شەتتە جۇرگەندە مۇنداي حابار كوڭىلىڭدى الاي-دۇلەي ەتۋمەن بىرگە جان دۇنيەڭدى قۇلازىتىپ, ءوزىڭدى ءبىر جىراقتا, جالعىزدىق قۇشاعىندا قالعانداي سەزىنەسىڭ.
قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اسقار تاۋداي الىپتارى سيرەپ بارا جاتقانىن ويلاعاندا ءبىز وسى سابىر اعامىزدى مەدەۋ تۇتاتىنبىز. وتكەن جىلى ۇيىنە, شەبەرحاناسىنا قايتا-قايتا تەلەفون سوعىپ, الدەقاشان باقيلىق ساپارعا اتتانعان ارىپتەستەرى, قۇرداستارى تۋرالى ەستەلىك-اڭگىمە ايتىپ بەرۋىن ءوتىنىپ, الدەنەشە رەت مازالاعانىمىز دا بار-دى. سوندا ول كىسى: «جاقسى. مەنەن, راسىندا دا, ءبىراز اڭگىمە تىڭداۋعا بولاتىن شىعار... بىراق, بۇل جونىندە كۇزگە قاراي حابارلاسايىق, جاراي ما. سەبەبى, جازدا ءبىر توپ جىگىتتەرمەن بىرگە تاۋعا سۋرەت سالۋعا بارماقپىن,» دەپ ەدى.
كەيىن, كۇز ايلارىنىڭ باسىندا تەلەفون سوققانىمىزدا اعامىزدىڭ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالعانىن ءبىر-اق بىلدىك. ء«اي, مىناۋ توقسان دەگەن بيىككە شىعۋعا مەنىڭ شامام جەتە مە, جوق پا, بىلمەيمىن. ءبارى دە ءبىر اللانىڭ قولىندا عوي...» دەپ, ءبىرتۇرلى قامىعىپ قالعانداي بولدى.
سودان سوڭ, زىر ەتىپ قىس ءوتتى, كوكتەم ءوتتى, جاز دا ءوتىپ بارا جاتقان-دى...
* * *
ول كىسى وتە كىشىپەيىل جان ەدى. ءوز شىعارماشىلىعى جايلى شەشىلىپ, اعىنان جارىلا سىر اقتارۋعا ىشكى مادەنيەتى ەرىك بەرە بەرمەيتىندەي كورىنەتىن. ەسەسىنە ەجەلگى ونەر تاريحى مەن كورنەكتى تۇلعالار جايلى ايتقاندا, قۇر اتقا مىنگەندەي كوسىلىپ, ۇزاققا شاباتىن-دى.
– ءبىزدىڭ ءۇي وسى الماتىدا, وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىندا ەدى عوي, – دەيتىن سابىر اعا بالالىق شاعىن ەسكە العان كەزدە ك ۇلىمسىرەپ. – كەشكە قاراي سول ماڭداعى شاعىن ساياباقتا ويناعاندى جاقسى كورەتىنبىز. ول كەزدە تەاترعا ادامدار كوپ كەلۋشى ەدى. ادەمى كيىنگەن, كوڭىلدى, مادەنيەتتى جاندارعا قىزىعا قارايتىنبىز. كۇلكىلەرى كۇمىس قوڭىراۋداي سىڭعىر ەتە تۇسەتىن اپا-اپكەلەردىڭ قولىندا شوق-شوق گۇل بولاتىن. سونداي ءبىر تاماشا كەز ەدى...
كەي كۇندەرى ءبىز تەاتردىڭ الدىنان اتاقتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆتى كورىپ قالامىز. ول كىسى ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەرەكشە تۇلعا بولاتىن. بالا قيالىمىز كوككە سامعاپ, مۇقان تولەباەۆتاي ۇلى كومپوزيتور بولساق دەپ ارمانداۋشى ەدىك. بالكىم, سودان دا بولار, مەن ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن مۋزىكا ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىن سياقتى».
* * *
...كەشە عانا اق كورپەسىن تارس بۇركەنىپ, تىم-تىرىس جاتقان بايتاق دالا بۇگىن مىنە, كوكتەم لەبىمەن ويانىپ, كەرىلىپ-سوزىلىپ, ك ۇلىمسىرەپ قارايدى. اساۋ جىلعالار ساي-سالامەن اسىر سالىپ, بۇرقىراپ-سارقىراپ اعىپ وتكەن بولار. قارا جەر بۋسانىپ, جاس كوك قاۋلاپ بوي كوتەرە باستاپتى. توپىراعى ءجىپسىپ, ۇگىتىلىپ جاتقان قۇلاما جارلار ءتۇرتىپ قالساڭ وپىرىلىپ قۇلاپ تۇسەتىن سياقتى. ساي جاعاسىنداعى جالعىز ءتۇپ تالدىڭ بۇتاقتارى ءبۇر جارىپ, تىرشىلىك بەلگىسىن سەزدىرە باستاعان. الىستا-ا-ان اقشىل مۇنارعا ورانعان سياكوك ءتۇستى تاۋلاردىڭ سىلەمى كورىنەدى.
الگى جالعىز تالدىڭ تۇبىندە ءبىر ايەل وتىر. ءبىز جاققا جون ارقاسىن بەرىپ, بيىك شىڭدارعا قاراعان كۇيى ۇزاق-سونار اڭگىمە شەرتۋگە كىرىسىپتى. كەشەگى كۇننىڭ ءتاتتى ءبىر قۇپياسى ما, جوق الدە, بولاشاق جايلى ارمان با, كىم ءبىلسىن. ال ونىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ, ەتبەتتەپ جاتقان ەركەك, ارينە, كۇيەۋى بولار-اۋ, ءسىرا.
ولاردىڭ بەر جاعىندا ءۇش جىلقى تۇر قاڭتارىلىپ. بىرەۋى – ق ۇلىندى بيە. ءسۇپ-سۇيكىمدى ق ۇلىن جۇپ-جۇمساق, جىپ-جىلى تۇمسىعىمەن ەنەسىنىڭ بۇيىرىنەن تۇرتكىلەپ, «نەعىپ تۇرمىز مۇندا, كەتپەيمىز بە شاپقىلاپ» دەيتىن سەكىلدى. ال ەنەسى بولسا, «ق ۇلىنىم-اۋ, ول ءبىزدىڭ ەركىمىزدە ەمەس قوي, مىنا كىسىلەر قايدا بارسا, ءبىز دە سوندا بارامىز» دەيدى بالكىم.
بۇلار كىمدەر؟.. الىس ساپاردان قايتقان جولاۋشىلار ما, الدە اۋىل شەتىندە ايالداپ, دەمالىپ وتىرعان مالشىلار ما, ول جاعىن انىق بىلمەيمىن. سىزدەرگە تەك كورگەنىمدى عانا ايتىپ وتىرمىن.
شىندىعىندا بۇل كىسىلەردىڭ مۇندا كەلىپ جايعاسقانىنا بيىل تۇپ-تۋرا – ەلۋ ءۇش جىل بولىپتى. ءيا... سولاي...
بۇل مەنىڭ «كوكتەم» اتتى كارتينانى العاش كورگەندەگى اسەرىم ەدى. اتالمىش تۋىندىنى سۋرەتشى سابىر مامبەەۆ 1964 جىلى كەنەپكە ءتۇسىرىپتى. ودان بەرىدە جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتتى ەمەس پە. بىراق, مىنا كارتينا سىزگە كەشە, ارى كەتسە, الدىڭگۇنى كورگەن تانىس كورىنىس سياقتى اسەر ەتەدى. بالكىم, ماڭگىلىك دەگەن ۇعىمنىڭ تىلسىم ءبىر قۇپياسى دا وسىندا شىعار...
* * *
«ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ بارادى, – دەۋشى ەدى سابىر اعا. – سوڭعى كەزدەرى ءوزىمدى تولعاندىرىپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىمدى اياقتاپ ۇلگەرە المايمىن با دەگەن قورقىنىش پايدا بولا باستادى. سوندىقتان, ءاربىر كۇندى شەبەرحانامدا وتكىزۋگە تىرىسامىن. ءدال قازىر قانداي كارتينالار كوز الدىما ەلەستەيتىنىن ايتپاي-اق قويايىن. ءتىپتى سونى, ايتقىم كەلسە دە, ءتۇسىندىرىپ بەرە الماس ەدىم. سەبەبى, شىعارماشىلىق دەگەن الەمنىڭ ادام بالاسىنا تۇسىنىكسىز, جۇمباق جايتتارى كوپ-اق. سوندىقتان دا, سۋرەتكەر ءوز تۇيسىگىنە تەرەڭ بويلاپ, ەرىنبەي-جالىقپاي ەڭبەكتەنە بەرۋى قاجەت. ال وعان ۋاقىتتىڭ قانداي تورەلىك ايتاتىنى, قاي زاماندا كورەرمەننىڭ قانداي باعا بەرەتىنى – بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. مىنە, قاراعىم, سۋرەت ونەرىنىڭ وسىنداي ءبىر كوزسىز تاۋەكەلى بولادى...».
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن الماتىداعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۇراجايىندا قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ كورمەسى ءوتتى. سوندا سابىر مامبەەۆتىڭ كارتينالارى ەرەكشە كوز تارتىپ, كورەرمەن قاۋىمدى الىستان شاقىرىپ تۇرعانى ەسىمدە.
قوڭىر كەشتىڭ جانعا جايلى, ماقپال تىنىشتىعى سەكىلدى اسەر قالدىراتىن كارتينالاردىڭ الدىندا باتار كۇننىڭ القىزىل شۇعىلاسىن تاماشالاپ تۇرعانداي تاڭ-تاماشا كۇي كەشكەن جانداردىڭ ۇزاق كىدىرىپ, ويعا شومعان ءساتىن كورۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى.
قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى سابىر ءابدىراسىل ۇلى مامبەەۆ وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اسپانىندا ۇركەر جۇلدىزداي جارقىراپ كورىنگەن تالانتتى بۋىننىڭ بەلدى وكىلى بولاتىن. 1946 جىلى الماتىداعى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن, 1953 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەپين اتىنداعى كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ساۋلەت ونەرى ينستيتۋتىن تامامداعان دارىندى سۋرەتشىنىڭ قالامىنان تۋعان «سۇحبات» (1954 ج.), «قارا كيمونو» (1956 ج.), «م.و.اۋەزوۆ» (1957 ج.), «تاۋدا» (1957 ج., ماسكەۋدەگى شىعىس حالىقتارى مۇراجايى), «كيىز ۇيدە» (1958 ج., ماسكەۋ, ترەتياكوۆ گالەرەياسى), «قونىس اۋدارۋ» (1959 ج.), «مەنىڭ قالامدا» (1960 ج.), «تەرەزە الدىنداعى قىز» (1961 ج.), «كوكتەم» (1965 ج.), «جاستار» (1968 ج.) اتتى كارتينالارى مەن پەيزاجدارى بۇل كۇندە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى بولىپ سانالاتىن تۋىندىلار.
* * *
ء«اربىر كارتينامدى جازار الدىندا جان دۇنيەمدى ءبىر جۇمباق اۋەن تەربەيدى, – دەپ ەدى بىردە سابىر اعا. – سودان سوڭ بارىپ بولاشاق سۋرەتتىڭ نوبايى ەلەستەيدى كوز الدىما».
ول وسىنى ايتىپ, تەرەزەگە قاراپ ويلانىپ قالعان ساتتە مەن سابىر اعانىڭ شىعارماشىلىعى جايلى كوپ بىلەتىن جان سياقتى سەزىنگەنمىن ءوزىمدى. سەبەبى, سۋرەتشىنىڭ كارتينالارىنا كوز سالىپ تۇرعاندا كورەرمەننىڭ دە مۋزىكا تىڭداعانداي عاجاپ اسەرگە بولەنەتىنىن ەپتەپ اڭعاراتىنمىن.
بۇل بالكىم, سۋرەتشى سابىر مامبەەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ قۇپياسى, كىلتى بولۋى دا مۇمكىن. ادەتتە ءوز كارتينالارى تۋرالى كوپ سىر اقتارا بەرمەيتىن اعامىزدىڭ سول قۇپيانى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جەتكىزۋى دە ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن جاڭالىق ەدى.
«كوكتەم» كارتيناسىنداعى ماڭگىلىك كوكتەمنىڭ جۇپارىن جۇتىپ, ماڭگىلىككە ايالداپ قالعان ماڭگىلىك بەينەلەرگە قاراپ تۇرىپ ويلايمىن: «سۋرەتشى ولگەن جوق. سەبەبى, ونىڭ قىلقالامىنان تۋعان كارتينالار – ماڭگىلىك تۋىندىلار. ونى تەك ءبىز عانا ەمەس, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن باعالاي بىلەتىن الەمدەگى بارلىق كورەرمەن ايتا الادى».
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
