– بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ەڭ كۇردەلى تۇسى, – دەدى باكەڭ سوندا, – نۇراعام, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «ۇرپاقتار ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى جالعايدى. ول جول – سارا جول, ماڭگىلىك ەلدىڭ جولى» دەمەپ پە ەدى. ەندى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ءوزىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر دە بىلۋگە ءتيىس. قازاق تاريحى تۋرالى كىتاپتى شەتەلدىك ديپلوماتتارعا سىيلايمىز. ولار وزدەرىنىڭ سايا-سي جازبالارىندا قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى عانا ەمەس, وتكەنى, بولاشاعى جونىندە ساراپتاما دۇنيەلەر جازاتىن بولادى».
وسىلايشا باقىت ساعىندىق ۇلىنىڭ يدەياسىمەن «قازاق حاندىعىنان – ماڭگىلىك ەلگە» اتتى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە كىتاپ شىعاردىق. وعان كارل بايپاقوۆتىڭ, ءابساتتار دەربىسالىنىڭ, حانگەلدى ءابجانوۆتىڭ, ەرلان سىدىقتىڭ جانە ءوز ماتەريالدارىم ەندى. استانادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شەتەلدىك ميسسيالار مەن كونسۋلدىقتاردىڭ, ەلشىلىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. كەيىن تارازداعى ۇلى تويعا دا بارىپ قايتتىق.
باكەڭمەن ەكەۋارا اڭگىمەمىز كەيدە سان الۋان تاريحي دەرەكتەرگە اۋىسادى. ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى تۋرالى اڭگىمەمىز ۇزاققا سوزىلعانى بار. باكەڭ مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريحي راشيدي» كىتابىن ايداۋدا ءجۇرىپ ىلەكەڭنىڭ قالاي وقىعانىنا تاڭدانىس ءبىلدىردى.
– ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تريلوگياسىنداعى دەرەكتەردىڭ بارلىعىندا «تاريحي راشيدي» شىعارماسىنىڭ تابى جاتىر. قالامگەر سونى قالاي ەكشەپ, زامانمەن قالاي ۇيلەستىرىپ جىبەرگەن دەسەڭشى شىركىن. ول كىتاپتى ءبىز كۇنى كەشە عانا قولعا تۇسىردىك قوي. تالانت قوي شىركىن, تالانت, – دەپ باكەڭ تامسانا اڭگىمەلەيدى.
مىنە, سول باقىت وسپانوۆتىڭ سوۆحوز ديرەكتورى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى كەزىندەگى قىزمەتى ەمەس, مەنى تابىستىرعان دا, تانىستىرعان دا جەر قاتىناستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن كەزى بولدى. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەكاراسىنا دەليميتاتسيا مەن دەماركاتسيا جاساۋ تۇسىنداعى كەزدەسۋلەر ەدى. ول كەز ەل تاعدىرى, جەر تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان شاق بولاتىن. وسىنداي كەزەڭدە باقىت ساعىندىق ۇلىنىڭ ەكىنشى جۇمىس ورنى پارلامەنت ءماجىلىسى بولدى. شەكارانى شەگەندەۋ تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتۋدىڭ ءبىر بەلگىسى عوي. سول سەبەپتى كورشىلەرمەن شەكارا ماسەلەسىن ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىندە بەكىتىپ الۋ ەلباسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى تاپسىرماسىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ارينە, جەر ماسەلەسى قاشاندا كۇردەلى, ونىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ديپلوماتيالىق العىرلىقتى تالاپ ەتەدى. مىنەكي, وسىنداي شارۋانىڭ باسى-قاسىندا باقىت ساعىندىق ۇلى ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن العىرلىعىن كورسەتە ءبىلدى.
پارلامەنت ماجىلىسىندەگى شەكاراعا قاتىستى زاڭداردى راسىمدەگەن حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى باس كوميتەت ەدى. ال كوميتەتتىڭ اتىنان زاڭدى جۇرگىزۋدى ماعان تاپسىردى. سوندىقتان دا سول ءبىر مازاسىز كۇندەر مەن تۇندەر تۋرالى جازۋ دا, ەسكە ءتۇسىرۋ دە وڭاي ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ويداعىداي ورىندالدى. ال دەماركاتسيا جاساۋ مۇلدەم قيىنعا سوقتى. وسى ساتتە باقىت وسپانوۆتىڭ جانىندا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى مۇرات اتانوۆ ءجۇردى. مىنە, وسى كەزدە باقىت وسپانوۆپەن جاقىنىراق تانىسۋعا تۋرا كەلدى.
– باكە, ءسىز بوسقا اگرونوم, ەكونوميست بولىپ كەتكەنسىز عوي. ءسوزدىڭ مايىن تامىزاسىز, پوەزيانى تالداعاندا تالاي ادەبيەتشىنى جولدا قالدىراسىز, – دەيمىن ءسوز اراسىندا.
– ءسىز ەكەۋمىز پوەزيا رۋحى قونعان جەردە دۇنيەگە كەلگەن جوقپىز با؟ بەسىگىمىزدى انالارىمىز «الديمەن» عانا ەمەس, ۇلى اقىنداردىڭ ولەڭىمەن تەربەتكەن جوق پا؟ بالا كۇنىڭدە قۇلاقتا قالعان ءان ومىرباقي ەسىڭنەن كەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە ابايدى, جاتا-جاستانا وقىدىم. اجەم مارقۇم ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسى تۋرالى قۇلاعىما قۇيدى عوي...
– ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسى دەيسىز بە؟ ول نە؟
باكەڭنىڭ مەنەن ءبىر جاسقا جەتەر-جەتپەس ۇلكەندىگى بار. سوعان قاراماستان, ءسىز دەپ سويلەيدى. سىپايىلىق, بيازىلىق, ءجۇرىس-تۇرىسى ونىڭ تەكتىلىگىن كورسەتەدى. سول ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسى مەنى قاتتى قىزىقتىردى. بيليارد ويناي ءجۇرىپ, جۋرناليستىك ەسكى ادىسكە سالىپ ورايلاپ, ابايلاپ سۇراق قويامىن.
– ءسىز, كوممۋنيزم قۇرۋشى جاستاردىڭ مورالدىق كودەكسىمەن تاربيەلەنگەن جوق پا ەدىڭىز؟!
– سول مورالدىق كودەكستە ايتىلعاننىڭ ءبارى دۇرىس. بىراق ءسوز بەن ءىسى ۇيلەسپەگەن سوڭ قۇنى كەتتى عوي. ال ونىڭ ارجاعىندا قۇران, ءىنجىل, تالمۇت تۇرعانىنا ەشكىم ويلانا بەرمەيدى. ال مەن ءۇشىن اجەم ۇيرەتكەن ءومىر ءسۇرۋ ساباقتارى باسقاشا ەدى. زليمان اجەم:
عىلىم تاپپاي ماقتانبا,
ورىن تاپپاي باپتانبا...
بەس نارسەدەن قاشىق بول,
بەس نارسەگە اسىق بول,
ادام بولام دەسەڭىز, – دەپ اباي ولەڭدەرىن قۇلاعىما قۇيا بەردى.
– سول بەس نارسە ءسىزدىڭ ومىرىڭىزبەن قانداي بايلانىستا بولدى؟ وسىنى سانامالاپ ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– ەسەپ كەستەسىن قالاي جاتتاسام, ۇلى ابايدىڭ بەس اسىلى مەن بەس نارسەدەن قاشىپ جۇرەتىن قاسيەتىن بويتۇمارداي جاتتاپ الدىم. وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق – اباي بابا ايتقان كەساپات بەس نارسەلەر. مەن وسىلاردان قاشىق بولدىم-اۋ دەپ ويلايمىن.
ءيا, باقىت وسپانوۆتى قازاقستان شەكاراسىنا قاتىستى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا تەرەڭىرەك تاني ءتۇستىم.
ەلىمىز تاراپىنان مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ بويىنشا جۇمىستار ۇكىمەتتىڭ قازاقستاننىڭ قىرعىزستانمەن, رەسەيمەن, تۇرىكمەنستانمەن جانە وزبەكستانمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيا تۋرالى قاۋلىسىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. كوميسسيانىڭ قۇرامىنا مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, وبلىستىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ, ءتۇرلى مەكەمەلەردىڭ ماماندارى گەودەزيستەر, كارتوگرافتار, گيدرولوگتار مەن جەرگە ورنالاستىرۋشىلار ساراپشى رەتىندە تارتىلعان جۇمىس توبى جاساقتالدى. ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعات بازاسىنداعى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارنايى مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرىنىڭ بارلىق قۇقىقتىق ماتەريالدارى جيناقتالىپ, زەرتتەلىپ ءاربىر مەملەكەتپەن جۇرگىزىلەتىن كەلىسسوزدەردىڭ ءتاسىلى مەن پرينتسيپتەرى ازىرلەندى.
سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان قىسقا مەرزىمدى 1992-2005 جىلدار ىشىندە قازىرگى زامانعى قۇرلىقتىق شەكاراسىن بارلىق پەريمەترى بويىنشا بەلگىلەي الدى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا قىتايمەن جانە كسرو قۇرامىنداعى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن اراداعى ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن كەلىسسوزدەر دە ناتيجەلى جالعاسىن تاۋىپ, مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان جيىرما جىلدا قاۋىپسىزدىك كەپىلى شەكاراسىن نىعايتا الدى.
– 2006 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ سالتاناتى كەزىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى «قازاقستان ءوزى شەكتەسەتىن رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان جانە قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكارا ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشىپ, حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتتى. بۇل – قۇرلىقتاعى شەكاراسىنىڭ ءوزى 14 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇلكەن تابىسى. ءبىز بارلىق كورشىلەرىمىزبەن ورنىققان ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ادال ارىپتەستىكتى قاستەرلەيمىز جانە الداعى ۋاقىتتا دا ەسەلەي بەرەتىن بولامىز» دەگەن بولاتىن. جاسىراتىنى جوق, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەڭ ءبىر نازىك ءارى تەرەڭ ديپلوماتيالىق شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن شەكارا ماسەلەسىنەن شۋ شىعارماي, مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسىنە ەشبىر نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ, تىگىسىن جاتقىزىپ, وڭتايلى شەشۋ – ايتۋعا عانا وڭاي شارۋا ەدى. وسىناۋ تاريحي ميسسيانى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ سىندارلى ساياساتى ارقىلى تۇپكىلىكتى شەشىپ بەردى. رەسەي عىلىم اكادەمياسى گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ اۋماعىندا تەرريتوريالىق-ەتنيكالىق داۋعا ۇلاسۋى مۇمكىن 180 نۇكتە بار ەكەن. «بارلىق كورشىلەرىمىزبەن شەكارا ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشىپ, حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتتىك» دەگەن پرەزيدەنتتىڭ دايەكتى پىكىرىنەن كەيىن عانا ەركىن تىنىستادىق, – دەيدى باقىت وسپانوۆ سول جىلداردى ەسكە الىپ.
راسىندا دا, شەكارا ماسەلەسى تەرەڭنەن ويلاستىرىلىپ, بايىپپەن شەشىلۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ساياسي ماسەلە. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ شەكارا داۋىنا بايلانىستى ءىرىلى-ۇساقتى قاقتىعىستارعا ۇشىراپ جاتقانىن كورگەندە, نەمىستىڭ بەلگىلى گەوساياساتتانۋشىسى ك.حاۋسحوفەردىڭ «گرانيتسا – ەتو سكورەە پولە براني, نەجەلي يۋريديچەسكي زاكرەپلەننايا نورما» دەگەن پىكىرى ەسكە تۇسەدى. مىنە, باقىت وسپانوۆ ۇلتتىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەسىن شەشۋ بارىسىندا جۇمىسشى توبىنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە وسىنداي سىندارلى سىننىڭ ىشىندە ءجۇردى.
باقىت وسپانوۆ شەشەن جىگىت, جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ سويلەيدى. ال ءسوز جاندى جادىراتاتىن دا, جاندى جارالايتىن دا قۇدىرەت. مىنە, وسى ساتتەردە باكەڭ ءسوزدى «ابايدان, ءسۇيىنبايدان, جامبىلدان, مۇقاعالي مەن تۇمانبايدان, قادىر مەن ساعيدان» الدىم دەپ اعىنان جارىلار ەدى. «پايدا ويلاما, ار ويلا» دەگەن اباي. باقىت وسپانوۆتىڭ ءومىر كرەدوسىنىڭ ءبىرى وسى ۇلاعاتتان وربىگەن. سوندىقتان دا كۇلشەلى جەر كوميتەتىندە جۇرگەندە باكەڭنىڭ جامان اتى شىققان جوق. بۇگىندە دە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. جەتپىس دەگەن ابىرويلى جاسقا جەتتى.
جەتپىس دەگەن اق بەرەننىڭ وعىنداي,
قارىپ تۇسەر تاس كومىردىڭ شوعىنداي.
جەتپىس دەگەن ەسىڭدى الار قىزىق جاس,
جىگىتتىكتىڭ تاۋسىلمايتىن شاعىنداي,
– دەيمىن باكەڭە.
– ۋاكەم-اۋ, بۇل سوزگە سەنىپ قالمايمىن با؟, – دەيدى ول.
– راسى سول...
ۇزاق جىلداردان بەرى سىيلاسۋ مەن سىرلاسۋدان تۇراتىن اعالى-ءىنىلى دوستىق كوڭىلىمىز ارقاسىندا باقىت وسپانوۆتىڭ رۋحاني جان دۇنيەسى تانىلا تۇسكەندەي بولدى. ويتكەنى, باقىت ساعىندىق ۇلىمەن كەز كەلگەن زاماناۋي تاقىرىپتاردا پىكىر الىسا الاسىڭ. سابىر ساقتايتىن تاماشا قاسيەتى بار. وسى قاسيەت باقىت وسپانوۆتى قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە كوتەردى. ويتكەنى, ەلشى ەل تاريحى مەن ەكونوميكاسىن عانا ەمەس, سان سالالى اڭگىمەلەردەن قورىتىندى جاساي الاتىن ساراپشى بولۋعا دا ءتيىس. سوندىقتان دا بابالارىمىز «ەلدەستىرمەك ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق جاۋشىدان» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي.
ومىردە تالاي اداممەن تانىسىپ, جۇزدەسەسىڭ. بىراق ولاردىڭ ءبارىن سىرلاسار دوس ەتە المايسىڭ. ول مۇمكىن دە ەمەس. ال باقىت وسپانوۆتىڭ ءجونى ءبىر باسقا. ول سىيلاسا دا, سىرلاسا دا, اقىلداسا دا, ويلاسا دا الادى. ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرىن جان مەن ار بيىگىمەن ۇشتاستىرعان باقىت وسپانوۆ وسىنداي ازامات!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا اكادەميگى
