حيروسيما قالاسىن كورگەن سوڭ, قىزىل كرەست حالىقارالىق كومي­تە­تiنىڭ دارىگەرى مارسەل جينو بى­لاي دەپ جازىپتى: «...ءبىز مۇنداي سۇمدىقتى ەشقاشان كورگەن ەمەسپىز. قالانىڭ ورتالىعى جەرمەن جەك­سەن ەتىلىپتى. ەشتەڭە قالماعان. بارلىق تىرشىلىك يەلەرى ءاپ-ساتتە ورتەنىپ كەتكەن». بۇل سوزدەر بۇگىنگى كۇنگى كەلتە, شولاق ويلايتىندار ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولۋ كەرەك. حا­لىقارالىق اپاتتى ەستەن شىعار­ماي, ەشقاشان دا بىرەۋلەردىڭ با­سىنا مۇنداي زوبالاڭ تۋماس ءۇشىن ونى جويۋدىڭ جولدارىن ءبارىمىز بىرىگە وتىرىپ ىزدەۋىمىز قاجەت. مۇنداي ىزدەۋ جولىنىڭ اۋاداي كەرەك ەكەندىگىن سوڭعى 20 جىل بويى ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ساۋلەبەك كوكشە ۇلى.