ەل بىتكەن كەش باتسا-اق شاڭىراعىنا جينالىپ, اراسىنداعى حات بىلەتىندەرگە قولى جەتكەن داستان-جىرلاردى وقىتىپ, قىسىلتاياڭ كۇندەردىڭ ىزعارىنان قۇرىسىپ قالعان ارقاسىن ءبىر كەڭىتىپ الىپ, پاي-پايلاپ ءۇيدى-ۇيىنە تاراساتىن تۇندەردە مۇراتبەك قارتتىڭ كوڭىلى, اسىرەسە, «ەر سايىنعا» قاتتى قۇلاپتى. «وت جاعالاي وتىرىپ, وتتىڭ باسىن تولتىرىپ, ءۇيىڭ بازار بولعانداي, كوپ پە ساعان كەرەگى؟ ءبىرىن مىڭعا بالاعان, قۇداي ءوزىن قالاعان, جۇرتقا قورعان بولعانداي, ءبىر مە ساعان كەرەگى؟» دەگەن پىرىنەن مىڭعا تاتيتىن جالعىز ۇل سۇراعان بوزمۇنايدىڭ دۇعاسى تۇڭعىش نەمەرەسىن جالاڭاش توسىنە سالىپ ءجۇرىپ وسىرگەن قاريانىڭ دا تىلەۋىنە جۇقپاي قالدى دەيمىسىز.
...بىلايعى جۇرتتا كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن توسىن ەسىم مۇراتبەكتىڭ تۇڭعىش نەمەرەسىنە وسىلاي بۇيىرعان كورىنەدى.
تۋعان شەشەسىنەن التى جاسىندا قالعان سايىننىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى وزگەلەرگە ۇقسايدى ءھام ۇقسامايدى. ۇقسايتىنى – جۇرت كورگەن سوعىستى كورىپ, جۇرت شەككەن ازاپتى بىرگە شەككەنى. «راسىندا دا, قاي ۋاقىتتان باستاپ ماعان ەس كىردى؟! ءيا, ءيا, ەڭ اۋەلى قارنىمنىڭ قاتتى اشقانى ەسىمدە» دەيتىن ءبىر اڭگىمەسىندە. كوكىرەك كوزىنە سانا دارىپ, اقىل كىرگەن ساتتە دۇنيەنى العاش اشتىقپەن ءتۇيسىنۋ سول ۋاقىت پەرزەنتتەرىنىڭ ەنشىلى سىباعاسى ەدى عوي. ۇقسامايتىنى – كۇنى كىجىنۋمەن وتەتىن كوپ كەدەيدىڭ قۇدايدى قارعاۋدان اسپايتىن پارىقسىزداۋ اشۋىن بويىنا جۇقتىرماعانى. بۇل ۇستامدىلىق سونشاما تار زاماننىڭ وزىندە نالەت ايتىپ, قارعانىپ كورمەگەن اتاسىنىڭ شاپاعاتى ەكەنى انىق. «وتباسىمەن جىبەكتەي ەسىلىپ تۇراتىن مۇراتبەكوۆتەر اۋلەتىنەن» جۇققان باسىرەلى مىنەزى ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنان انداعايلايدى دا تۇرادى.
* * *
«كوركەم ءسوزدىڭ جانى – كوركەم وبراز» دەپتى سايىن مۇراتبەكوۆ بەرتىندە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا. ول قاي شىعارماسىندا دا الدىمەن وبرازداردى قالىپتاۋعا كۇش سالدى. ونىڭ گالەرەياسىندا ءبىر جاقتى جاقسى, ءبىر جاقتى جامان كەيىپكەر جوق. ءتىپتى «جابايى الماداعى» ەڭ سۇيكىمسىز تۇرجاننىڭ ءوزى العاش ساحناعا شىققاندا قورعانسىزداۋ, مومىنداۋ قالىپتا كورىنەدى. ونىڭ قاي كەيىپكەرى دە ەسەرسوق رىسبەك سياقتى قۇبىلۋعا بەيىم تۇرادى. وقىرمان كوپ ءۇمىت ارتىپ, باۋىر باسىپ قالاتىن زيباشتىڭ ءوزى بريگادير سايلانعان سوڭ ءاپ- ساتتە سىزدانىپ شىعا كەلەدى. ال, الگى رىسبەكتى وقۋشى ىشتەي جەر-جەبىرىنە جەتسە, مانسۇقتاسا, قارعاپ-سىلەسە دەپ ىشتەي تىلەپ وتىرسا دا, جازۋشى اسىعا قويمايدى. وسى رىسبەك توڭىرەگىندە ءوربيتىن ادام سەنگىسىز وقيعالاردىڭ ءبارىن كورىپ-بىلە تۇرا اينالاسىنداعىلار كەزى كەلىپ قالعاندا «ارعى اتاسى ارقالى, ارۋاقتى ادام ەدى, جارىقتىق» دەپ اينالىپ-تولعانىپ شىعا كەلەدى. سايىننىڭ كورۋ اياسىنداعى كوپشىلىك تە يىلگىش, قۇبىلعىش. ونىڭ ۇعىمىندا دا «كوپتە ادىلەت جوق». سوعىستىڭ زاردابىنان ادامدار وسىنداي بولىپ كەتتى دەپ اقتاپ الماق نيەت تە جوق. سوعىستان تىس, ەل وڭالىپ, زامان تۇزەلگەن كەزەڭدى نەگىز ەتكەن «باسىندا ۇشقارانىڭ» پوۆەسىندەگى ءبىر شال ايتاتىن «اعايىن-تۋعان دەپ قايتەسىڭ, بۇلارعا الاڭداپ. ول سەن الىستا جۇرگەندە – بۇلاردىڭ باۋىرى ەزىلىپ, ەمەكسىپ تۇراتىنى, ال ەرتەڭ وسىلاردىڭ ورتاسىنا كەلشى...» دەگەن كوزقاراس تا اشەيىن كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا سالا سالعان ءسوزى ەمەس, كوپتىڭ قالپىن الاڭسىز باققان, قاپىسىز اڭعارعان جازۋشىنىڭ تۇپكى ويى. جالىققىش كەلەتىن ادام جاراتىلىسى جايلى اقىرعى توقتامى.
«جۋسان يىسىندەگى» قورعانسىز, ءيى جۇمساق ەرتەگىشى ايان ەتى قىزىپ, كولدەنەڭ دۇنيەدەن ءوزىن ازات سەزىنىپ تۇرعان ءبىر ساتىندە تۇنگى اسپانعا قاراپ: «جۇلدىزدىڭ نۋى ءجيى ەكەن, ەرتەڭ كۇن جىلى بولادى», دەيتىن. جانە بۇل ءسوزدى ادەتتەگى ەلەۋسىز كەزىندە ەمەس, ەرتەگىسىن ايتىپ بولىپ, اشەيىندە كوزگە ىلە قويمايتىن قاتارلاستارىن وزىنە ابدەن جۇگىندىرىپ العان سوڭ شىعارماشىلىق توعايعان كوڭىل-كۇيدە تۇرىپ ايتادى. ال, ادەتتە اڭگۇدىكتەۋ كەلەتىن ويىن بالالارى ءدال وسى ساتتە ول نە ايتسا دا سەنۋگە, نە دەسە دە كونۋگە دايار تۇراتىن. كۇن سايىن جاڭا ەرتەگى ويلاپ تابۋ – ونىڭ ايانىشتى كەيىپكەرىنىڭ ءبىر ساتكە وزگە جۇرتقا كورسەتكەن سەسى, وزگەنىڭ الدىنداعى ءوزىنىڭ ءبىر عانا ارتىقشىلىعىن پايدالانۋى بولاتىن. ال, وزگە بالالارعا «نۋى» دەگەن نە-ەي؟» دەگىزىپ, ءتىپتى, وزىنەن سۇراپ الۋعا باتپايتىنداي بيىكتەپ كەتەتىنى – ىلعي دا قاعاجۋ كورىپ, كوپ قىزىققا سىرتتاي قاراپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولاتىن كەمتار بالانىڭ كەزەگى كەلگەندە قايتارعان ەسەسى دەۋگە كەلەدى. باس كەيىپكەر قانشا ايانىشتى سۋرەتتەلسە دە, ونىڭ كولەڭكەسىندە كورەر كوزگە كوپ شالىنباي اڭگىمە بىتەر-بىتكەنشە ەرىپ وتىراتىن وسى ءبىر تاكاپپار «مەن» ەرتەگىشى اياننىڭ ومىردەن تاپقان ءبىر جۇبانىشى ىسپەتتى. ىلعي دا ءوزىنىڭ كەم ەكەنىن, وگەي ەكەنىن سەزىنۋدەن شارشايتىن ىشكى تاكاپپارلىق ءوز قورەگىن وسىنداي ساتتەردەن ايىرار ەدى.
سايىننىڭ بالا كەزىنە تاپ كەلگەن سوعىس پەن جوقشىلىق ونىڭ قاي زامانداسىن دا وسىنداي «جۇبانىشتاردى» مالدانۋعا ماجبۇرلەدى. «وزىندە بارمەن كوزگە ۇرارلىق» ەشتەڭەسى جوق, جان دۇنيەسى كەدەي, كورگەنى مەن تۇيگەنى از, وتباسىلىق تاربيە دەگەن ادىرا قالعان, ۇرپاق, ءداستۇر ساباقتاستىعى ءبىر ءسات ءۇزىلىپ تۇرعان كەزدە ومىرگە كەلگەن, دۇنيە دەگەندى كۇشتىنىڭ السىزگە كۇش كورسەتۋى دەپ قانا تانيتىن ونىڭ قاتارىنىڭ سۇيىنەر قاھارمانى رىسبەك, اجىبەك سياقتى اڭگۇدىك مىنەزىنەن وڭگە تۇگى جوق كەمىستەۋ ادامدار بولدى. جازۋشى دا اينالاسىنا وسىلاي قاراپ, جوعى تابىلىپ, وشكەنى جانىپ, تاۋبەلەي قۋانعان ءساتىنىڭ وزىندە اۋزىنا اقسارباس ەمەس, «جەتى نان» دەگەن جۋاستاۋ ءسوز تۇسەتىن اجەسى («جابايى الما») سەكىلدى زامانىنان جەڭىلگەن جۋاس, ءپاس ادامداردىڭ قاباعىن كوپ باعىپ ءوسىپتى.
جاساعان وبرازداردىڭ باسىم بولىگى قارابايىر ادامدار ەكەنىنە قاراماستان ارقايسىسى ءبىر-ءبىر پاتشاعا بارابار دەڭگەيدە بەينەلەنەدى. ول قالىپتاعان بالالار دا زورلىق پەن قورعانسىزدىق ارالاسقان قىم-قۋىت تارتىستىڭ ىشىندە جۇرەدى. «بالانىڭ ىستەگەنى بىلىنبەيدى» دەگەن ءسوزدى سايىندى وقىعاندا باسقاشا تۇسىنەسىڭ. بالانىڭ ىستەگەن قولعابىسى عانا ەمەس, قىلمىسى دا بىلىنبەيدى ەكەن. ولار ىستەگەن جامانشىلىقتار ۇلكەندەر تاراپىنان ايتىلاتىن «بالا عوي» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قالقاسىندا قالىپ كەتە بەرەدى ەكەن. ادىلەتسىزدىك اتاۋلى دا بالالىق شاقتان باستالادى ەكەن. ءبىز تۇنىق كەز, بالالىق شاق دەپ تەك سۇيسىنىسپەن, ساۋلەلى ەستەلىكتەرمەن ەسكە الاتىن بالا شاققا سايىن تىم باسقاشا قارايدى. جانە ءسىز بەن ءبىزدىڭ ادەمى ەستەلىگىمىزدەن گورى سايىننىڭ قاتاڭ رەاليزمى شىندىققا جاقىن.
ادامعا ءتان قايشىلىقتى سەزىم مەن مىنەزدەردىڭ بارىمەن قاپىسىز سۋارىلىپ, جان-جاقتى قاشالعان كەيىپكەرلەرى ساحناعا قاي كەزدە شىعىپ, قاي كەزدە سويلەپ, قاي كەزدە توقتاۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى دە بولعان ءىستى بولعانداي قىلىپ, باس سالىپ, تابان استىندا جازىپ تاستاۋدى جازۋشىلىق ونەر كوتەرمەيتىنىن, قاي تاقىرىپتى جازساڭ دا, الدىمەن ۋاقىتتىڭ ايتار ءسوزىن باعامداپ الماي بولمايتىنىن بەكەم ۇستانىپ وتكەن جازۋشىنىڭ ءوزى سياقتى...
سايىن تۋعان جەر, تۋعان اۋىل تۋرالى قاستەرلى ء(ھام جاتتاندى) قاعيدالاردى دا سىرىن قاشىرىپ ايتا بەرمەيدى. كۇللى شىعارماسى اۋىل تىرشىلىگىنە ارنالسا دا, وندا «اۋىل – عاجايىپ, اۋىل – كەرەمەت», «قىرمانعا كەل, قالقاتاي» دەيتىن ۇران جوق. وندا ءومىر بار, ادام بار – اۋىل سونىڭ فونى عانا. جازۋشى بۇل فوندى جەتە بىلگەنى, جاقسى تانىعاندىعى ءۇشىن تاڭداپ العان. ايتپەسە, سوعىس جىلدارى ء«بارى دە مايدان ءۇشىن» دەپ, تىلداعىلاردىڭ اشتان ولگەنىنە, تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا ۇرانعا ەرىپ, جويداسىز كوپ جىرتىلعان جەردىڭ يگەرىلمەي بوس قالعانىنا, جارىسقا تۇسەم دەپ شامادان تىس كوبەيگەن مالدىڭ بوسقا قىرىلعانىنا دەگەن قىجىلىن ءجيى-ءجيى اڭعارتىپ الاتىن جازۋشى «قالا جامان, اۋىل جاقسى» دەگەن جالعان يدەولوگياعا سەنىپ قالدى دەي المايسىز.
كەزىندە «سايىننىڭ تاقىرىپ ءورىسى تارلاۋ بوپ بارادى, كىل اۋىل جاستارىنىڭ ءومىرىن جازادى» دەگەن سىنعا ارقاۋ بولعان ونىڭ بىرىڭعاي اۋىل تىرشىلىگىنە قۇرىلعان شىعارماشىلىعىنىڭ «ناۋقاندىق تۋىندىلار» قاتارىندا قالىپ قويماۋى دا – «كىل اۋىل جاستارىنىڭ ومىرىنە» وزىنشە كەلگەنىمەن بايلانىستى. ونداعى باستى تاقىرىپ – اۋىل ەمەس, ادام بولاتىن. ادامنىڭ الاسى مەن قۇلاسى, ءىشى مەن تىسى بولاتىن. «تۋعان جەرگە دەگەن جالعان ەلجىرەۋ دە جوق ەدى كوڭىلىندە» ىسپەتتى جەكە تۇرعاندا ءبىر ءسات «بۇ نەسى؟!» دەگىزەرلىك توسىن بايلامدار شەككەن جەتىمدىك پەن كورگەن قۇقايى ەسىنە ءتۇسىپ, قاراداي جەرىنىپ تۇرعان ادامنىڭ كوڭىل كۇيىمەن استاسقاندا مۇلدە تىكسىنتپەيدى. كەرەك بولسا, الدىنان اڭقىلداي شىققان كوپتىڭ قۇشاعىندا ءوزىن «جوعالتىپ» العان, «وسىنداي ءبىر ساتتەر ءۇشىن, وسىنداي ىستىق ساعىنىش ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ قانداي جاقسى» دەپ تەبىرەنىپ وتىراتىن اسەتى («باسىندا ۇشقارانىڭ») كەلە-كەلە وزىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت پەن قولپاشتان, مەيىر مەن پەيىلدەن دە مەزى بولادى. سايىن جاساعان وبرازدار وسىنداي اركەلكىلىگىمەن, ءار كەزدەگى ءارتۇرلى كوڭىل كۇيىمەن, جاقسىلىعى مەن جاماندىعى قاتار ءورىلىپ وتىراتىن «كادىمگى ادام» كەيپىمەن قىزىقتىرادى. «جازۋشى – پەرىشتە ەمەس» دەيتىن قالامگەر ءۇشىن ءوزى كۋا بولعان جايت قانا ەمەس, جاساعان كۇنا, ىستەگەن قاتەلىگى دە – شىعارماعا ارقاۋ. الدىنداعى اق قاعازدا ءجۇرىپ جاتقان ءومىردىڭ قۇدايى ءوزى بولعانىمەن, ونداعى ادامداردىڭ ىسىنە اق, قارا دەپ كەسىم ايتپايتىن, ءتىپتى, ەڭ قۇرىپ قالعان كەيىپكەرىنىڭ ءوزىن مانسۇقتامايتىن, ءاجۋالاپ, وقىرمانمەن قوسىلىپ جەك كورمەيتىن جازۋشى قالامى قالىپتاعان جانداردىڭ قاي-قايسىسىن دا وگەيسىتىپ, وزەككە تەپپەيدى. جەر بەتىندەگى ادىلەتسىزدىكتەردى كورە تۇرا نەگە ارالاسپايدى, نەگە السىزدەرگە كومەكتەسپەيدى, قولىندا بيلىگى بار ازعىنداردى قاشانعى تايراڭداتىپ قويادى دەپ قۇدايدىڭ ءوزىن جازعىراتىن كەيىپكەرلەرى سياقتى, وقىرمان دا سايىننىڭ اناۋ-مىناۋعا بۇلك ەتپەيتىن توزىمىنە تاڭدانادى دا وتىرادى. سايىن دا ارىستاننىڭ ازۋىنداعى ەلىكتىڭ لاعىن قۇتقارىپ جىبەرۋدىڭ ورنىنا, تاسپاعا باسىپ, جاي عانا اڭگىمەلەپ وتىراتىن ءداتى بەرىك وپەراتور سياقتى. تابيعي قيسىنعا ارالاسپايدى. ەشكىمدى جاقتامايتىنى دا سودان. وندا ءجۇرىپ جاتقان كۇرەستىڭ ءبارى – تىرشىلىك ءۇشىن. زورلىقپەن ءيىپ, قيناپ قيىستىرۋ جوق. سويتە تۇرا, بولعاندى بولعان كۇيىندە دە جازبايدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي بەرگەن ءبىرلى-ەكىلى سۇحباتىندا ويىندا جۇرگەن شىعارمالارىنىڭ قيسىنىن تاپپاي, بوگەلىپ تۇرعانىن, تاپقان كۇنى جازۋعا وتىراتىنىن ايتاتىن. الدىڭىزداعى اڭگىمە ءسىزدىڭ ساناڭىزدا قازىر ءوتىپ جاتقانىمەن, جازۋشىنىڭ ساناسىندا قانشا مارتە سۇزگىدەن وتكەن, وڭدەلگەن, اقىرعى نۇسقاسى تاڭدالعانشا باسىنان بىرنەشە رەت «كەشكەن» بايىرعى وقيعا. ول شىعارماداعى جاڭالىقپەن جازۋ ۇستىندە قاۋىشپايدى, ءبارى جازۋعا دەيىن جەرىنە جەتە ناقتىلانعاندىقتان ونداعى وقيعالاردىڭ ءبارى وعان ابدەن تانىس. سوندىقتان دا, ول جازۋ ۇستىندە ءسىزدى يەكتەيتىن ەلجىرەۋىك ەموتسياعا بەرىلمەيدى. جازۋعا وتىراردان بۇرىن ءبارى شەشىلىپ قويعان, ەندى ەشتەڭەنى تۇزەتۋگە بولمايدى.
سايىننىڭ بۇكىل اڭگىمەسىن وزگەنى تۇسىنۋگە تىرىساتىن (اقتاپ تا اۋرە بولمايتىن), وزگەگە عانا ەمەس وزىنە دە كۇمانمەن قارايتىن, كەزى كەلىپ قالعاندا ادىلەتسىزدىككە اراشا تۇسۋگە قورقىپ, ءتىلىن تىستەپ, بۇعىپ قالعانىن دا جاسىرا المايتىن شىنشىل, جۇمساق مىنەزدى ادام ايتادى. ول, ءتىپتى, ءوزى كورگەن سۇلۋلىققا دا كۇمانمەن قارايدى. «كوكوراي» پوۆەسىندە تۇنگى اۋىلدىڭ سۋرەتىنە تامسانا تۇرىپ: «اۋىلدىڭ وسى شاعىن جاناي عانا وسىلاي كورىپ, بىلە مە ەكەن؟ الدە باسقا جۇرت تا سەزە مە؟» دەپ وزگەنىڭ عانا ەمەس, ءوزىنىڭ دە تالعامىنا شاك كەلتىرە ويلاناتىن كەيىپكەرىنىڭ ەكى ۇداي, سەكەمشىل كوڭىل كۇيى ءاپ ساتتە وقىرماندى دا مەڭدەپ الادى. سوندىقتان ءسىز شىعارماداعى كۇللى كورىنىستى ونىڭ وزگەرۋگە بەيىم تۇراتىن كەيىپكەرلەرىنىڭ كوڭىل كۇيى ارقىلى قابىلداۋعا ءماجبۇرسىز. جەسىر جەڭگەسىنە ءسوز سالا كەلگەن سۇيكىمسىز سارى شالعا دەگەن ليريكالىق كەيىپكەردىڭ جەككورىنىشى ءاپ-ساتتە ءسىزدى دە قۇرساۋىنا الىپ ۇلگەرەدى. ەندىگى ءبىر ساتتە كەيىپكەر الگى شالدى ءبىر ساتكە عانا ءىش تارتىپ, جاقسى كورىپ قالادى, – «بۇل قايتكەنى؟!» دەپ ويلانىپ ۇلگەرمەستەن, ءسىز دە جاقسىلىقتان ۇمىتتەنە باستايسىز. سۇيكىمسىز شالدى يدەالداندىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر قاسيەتتەردەن, جەسىر جەڭگەنىڭ سارتاپ بولعان باقىتسىز كۇندەرىنە ساۋلە جۇگىرتەر تاعى ءبىر عاجايىپتاردان دامە ەتەسىز. بىراق, بۇل كۇرمەۋدىڭ شەشىمى و باستا باسقالاي شەشىلىپ قويعان. جازۋشى ءسىزدى ەمەكسىتىپ-ەمەكسىتىپ اكەلەدى دە, اقىرىندا قيالىڭىزدا ويانىپ ۇلگەرگەن عاجايىپقا دەگەن ءۇمىتىڭىزدى ۇزەدى. ارقاڭىزدان قاعىپ, ماڭدايىڭىزدان سيپاپ جۇباتا وتىرىپ سوڭعى شەشىمىن ايتادى. سول سەبەپتى, سايىننىڭ ءار شىعارماسىن وقىپ بىتكەن سوڭ كوڭىلىڭىز استاڭ-كەستەڭ بولىپ, ءارى-ءسارى وتىرىپ قالمايسىز. ءابىش كەكىلباەۆ «حانشا-داريا حيكاياسىندا»: «دۇنيەنى بەلشەسىنەن قانعا بوكتىرىپ قويشى, جۇرت نەگە ىستەدىڭ دەپ تاڭدانبايدى, اپىراي, قالاي ىستەدىڭ دەپ تاڭدانادى» دەيتىن. ءسىز دە وسىنشا شيەلەنىستى جىبەكتەي ەتىپ تارقاتا سالعان جازۋشىعا وسىلاي تاڭداناسىز. كەيدە جاقسىلىقتان ۇمىتتەندىرە وتىرىپ, قاتال شەشىم شىعاراتىن جازۋشى, كەيدە وسىعان قاراما-قايشى قادامعا بارادى. جانتۇرشىگەرلىك الدەبىر وقيعانىڭ ەلەسىن كورسەتىپ قويىپ, قورقىتا-قورقىتا سوڭعى نۇكتەگە جەتەلەپ اكەلەدى. بىراق, كوركەمدىك شەشىم تىم بەيبىت, تىم جايما-شۋاق. جازۋشى «الماتىعا كەلۋىمە سەبەپ بولدى», دەپ العىسپەن ەسكە الاتىن ءابۋ سارسەنباەۆ ءبىر تالقىلاۋدا «جەڭەشە» اڭگىمەسى جايلى: ء«ا دەپ وقي باستاعاندا «مىنا قاينىسى قارا باسىپ جەڭگەسىنە ءسوز ايتادى-اۋ» دەپ قورقىپ وتىردىم. تاپ بەرىپ, ۇيات جاسايتىنداي...» دەپتى. مىنە, وسىلاي ءۇمىت پەن ۇرەي – ەكى سەزىم كەزەك الماسىپ, اڭگىمە سوڭىنا تاقاعان سايىن سيۋجەت قويۋلانا تۇسەدى.
سايىن تۋرالى ەستەلىكتەردى وقىماعان, ومىرىنەن مۇلدە حابارسىز جاننىڭ ءوزى ونى كوركەم شىعارماسى ارقىلى-اق ءبىرشاما تانىپ ۇلگەرەدى. ونىڭ جۇمساق مىنەزى تۋرالى كوزكورگەندەر دە از ايتپايدى. ماسەلەن, ادەبي ورتاداعى بەيرەسمي وتىرىستاردا وزگەلەر ءبىر-بىرىنە كەيدە بەيبىت قالىپتا, كەيدە قىزىلكەڭىردەك بولىپ سىن ايتىپ جاتقاندا, كوبىنە جىميىپ قويىپ ءۇنسىز وتىراتىن سايىندى سويلەتۋگە تىرىساتىن اينالاسىنا: «ەندى... ول تۇسىنىكتى عوي», – دەپ, ەكىۇشتىلاۋ ك ۇلىپ قانا قوياتىن كورىنەدى. بۇل ەشكىمدى وكپەلەتكىسى كەلمەيتىن مەيىرىم عانا ەمەس, بەلگىلى دۇنيەنى كوپىرىپ ايتا بەرگەندى ۇناتپايتىن ىشكى بەرىك ۇستانىمنىڭ كورىنىسى.
بۇل مىنەز ونىڭ اڭگىمە-پوۆەستەرىنەن دە از بايقالمايدى. باقىتجان مايتانوۆ: «جازۋشى شىعارمالارىنىڭ كوپشىلىگىندە اۆتورلىق ەكسپرەسسيالار تىم جارقىراماي, كومەسكى كۇيىندە تۇرىپ-اق جۇرەكجاردى سىرلاردىڭ اسەر-تولقىنىن شەبەر سويلەتە الادى», دەيدى. ينتۋيتسياسى تىم تەرەڭ جازۋشى شىعارماشىلىقتا وسى ارتىقشىلىعىن قاپىسىز پايدالاندى. جانە ءوز سەزىنگەنىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ تە اۋرە بولعان جوق. وقيعانىڭ ىشىندە جۇرسە نە سەزىنگەنىن, نە ويلاعانىن ايتا سالادى. الدەكىمنىڭ مىنەزىن سىرتتاي قىزىقتايدى. كەيىپكەرلەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىن شاعىن شتريحتارمەن اتاپ وتەدى دە, ءار اتتاعان سايىن ءبىر سىر تاستاپ, العا جىلجىپ وتىرادى. ونىڭ وسىنداي شاعىن شتريحتارى ەندى ءسىزدىڭ تۇيسىگىڭىزگە ساۋلە تۇسىرەدى. سايىندى وقىعاندا ادامدى وي يەكتەگىش كەلەتىنى سونىسىنان.
«تەگىندە بىرەۋدىڭ ونسىز دا باتتيا كورىنىپ تۇرعان قۋانىشىن داقپىرتا ءسوز ەتسەڭ ەكىنشى بىرەۋگە اۋىر ءتيۋى مۇمكىن عوي», دەيتىن ءبىر كەيىپكەرى. بۇل ءسوزدى ايتقىزىپ تۇرعان دا – الگى مىنەز. ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ قايعىسى دا, قۋانىشى دا اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى كومىپ تاستامايدى. بىرەۋدىڭ قۋانىشى ەكىنشى بىرەۋدىڭ قايعىسىنا قوزعاۋ سالادى. ونىڭ قيىنشىلىقتان كوز اشپايتىن, سوندا دا ولمەيتىن كەيىپكەرلەرى سوعىستان تۋىسى امان كەلگەن كورشىسىنە تىلەۋلەس بولا تۇرا, قۋانا تۇرا «شىركىن-اي, مەنىڭ جارىعىم دا وسىلاي كەلەر مە ەدى!» – دەپ, بەيمالىم قىزعانىشىن جاسىرا الماي, جىلاپ تۇرادى. ونىسى كەشىرىمدى جانە.
...قارالى كۇيدىڭ وزىنە ەپتەپ شۋاق ارالاستىرا بىلەتىن, اسىپ-تاسقان الاقايلى ءساتتىڭ وزىنە ەبىن تاۋىپ ءبىر مۇڭ قوسىپ جىبەرەتىن جازۋشىنىڭ قالامىنداعى ادامدى اسقاقتاتپايتىن دا, تۇرشىكتىرمەيتىن دە جىپ-جىلى لەبى ماڭدايىڭىزدان سيپاي وتىرىپ, العا ءجۇر-جۇرلەيدى. قايتالاپ وقىساڭىز – باياعىدا باستان كەشكەن سەزىمدى تاعى ءبىر ءتۇيسىنۋ ءۇشىن وزىڭىزگە تانىس ساتتەرمەن ۇشىراسقانشا تاعاتىڭىز قالمايدى...
* * *
الماتىعا وزىنەن بۇرىن ءسوزى كەلگەن, ۋنيۆەرسيتەتتە قاتارلاستارى سايىن مۇراتبەكوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ وزىمەن كۋرستاس ەكەنىن ەستىپ, «اپىر-اي, ءوزىمىز قاتارلى جىگىت ەكەن عوي», دەپ تاڭ قالعان جازۋشى دۇنيەدەن كەتكەلى ون جىل ءوتىپتى. زامانداستارى «مەنىڭ قارىنداسىمدى» جازعان, اتى بەلگىلى بولىپ ۇلگەرگەن جازۋشىنىڭ ءوزى قاتارلاس ەكەنىنە تاڭدانسا, كەيىنگى بۋىن سايىن دەگەن جازۋشىنىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن عانا وسى ءبىز باسقان توپىراقتى باسىپ, ءبىز جۇتقان اۋانى جۇتقانىنا سەنە الماي داعدارادى.
ادامزات بالاسى سايىن دەگەن جازۋشىنى الىمساقتان بەرى بىلەتىندەي, ىقىلىمنان وقىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى دە تۇرادى...
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
