قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سۇحبات كىتابى تاراۋلارىنىڭ تاقىرىپتارىن الدىن الا كەلىسۋگە بەرگەن كەزدە: «شىققان ورتام, اتا-انام, بالالىق شاعىم جايىندا «ادىلەتتىڭ اق جولى» كىتابىندا, ودان كەيىن ءۋاليحان مەن مۇحتارعا كەڭ كولەمدى سۇحباتىمدا (ۋ.قاليجانوۆ پەن م.قۇل-مۇحاممەدكە بەرىلگەن ول سۇحبات «حالىقتان جاسىراتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن تاقىرىپپەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 1997 جىلعى 5 شىلدە ءنومىرىندە جاريالانعان – س.ا.) جەتكىلىكتى ايتقان دا سياقتىمىن. بەيبىت ساپارالىنىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بالالىق شاعى» اتتى كىتابىندا دا ءبىراز نارسە بار. مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستارىمنىڭ ەستەلىكتەرىنەن دە تالاي جاي تابىلادى», دەپ ەدىڭىز. سويتە تۇرا, وسى كىتاپ ءۇشىن ۇشقان ۇياڭىز, بالالىق شاعىڭىز تۋرالى ارنايى اڭگىمەلەپ بەرۋىڭىزدى سۇراعانمىن. بالكىم, كەي جايلاردى ازداپ قايتالاۋعا, كەي جايلاردى تولىقتىرۋعا تۋرا كەلەر. ءبىر تاقىرىپقا قايتا سويلەگەندە ونداي بولماي قويمايدى.
ءار ادامنىڭ وسكەن ورتاسى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ تۋعان جەرى تۋرالى دا مىندەتتى تۇردە اڭگىمەلەنەتىنى تابيعي جاي. ءسىز جايىنداعى ءسوزدىڭ ءوزىڭىزدىڭ ءومىرگە كەلگەن ءوڭىرىڭىز جونىندە باستالعانى ورىندى بولاتىن سياقتى.
– بۇل ويىڭمەن كەلىسەمىن. ويتكەنى, كەز كەلگەن ادام, ەڭ الدىمەن, تابيعات پەرزەنتى. ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا كليمات پەن لاندشافت تا قاتىساتىنى عىلىمي نەگىزدە الدەقاشان دالەلدەنگەن. تۋعان جەرىم – تاۋ, جىگىت, ازامات بولىپ وسكەن جەرىم – دالا. تاۋدىڭ بيىكتىگى مەن دالانىڭ كەڭدىگى اقىل-ويىما دا, مىنەزىمە دە قاتار اسەر ەتكەن سياقتى دەسەم, ارتىق ايتتىعا بالانا قويماس. مەن الدىمەن ءوزىم وسكەن ولكەنىڭ جەر بەدەرىنە, تابيعات سۇلۋلىعىنا قارىزدارمىن دەپ بىلەمىن. «ۇشقوڭىر الاتاۋدىڭ قويناۋىندا, اكەمنىڭ ءىزى قالعان جايلاۋىندا. قاسقاسۋ گۇر-گۇر تاسىپ, گ ۇلى ەركەلەپ, ارقارى جايىلاتىن ايماعىندا» دەيتىنىم بار عوي قازىر ءجيى ورىندالىپ جۇرگەن اندە. قارعالى, ۇزىناعاش, قاراقىستاق, قاستەك, جيرەنايعىر, ىرعايتى دەگەن وزەندەر, قاراقيا, اقتاستى, سارىجازىق, سۋىقتوبە دەگەن تاۋلار تالاي-تالاي وقيعالارعا كۋا بولعان جەرلەر. مەن تۋعان ۇشقوڭىردىڭ جانىنداعى سايلاردان وتسەڭ, ءارى قاراي قاراساز, ۇلكەنساز, كىشىساز, بوتاساز, قۇلانساز دەگەن سياقتى نەشە ءتۇرلى جايلاۋلار جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن كورەم دەسەڭ تاۋعا بار» دەيدى. وتە ادەمى جەرلەر. كورسەڭ كوز تويمايدى. ءار تاسى تاريح. باياعى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە شامالعاننىڭ تۇسىندا تالاي شايقاستار بولعان. ناۋرىزباي باتىر جوڭعاردىڭ شامال حانىن سول جەردە ولتىرگەن.
– كەي كىتاپتاردا وسى جەر اتاۋىن «شام العان» دەپ ءتۇسىندىرۋ بولعان كەزىندە. ونى ايتۋشىلار اتا جاۋدىڭ اتىن جەرگە قويا ما ەكەن دەسە كەرەك. ءسىز تۋرالى اعىلشىنشا شىققان, كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلعان تاماشا كىتاپتىڭ اۆتورى, ۇلىبريتانيانىڭ كورنەكتى قالامگەرى دجوناتان ايتكەن «شامالعان اتاۋى قازاقتىڭ «شام, ياعني جارىق» دەگەن سوزىنەن شىققان. بۇل ولكەدە ەلەكتر قۋاتى بولماعاندىقتان, وسى ءبىر ۇجىمشارلىقتار مەكەن ەتكەن جەردىڭ اتاۋىنا «شام جارىعىنداعى اۋىل» دەگەن جولما-جول اۋدارما كەلىڭكىرەيتىن سياقتى», دەپ جازىپتى.
– ايتكەن ونى قايدان ءبىلسىن؟ ءسويلەسكەن ادامدارىنىڭ بىرەۋى سولاي دەگەن. ەستىگەنى بويىنشا جازا سالعان. جالپى, بىزدە توپونيميكا ءالى دە ونشا دامىماي كەلەدى عوي دەيمىن. قازاقستانداعى بارلىق جەر اتاۋلارىنىڭ سوزدىگىن شىعارىپ, قاي اتاۋ قانداي جاعدايدا, قانداي ماعىنامەن قويىلعان, ول ءسوزدىڭ تۇپكى ءتۇرى قانداي بولعان دەگەندى عىلىمي تۇرعىدان انىقتاپ, كورسەتۋ كەرەك. جەرىڭە قويىلعان ات ەلىڭنىڭ ۇرپاقتارعا قالدىرىپ كەتكەن حاتى سياقتى عوي. ال ەندى اتا جاۋدىڭ اتىن جەرگە قويا ما ەكەن دەگەنگە بايلانىستى ايتايىن. نەگە قويمايدى؟ ابدەن-اق قويادى. قاسكەلەڭ دە جوڭعاردىڭ باتىرى. اتاقتى باتىرى. ونى دا ولتىرگەن – ناۋرىزباي. شامال حاننىڭ دا, قاسكەلەڭنىڭ دە جۇرەك جۇتقان باتىرلار بولعانى راس. ولاردىڭ اتىمەن جەردى اتاۋ ارقىلى اتالارىمىز سونداي باتىرلاردى جەڭگەن بابالارىمىزدىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ تۇر. قالاي دەگەندە دە, قاتار جاتقان ەكى جەرگە قالماقتىڭ تاريحتان بەلگىلى ەكى باتىرىنىڭ اتى قويىلعانى ول زاماندا سونداي ءداستۇر بولعانىن تانىتادى. قاسكەلەڭنىڭ ءوز اتى قاسگەلەن ەكەن.
جالپى, ەكى ءتۇرلى ماعىنا بەرىپ, داۋ تۋعىزىپ, كەيدە كەمىتىپ, كەلەمەجدەپ تۇراتىن اتاۋلاردىڭ بولماعانىن ۇناتامىن. سوندىقتان دا اقمولا استانا اتاندى. ەلىمىزدى جاۋلاپ الىپ, حالقىمىزدى قان قاقساتقان جاۋلاردىڭ اتتارىن (باتىرى بولسا دا) وزگەرتىپ, ءوز تاريحىمىزدى قالىپتاستىرساق, مەن وعان قارسى ەمەسپىن.
– تۋعان جەرىڭىزدە, وسكەن ەلىڭىزدە بار قازاققا بەلگىلى تۇلعالار بارشىلىق. سولاردىڭ ىشىندەگى حالىققا ەڭ تانىمالى قاراساي التىناي ۇلى بولسا كەرەك. قاراساي باتىر تۋرالى, ونىڭ ۇرپاقتارىنا ونەگەسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– اتى بۇكىل ءبىر تايپانىڭ ۇرانىنا اينالعان مۇنداي ادامدار قازاق تاريحىندا بارشىلىق. قازاقتىڭ «اقجول!», «بەكەت!» دەپ اتقا شاباتىنى سياقتى, مۇنداعى ەل «قاراساي!» دەپ ۇراندايتىن بولعان. اتامىزدىڭ اتىنىڭ ۇرانعا اينالۋى ءبىر ۇرىستا جاۋ شەبىن بۇزىپ ءوتىپ, سۋىقتوبەگە تۋىن تىككەننەن كەيىن باستالعان كورىنەدى. جامبىلدىڭ: «ارعى اتام ارۋاقتى ەر قاراساي, تەڭسەلگەن دۇبىرىنەن تاۋ مەنەن ساي!», دەيتىنى بار. قاراساي – ەرتەرەكتەگى باتىر. اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان كوپ بۇرىن, ون جەتىنشى عاسىردىڭ باسىندا, ورتا شەنىندە قازاق اسكەرلەرى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. قاراساي باتىردىڭ ەسىمىن قازاق تاريحى ءۇشىن قاستەرلى ەتە تۇسەتىن جاي – ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى شايقاستارعا قاتىسقانى. ونىڭ ارعىن اعىنتاي باتىرمەن جان اياماس دوستىعى, اقىرى ەكى باتىردىڭ ءبىر شايقاستا كوز جۇمىپ, ارقادا, ءبىر بەيىتتە قاتار جەرلەنگەنى بەلگىلى. كەيىننەن, وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوس باتىردىڭ باسىنا كەسەنە ورناتىلدى. قاراساي باتىردىڭ تىكەلەي ءوز ۇرپاقتارىنا عانا ەمەس, بۇكىل قازاققا قالدىرعان باستى ونەگەسى بىرلىكتى تۋ ەتىپ وتكەنى دەگەن دۇرىس بولادى. ءبىز بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ وسكەن قازاق ەمەسپىز بە؟ ماعان اكەم ءار ۋاقىتتا قاراساي باباعا سىيىنىپ ءجۇر دەيتىن. ەل ىشىندە ول تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتىلاتىن.
– ءسىزدىڭ وسكەن ورتاڭىزدىڭ ءبىر قىرى باتىرلىق بولسا, ءبىر قىرى – اقىندىق. قاسكەلەڭ, ۇزىناعاش جاعىن «باتىرلار مەن اقىندار ەلى» دەپ ارداقتاپ جاتادى عوي. ەل اۋزىنداعى «ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, سارنايدى جىن قاققانداي كەشكە جاقىن» دەگەن ءسوز دە تەگىن ايتىلماعان شىعار. ءسىزدىڭ دە بويىڭىزدا اقىندىق قۋات بارىن بىلەمىز. بۇل جاعىنان العاندا بابالار اسەرىن ءسىز قالاي سەزىنەسىز؟
– اۋەزوۆ «جەتىسۋ اقىندارىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ اتاعان ءسۇيىنباي مەن گوركي «حح عاسىردىڭ گومەرى» دەپ اتاعان جامبىل بار قازاقتىڭ ماقتانىشى ەكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار. بىراق, اقىندىق اقىنداردىڭ ۇرپاعىنا قونا بەرسە, ەكەيدە سەكسەن اقىن تۇرماق, سەگىز ءجۇز اقىن بولىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ولاي بولمايدى عوي. جالپى, مەن ءوزىمدى اقىندىق قونعان ادامدار قاتارىنا قوسا قويمايمىن. جۇرەگىمدى تەربەگەن جايلاردى حال-قادەرىمشە ولەڭگە ءتۇسىرىپ قوياتىنىم بار. ونىڭ بىرنەشەۋىنە اندەر دە جازىلدى. ونداي قاسيەت كوپ قازاققا ءتان ەمەس پە؟ ويدى ولەڭمەن جەتكىزۋگە شەبەر كىسىلەر مەنىڭ اكەم ءابىش پەن انام ءالجان ەدى. قاراپايىم ادامدار بولسا دا, توي-تومالاقتاردا, ءتىپتى ۇيدە وتىرعاندا دا ۇيقاستىرىپ وتىراتىن.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءوزىڭىزدىڭ شىعارعان اندەرىڭىز دە بار عوي؟ ونى ءبىلەتىنىم, 1973 جىلى ءسىز ءوزىڭىز باستاماشى بولىپ, ءبىزدىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ اپپاراتىنان بىرنەشە ادامدى, بۇكىل وبلىستارداعى مەنشىكتى تىلشىلەردى تەمىرتاۋعا شاقىرعان ەكەنسىزدەر. سوندا جۋرناليستەرگە جايىلعان داستارقاندى ءسىز جۇرگىزىپسىز. ءوزىڭىز شىعارعان «شۇبارات» دەگەن ءاندى دومبىرامەن ايتىپ بەرىپسىز. «الاتاۋ – تۋعان جەرىم, مەنىڭ ەلىم. ساعىندىم اراسىنان ەسكەن جەلىن. ارقادا ارداقتالىپ جۇرسەم-داعى, ەر جىگىت ۇمىتار ما تۋعان جەرىن؟!» دەگەن سوزدەرىن دە جازىپ العان جۋرناليست اعالارىمىز ورتامىزدا بار...
– مەن ءان شىعارايىن دەپ ولەڭ جازعان جوقپىن. كەيدە جۇرەكتى تولقىتاتىن ءبىر وقيعالار بولادى, سول كەزدە ءبىر نارسەلەردى جازاسىڭ. الدىمەن ءسوزىن قاعازعا ءتۇسىرەسىڭ, ىرعاعى كەيىن كەلە جاتادى. جاڭاعى ءان مىنا تەمىرتاۋدا, قاراعاندىدا ۇزاق جىلدار جۇرگەنىمدە اۋىلدى ساعىنىپ شىعارعانىم عوي. شۇبارات – اتا-بابامىزدىڭ جايلاۋى. «شۇبارات الاتاۋدىڭ ەتەگىندە, شامالعان تۇرادى ەكەن جەتەگىندە. ارقادان اسىل جاردى تاپسام-داعى تۋعان جەر, سەنەن الىس كەتەمىن بە؟» دەپ تە جازعانمىن. جاڭاعى سەن ايتىپ, مەن تولىقتىرىپ جاتقان ءان وسىدان قىرىق جىلداي بۇرىنعى سارعايعان ساتتەردىڭ ساعىنىش سازى عوي. سوندىقتان, قازىر مەن ول ولەڭدى سول كەزگى كوڭىل-كۇيدىڭ كورىنىسى دەپ قانا قاراي الامىن. تەگىندە, ول كەزدە استانانى الاتاۋ بويىنان ارقاعا اۋىستىرۋدى ءالى ويلاستىرا قويماعان بولسام كەرەك... تەمىرتاۋ, قاراعاندى دەمەكشى, مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتەيىن. وسىدان ون-ون بەس جىلداي بۇرىن ءبىر اۆتورعا بالا كۇنىمدە ۇشقىش بولۋدى ارمانداعانىمدى, ۇشقوڭىردىڭ ءبىر بيىگىنە شىعىپ الىپ, الىسقا, ۇزاق قارايتىنىمدى ايتقانىم بار. «تەگى, تەمىرتاۋدى كورگىم كەلگەن بولار» دەپ ازىلدەگەنمىن. سونى پايدالانىپ, بىرەۋلەر مەنى ماقتاعاننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, سول كەزدە بولاشاق استانا جاققا قاراتىپ, قيالداتىپ قويۋدان دا تايىنبايدى. ءار نارسەنىڭ قيسىنى بولۋى كەرەك قوي.
اقىنداردىڭ جىر جيناقتارىن ءمۇمكىندىك تاپقانىمشا وقىپ تۇرامىن. ال ەندى بابالار اسەرى دەگەنگە كەلسەك, ءبىزدىڭ اۋىلداعى جيىن-توي بالا كۇنىمىزدە ايتىسسىز وتپەيتىن. ايقىش-ۇيقىش ايتىساتىن دا جاتاتىن. اراسىندا ءان دە, كۇي دە ورىندالىپ تۇرادى. بي بيلەنەتىنى ەسىمدە جوق. تەگىندە, بي وتىرىقشى حالىقتارعا كوبىرەك ءتان ونەر. بي ونەرى ارعىدان تامىر تارتۋى ءۇشىن ۇلكەن سارايلار قاجەت.
– ۇلكەن اتاڭىز نازارباي بي دە اقىندىقتان قۇرالاقان بولماعان سياقتى. تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ كىتابىندا ول كىسىنىڭ الپىسباي دەگەن تورەگە ايتقان شۋماقتارى كەلتىرىلەدى.
دايەكتەمە:
«ەرتەرەكتە شامالعان وڭىرىندە جاساعان ءوزى باي, ءوزى بولىس الپىسباي اتتى تورەگە سول ەلدەگى نازار (باي) دەگەن بيدىڭ جيىندا وتىرىپ, ءبىر جاعى سىناپ, ءبىر جاعى بازىنا قىلىپ ايتقان تىلەك-باتاسى:
الپىسبايىم, ءسوزىم باق,
استىڭا ءمىندىڭ التىن تاق.
زورلىقپەنەن ءىس قىلساڭ,
جاراتا ما جاپپار حاق,
كىم حالالعا اللا جاق.
ەل اراسىن ەگەر قىپ,
ەر ىسىنەن جازار ما؟
بولىس بولساڭ ءبۇتىن بول,
ەلدىڭ قۇتى ءازالدا.
تەپسىنەتىن ءجونىڭ جوق
ماجىلىستەسىڭ نازارعا.
جاسىم ۇلكەن دەمەسەڭ,
مەنىڭ دە اتا جولىم بار
بەكتەر بارعان بازارعا.
ىنتىماعى جاراسسا,
بەرەكەلى ەل ازار ما!
بەرگەن تورەڭ وڭ بولسىن,
عارىپ-قاسەر, جالپىعا
شاپاعاتىڭ مول بولسىن.
بيلەر وسيەت ايتىپتى دەپ,
كەيىنگىگە جول بولسىن!»
بىردەن-بىرگە جەتكەن ءسوز توركىنىنە قاراعاندا, مۇندا مانساپكەردى ء(وزى دە مانساپ يەسى) سىناۋمەن بىرگە ونىڭ كەمشىلىگىن تەرە بەرمەي, كەلەلى كەڭەس قىلۋ, وپىق جەگىزەر وزبىرلىقتان ادا بولۋعا, تەرىس قىلىقتان بويىن اۋلاق سالۋعا شاقىرۋ, جاماناتتان ساقتاندىرۋ, ىزگىلىككە ۇندەۋ باسىمىراق. ناقىل استارىنان قارسىلاسىنان گورى, قادىرلەس ادامىنا ايتقان تىلەكتەستىك سارىنى اڭعارىلعانداي. ەڭ باستىسى, ەل بىرلىگى مەن ىنتىماعىن تۋرالىقتىڭ تۋى ەتىپ ۇستاۋ كوزدەلەدى. وي تۇيىنىندە ءادىل بيلىك, اق باتا ۇلىسقا ۇلگى, ۇرپاققا ۇلاعات بولسىن دەگەن ىزگى ارمان-مۇرات بار.
ت.سادۋاقاسوۆ,
«نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى»,
استانا, 2000, 21-22-بەتتەر.
ناقتى مەنىڭ وزىمە مۇنداي قابىلەت تىكەلەي اكە-شەشەمنەن جۇعىسقان سياقتى. اسىرەسە, شەشەم اقجارقىن, كوڭىلدى, ايتقىش ادام بولعان. قانداي جاعدايدا دا تاۋىپ ايتاتىن, وتكىر ءتىلدى كىسى ەدى. ەر كوڭىلدى كىسى بولاتىن. اناۋ جوق, مىناۋ جوق دەپ ايەلدىكپەن اڭگىمە ايتپاي, بارعا قاناعات ەتىپ جارقىلداپ, جايراڭداپ ءجۇرەتىن. انشىلىگى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. اۋىلداعى توي اتاۋلى مەنىڭ انام بارماي باستالمايتىن, ءبارى «ءالجان كەلسىن» دەپ كۇتەتىن. اكەم ءابىشتىڭ دە سۋىرىپسالمالىعى بارىن تۇستاستارى ايتىپ وتىراتىن. – كلاستاس دوسىڭىز سادۋاقاس ەسىمباي: «ءابىش اكەمىز, اسىرەسە, ايتىسۋعا وتە شەبەر بولاتىن. تالاي ايتىستاردى ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەم. توي-تومالاقتاردا «توي باستاردى» جۇبايى ءالجان انامىزبەن قوسىلا توي يەسىنە ريزاشىلىقتارىن ايتۋمەن بىرگە, كەيبىر قوناقتاردىڭ تويداعى ەرسى قىلىقتارىن ازىلگە اينالدىرىپ, ەلدى كۇلدىرىپ وتىرۋشى ەدى», دەپ ەسكە الادى. – اكە-شەشەمنىڭ قۇرداس, قۇربىلارى دا قالجىڭقوي, ولەڭ قۇراستىرعىش كىسىلەر ەدى. جالپى, قازاقتىڭ قاي-قايسىسى دا ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قۇراستىرىپ, بىرەر شۋماقتى شىعارا بەرەتىن ەدى عوي كەزىندە. – ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەن تۇسىرىلگەن كوركەم فيلمدە مەكتەپتە تاقپاق وقىعانىڭىز كەلتىرىلەدى عوي... «شامالعاننىڭ باسىندا...» دەپ كەلەتىن... – ونى ءفيلمدى تۇسىرۋشىلەر مەنىڭ كەزىندە بەرگەن ءبىر سۇحباتىمنان الىپتى. بىلاي بولعان. اكەمنىڭ ءوز قۇرداستارىمەن قالجىڭى تاۋسىلمايتىن. سولار تۋرالى ءوزى قۇراستىرعان نەشە ءتۇرلى تاقپاقتى ءۇيرەتىپ قوياتىن. ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان كۇنىمدە مۇعالىم اپايىمىز «ال كىم قانداي تاقپاق بىلەدى؟» دەسە, جاڭاعىداي شۋماقتاردى تاقىلداپ ايتىپ شىعىپپىن عوي. ونىڭ نە ولەڭ ەكەنىن مەن قايدان بىلەيىن؟ بالالىق شاقتا ءبارى بولادى. دايەكتەمە: «ەڭ ءبىرىنشى مەكتەپكە كەلگەن كۇنىم ەشۋاقىتتا ەستەن شىقپايدى. ونىڭ ءبىر تاريحى بار. ەڭ ءبىرىنشى قالام ۇستاتىپ, الىپپەنى قولىما ۇستاتقان تاكۋ سمايىلوۆا دەگەن مۇعاليمامىز وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن عانا قايتىس بولدى. قارىم-قاتىناسىمىزدى ەش ۋاقىتتا ۇزگەمىز جوق. ءبىرىنشى كلاستان ءتورتىنشى كلاسقا دەيىن بارلىق پاننەن ساباق بەرگەن سول كىسى. ول ەستە قالدى. ءبىرىنشى كلاسقا بارعان كۇننىڭ ەستە قالاتىن سەبەبى, مەنىڭ اكەم ءابىش مارقۇم, شەشەم ءالجان مارقۇمدار ءبىزدىڭ اۋىلداعى وتە ءبىر كوڭىلدى, وتىرعان جەرىن كۇلدىرىپ وتىراتىن, سۋىرىپسالما ءان شىعاراتىن, كادىمگىدەي داۋسى بار جاقسى جاقىن ادامدار ەدى. اۋىلداعى قازىرگى ءتىرى جۇرگەن زامانداستاردان سۇراساڭىزدار, كوزبەن كورگەن ادامداردان ءبىلسەڭىزدەر, مۇنى راستايدى. اسىرەسە, شەشەم وتە كوڭىلدى ادام ەدى. قازاقتاردى بىلەسىزدەر عوي, قۇرداستارىمەن ويناي بەرەدى. قازىر ونداي قالجىڭدى كوتەرەتىن قۇرداستار جوق-اۋ. مىسالى, اكەم شەشەمە بىردەڭەگە رەنجىپ وتىرسا, قۇرداسى وعان قوي دەۋدىڭ ورنىنا شەشەمدى ودان ءارى ۇرسا جونەلەتىن. ءبىر قۇرداسىنا ولەڭ ءۇيرەتىپ, مەكتەپكە بارعاندا ايت دەپ جاتتاتقىزاتىن. ونىڭ ءمانىن مەن قايدان بىلەيىن. تويباي دەگەن مارقۇم بولىپ كەتتى, بالالارى بار, مەنى كەشىرەر. ءوزى ادەمى, سوعىستان كەلگەن, ءبىر قولى جوق بولسا دا شىرايلى جىگىت ەدى. ەكى بەتى قىپ-قىزىل, كوركەم ادام بولاتىن, سوعان بىلاي دەپ جازىپتى. شامالعاننىڭ باسىندا تويباي وتىر, بەتى قىزىل قاتىندى قويماي وتىر. ەكىنشى دوسى جۇماحان دەگەن مارقۇم. ونىڭ بالالارى بار ءنۇسىپحان دەگەن. بالالارىمەن بىرگە وقىپ شىقتىق. ول ءىرى قارا مال, وگىز باعاتىن. سوعان ءبىر شۋماق ولەڭ جازىپتى. سول اۋىلداعى بارلىق قۇرداستارىنا جاڭاعىداي عىپ, مەن تاقتاعا شىعىپ تارسىلداتىپ تاقپاعىمدى ايتىپ وتىرعاندا بارلىق مۇعالىمدەردىڭ شەك-سىلەسى قاتا كۇلەتىن».ن.ءا.نازارباەۆتىڭ
جۋرناليستەر ۋ.قاليجانوۆ پەن
م.قۇل-مۇحاممەدكە بەرگەن سۇحباتىنان.
«ەگەمەن قازاقستان», 1997 جىل, 5 شىلدە.
– جامبىل بابامىز ءسىزدىڭ ەسىڭىزدە قالاي قالدى؟ – اكەم جامبىلمەن دە, كەنەنمەن دە تانىس بولعانىن ايتىپ وتىراتىن. ءبىزدىڭ اۋىل شامالعان الماتى مەن ۇزىناعاشتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. ارقايسىسىنان قاشىقتىعى شامالاس بولار. جامبىل اۋىلىنىڭ توڭىرەگىندە تۇراتىن تۋىستارعا اتپەن دە, ات اربامەن دە بارا بەرەتىنبىز. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, جامبىل اتامىز دا اتقا ءمىنىپ, تاۋ بوكتەرىن ارالاپ جۇرەدى ەكەن. مەنىڭ اجەم مىرزابالامەن جاقسى تانىس بولسا كەرەك. مەن ول كەزدەردە 4-5 جاستامىن. ەسىمدە ءبىرى قالسا ءبىرى قالمايتىن كەز عوي. جامبىلدىڭ العاداي دەگەن ۇلى قايتىس بولعاندا انام (اجەمدى «اپا» دەيتىنمىن دە, انامدى «جەڭەشە» دەيتىنمىن) مەنى ۇزىناعاشقا الىپ بارعان ەكەن. سوندا اتاعا كوڭىل ايتۋ ءۇشىن الماتىدان, ماڭايدان كوپ ادام كەلگەنى كوز الدىمدا. ءۇيدىڭ الدىنداعى مەن بۇرىن كورمەگەن ۇزىن قارا ماشينا ەسىمدە قالىپ قويىپتى. انام ايتىپ وتىرۋشى ەدى, اتانىڭ جانىندا ۇنەمى ءبىر جالتىرباس كىسى, ءبىر تولىق دەنەلى سارى كىسى جۇرگەن ەدى دەپ. كەيىن ەستىدىم – ول كىسىلەر رەسپۋبليكانىڭ باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ەكەن. كەزىندە سابەڭ ءبىزدىڭ ۇيدە دە بولىپتى. ونى مەن مەكتەپتىڭ جوعارعى كلاستارىندا جۇرگەندە عانا ءبىلدىم. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە مەكتەپتەگى وقۋلىقتارعا ەنىپ جۇرەتىن «كولحوزدى اۋىل وسىنداي» دەگەن ولەڭ بولاتىن. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ولەڭى. سول ولەڭنىڭ سوڭعى شۋماعىن سابەڭ ءبىزدىڭ ۇيدە جازىپتى. مالشىلار ومىرىمەن تانىسۋعا ءبىر توپ جازۋشى كەلگەن ەكەن. ارالارىندا ءانشىلەرى دە بار. انشىلەرىنىڭ ىشىنەن جۇرتتىڭ ەسىندە جامال وماروۆا ەرەكشە قالىپتى. قوناقتارعا ۇشقوڭىردىڭ جاقسى دەگەن كيىز ۇيلەرى تىگىلىپتى. سوندا ءبىزدىڭ كيىز ۇيگە سابەڭ ءتۇسىپتى. اكەمنىڭ «مۇنداي ۇلكەن كىسى دە وسىنشاما قاراپايىم بولادى ەكەن» دەپ ايتىپ وتىراتىنى ەسىمدە. اكەم ءىنىم ساتىبالدى ەكەۋمىزدى شاقىرىپ, سابەڭە سالەم بەرگىزىپتى. – ولەڭنىڭ ءبىر شۋماعىن ۇيدە جازعانى قالاي؟ – سابەڭ جايلاۋ تۋرالى ءبىر ولەڭ جازىپ, سونىڭ اياقتالۋىنا ءوزىنىڭ كوڭىلى تولماي جۇرگەن بولسا كەرەك. اكەم مەن انام كەزەكتەسىپ ءان ايتقاندا ول كىسى ءبىر كەزدە قالام-قاعازىن شىعارىپ, مالداس قۇرىپ وتىرعان جەرىندە تىزەسىنە جازا باستاپتى. ءسويتىپ, سالدەن كەيىن ۇزاق ولەڭدى وقىپ, «مىنا سوڭعى شۋماعىن جاڭا عانا جازدىم, ءتۇيىنى كەلىسپەي ءجۇر ەدى, جاقسى بولدى», دەپتى. – ول شۋماق ەسىڭىزدە مە؟ – ەسىمدە, ارينە. تۇنگى داۋىس تىم الىسقا كەتەدى. جاڭعىرىقتىرىپ, تاۋدى دىرىلدەتەدى. جايلاۋىندا جازداي دۋمان قايناعان قانداي عاجاپ مالشىلاردىڭ مەكەنى! تاعى ءبىر قىزىق جاعداي بار. سوندا سابەڭنىڭ شابىتىن شاقىرعان ءان ورىستىڭ «ۆەچەرني زۆون, ۆەچەرني زۆون, كاك منوگو دۋم ناۆوديت ون» دەپ كەلەتىن ءانى ەكەن. اكەمنىڭ شامالعانداعى ورىس دوستارىنان ۇيرەنگەنى عوي. – ءسىز اتاڭىز تۋرالى «نازارباي – قولىندا ءمورى بار ادام بولعان ەكەن...» دەپ قانا ايتۋمەن شەكتەلگەن ەدىڭىز. كەيىن قاراساق, ول كىسى اۋىل-ايماقتى باسقارعان, كوپ جىل بي بولعان ادام ەكەن. تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ «نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى» دەگەن كىتابىندا بۇل جايىندا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. اتاڭىز جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – جاڭاعى سەن ايتىپ وتىرعان كىتاپ سول كەزدە دە قۇجاتتاردىڭ ۇقىپتىلىقپەن جۇرگىزىلگەنىن كورسەتەدى. ارحيۆ دەرەكتەرىندە قاسكەلەڭ بولىسىنىڭ قانشا اۋىلى بولسا, سول اۋىلداردىڭ بارىندەگى سايلاۋ جاسىنداعى ادامدار, ولاردىڭ جاسى, مالى (جىلقى, قوي دەپ ناقتى بولىنگەن, نەگە ەكەنىن, تۇيە, قارا مال سانى بەرىلمەپتى) ناقتى تىزىمدەلگەن. مىسالى, ءسۇيىنباي بابامىزدا 70 جىلقى, 200 قوي بولعان ەكەن. جانىسباي, جىگىتباي, نازارباي دەگەن ءۇش اعايىندىنىڭ مالى قوسا ەسەپتەلىپ, 3 جىلقى, 50 قوي دەپ كورسەتىلىپتى. بۇل ول كەز ءۇشىن از مال. ءار ۇيگە ءبىر جىلقى, ون بەس شاقتى قويدان عانا كەلىپ تۇر عوي. سوعان قاراعاندا, جالپى ءبىزدىڭ اۋلەت و باستان باي بولماعان. مالشىلاردىڭ, قويشىلاردىڭ ۇرپاعىمىن دەيتىنىم سول. نازارباي ءبيدىڭ ءمورىن مەنىڭ اجەم ەشكىمگە بەرمەي, وزىندە ۇستايدى ەكەن. مۇنى مەنىڭ انام ايتىپ وتىراتىن. ول ءمور قازىر استاناداعى مۋزەيگە قويىلعان. – سادۋاقاس ەسىمبايدىڭ «ۇشقوڭىر – التىن بەسىگىم» دەگەن كىتابىندا ءسىزدىڭ اتا-تەگىڭىزدى بىلاي تارقاتىپتى: «قاراساي – كوشەك – ايدار – مىرزاتاي – كەنبابا – ەدىل – ساپاقباي – نازارباي. اكەمىزدەن ۇمبەت, شالاباي, ارمانۋ مەن ءابىش تۋدىق, – دەپ وتىراتىن ءابىش اكەمىز». اۋلەتتىك شەجىرەدە نازاربايدان شالاباي, ۇمبەت, ءابىش تارايدى دەلىنەدى. ارمانۋ دەگەن كىسى كىم؟ – ارمانۋ – نازاربايدىڭ قىزى. اتى سونداي توسىنداۋ قويىلعان ەكەن. قازاق اتا تاراتقاندا ايەل زاتىن اتامايدى عوي. ابىشتەن نۇرسۇلتان, ساتىبالدى, بولات, ءانيپا. ءسابي كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن ايسۇلتان, نۇرعازيپا دەگەن باۋىرلارىمىز بولدى. نازارباي بي دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن شاڭىراق يەسى ۇمبەت اتامىز بولىپتى. قۇجاتتاردا ۇمبەتباي نازارباەۆ دەپ جازىلادى. ۇمبەتباي اتانى مەن كورىپ ءوستىم. ال شالاباي دەگەن كىسى ۇرپاق كورمەگەن ەكەن. انامنىڭ اياعى اۋىر كەزىندە بالا تۋسا مەن اسىراپ الامىن دەپ كەلىسكەن ەكەن. ول كەزدە اكەم اعاسىنا قارسى بولماعان. بىراق مەن تۋار جىلى ول كىسى قايتىس بولىپ كەتىپتى. ال ارمانۋ اپامىز ەرتەرەكتە ومىردەن وتكەن. نازارباي اتامىز بي سايلاۋىنا ءۇش رەت تۇسكەن كورىنەدى. انا جىلى ماعان دجوناتان ايتكەن كەلگەن. مىنا وتىرعان سەن سياقتى وعان دا ابدەن اڭگىمە ايتقانمىن. سول كىسى ارحيۆ قۇجاتتارىنان نازاربايدىڭ اۋقاتتى ءارى ەلگە سىيلى ادام بولعانىن, 1900 جىلى جەرگىلىكتى توبەبيلىككە سايلانعانىن انىقتاپتى. ول دەرەكتەر بۇرىن دا كەلتىرىلگەن ەدى. جابىق داۋىس بەرۋ كەزىندە 58 رۋباسىنىڭ 30-ى نازاربايدى قولداپ شىققانىن جازعان. – دجوناتان ايتكەن وسى مىسالعا: «2007 جىلى ءوز اتاسىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى اڭگىمە اراسىندا ونىڭ سايلانۋى تۋرالى وسى تاريحتى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇل ءبىزدىڭ وسىدان 100 جىل بۇرىن-اق قانشالىقتى دەموكراتياشىل بولعانىمىزدى بىلدىرەدى! قازاقستانداعى بىزدەردى دەموكراتيا تۋرالى بىلمەيدى دەپ كىم ايتا الادى؟» دەپ ازىلدەدى» دەگەن ءتۇسىنىكتەمە بەرگەن. نەگىزىندە, ءسىز بۇل ءسوزدى كەم قويعاندا ءازىل-شىنى ارالاس ايتقان سياقتىسىز. – ارينە, ءار ءازىلدىڭ استارىندا شىندىق جاتادى. «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق» دەگەن ماقالى بار حالىقتا دەموكراتيا جوق دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. قازاق حاننىڭ الدىنا بارعاندا دا «دات, تاقسىر!» دەيدى. سوندا «داتىڭ بولسا ايت» دەپ, ءسوزىن تىڭدايتىن بولعان. ءبىز ەلىمىز دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ جولىندا دەيمىز. ال ولار بولسا ءبىزدىڭ دەموكراتيانىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارىنا تەز ءتۇسۋىمىزدى قالايدى. مۇنىڭ ءبىزدىڭ قوعامعا قانداي زالالى بولارىندا ولاردىڭ شارۋاسى جوق. جالپى, وزگەگە جالتاقتاۋدىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى. جاقىندا ءبىر باتىستىڭ ساراپشىسى جازعان م.گورباچەۆ جايىنداعى پىكىردى وقىدىم. سوندا گورباچەۆ جاس كەزىنەن كارەريست ادام بولعان دەپ جازادى. مانساپقور ءوسۋ ءۇشىن, وزىنەن جوعارى تۇرعان باستىقتىڭ الدىندا ۇپاي الۋ ءۇشىن ۇمتىلىپ, جالپاقتاپ, سونىڭ ويىنان شىعۋدى ويلايدى دەيدى. ال ءوزى ءبىر كۇنى ۇلكەن باسشى بولعاندا كىمگە جاعىنارىن بىلمەيدى, جاعىناتىن ادام ىزدەيدى دەيدى. ادەتى عوي. سوندا گورباچەۆ ءوز ەلىندە جاعىناتىن ادام قالماعاندا امەريكا, ەۋروپا باسشىلارىنىڭ ماقتاۋىنا ىلىنگىسى كەلگەن بولىپ شىعادى. ءيا, ول شىنىندا دا سولاردىڭ ايتقانىن تىڭدادى, ايتقانىن ىستەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم – ەل باسىنداعى ادام تەك قانا ءوز حالقىنىڭ, ءوز ەلىنىڭ قامىن ويلاپ, سوعان عانا قارەكەت جاساۋى كەرەك. ماعان دا باتىستىڭ جولىنا ءتۇسىڭىز, وسىدان ارتىق جول جوق دەگەندەر از بولمادى. تۇسپەدىڭ دەپ سىنادى. ولاردىڭ اقىلىمەن جۇرسەك, وندا ءوز ءداستۇر, ءوز تامىرىمىزدان ايىرىلىپ, ەل ىشىندە داۋ-داماي كوبەيەر ەدى. نەشەمە ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردىڭ ىشىندە ءجۇرگەن حالىقتىڭ ءومىرى مۇشكىل بولار ەدى. ونىڭ ءبارىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟ – نازارباي ءبيدىڭ ءوزى وسكەن ولكەدە بەلگىلى ءبىر ءىز قالدىرعان تۇلعا ەكەندىگى ءسىزدىڭ كىشىلىكپەن ايتقان اڭگىمەڭىزدەن-اق اڭعارىلىپ تۇر. ايتسە دە, ءسىزدىڭ ەرتەرەكتە شىققان «ادىلەتتىڭ اق جولى» دەگەن كىتابىڭىزدا: «كەيىنگى كەزدە ءوزىنىڭ «پرولەتارلىق» تەگىمەن كوكىرەك قاعۋ باسقا ءبىر نارسەنىڭ سالقىنىمەن الماستى: قايتكەندە دە ءوز تەگىنەن «اقسۇيەكتىك» قاسيەت ىزدەپ تابۋ ەتەك الدى. ونداي ءبىزدىڭ تۇقىمدا بولعان ەمەس. مەن – قويشىلاردىڭ ۇلىمىن, نەمەرەسىمىن جانە شوبەرەسىمىن. دەمەك, ەشقانداي اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن ەمەسپىن» دەپ جازعانىڭىز بار. راس, بۇل كىتاپ كەڭەستىك كەزەڭدە, تاۋەلسىزدىككە دەيىن جارىق كورگەن. ءسىز ول كەزدە اتاڭىزدىڭ بي بولعانىن ايتىپ جاتقىڭىز كەلمەگەن سياقتى, الدە ولاي ەمەس پە؟ – بۇعان نە دەۋگە بولادى؟ جالپى, ادامنىڭ وتكەنىمەن ماقتانا بەرۋى ونىڭ بۇگىن ماقتاناتىنى از ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى دە بولۋى مۇمكىن... سولاي ەمەس پە؟ اتا-بابالارىڭ ماقتانۋعا تۇرارلىق تۇلعالار بولعاندا دا سەنىڭ ءوزىڭنىڭ وعان ناقتى قاتىسىڭ قانداي؟ سىڭىرگەن ەڭبەگىڭ قانداي؟ سەنىڭ اتا-بابالارىڭا ەڭبەك ءسىڭىرۋىڭ ءمۇمكىن ەمەس. سەنىڭ ەڭبەگىڭ سىڭسە, بالالارىڭا, نەمەرەلەرىڭە سىڭەدى. وسىنداي بالالار تاربيەلەدىم, وسىنداي نەمەرەلەر ءوسىردىم دەپ ماقتانىش ەتسەڭ ءبىر ءجون. ارينە, حالىق ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ادامداردى ماقتانىش تۇتۋ كەرەك. ەگەر ولار سەنىڭ اۋلەتىڭنەن شىقسا, ءتىپتى جاقسى. بىراق, بۇل ارادا ماقتانىشتان گورى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى العا شىققانى دۇرىس. مەن سونداي ادامنىڭ ۇرپاعىمىن, قازىر بالەنشەنىڭ ۇرپاعى دەگەن اتتى ابىرويمەن الىپ ءجۇرمىن بە دەگەن تۇرعىدا ويلانعان, قينالعان ءجون. ال ەندى «اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن ەمەسپىن» دەگەنىمنىڭ ءمانىسى بىلاي. قازاقتا بابادان اتاعا, اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە اۋىسىپ جاتاتىن اقسۇيەكتىك, ياعني اريستوكراتتىق تيتۋلدار جوق. مىسالى, گرۋزيندەردە كنيازدىڭ بالاسى كنياز بولىپ شىعا كەلەدى. اعىلشىنداردا لوردتىڭ بالاسى دا لورد. ورىستاردا دا بۇرىن سولاي بولعان. دۆوريان اۋلەتىنىڭ بالالارى دۆوريانين, گرافتىڭ بالاسى گراف دەگەن سياقتى. مۇنىڭ جاقسى جاعى دا بار, جامان جاعى دا بار. جاقسى جاعى اۋلەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ءوزى ادامدى شيراتىپ تۇراتىنىندا. جامان جاعى جاڭاعى اتاققا ادامنىڭ ەرەكشە ەڭبەك ەتپەي-اق دايىن كۇيىندە يە بولاتىنىندا. – وسى ارادا ءبىر پىكىر قوسايىنشى. 2005 جىلى ماسكەۋدە اندرەي كونچالوۆسكيدەن سۇحبات العان ەدىم. سوندا اندرەي سەرگەەۆيچ: «ءوزىم دۆورياندار اۋلەتىنەن شىعا تۇرا روسسياداعى پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيانىڭ جالعىز جاعىمدى جەمىسى بار بولسا, ول اريستوكراتيانى جويعانى شىعار دەر ەدىم. رەۆوليۋتسيانىڭ ارقاسىندا قوعام گوموگەندى بولىپ شىقتى» دەگەن ەدى. وسى وي كوكەيگە قونادى. راسىندا دا, ءار ادامنىڭ ومىرگە قادام باسارداعى ستارتتىق جاعدايى تەڭ شامالاس تۇرعانىنىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى بارى تالاسسىز. – جاڭاعى ويدى اياقتايىن. اركىم ءوز باقىتىن ءوزى جاساۋى كەرەك. اركىم ءوز نەسىبەسىن ءوزى تەرۋى كەرەك. كىمنىڭ نەشىنشى ۇرپاعى بولعانىمدا دا مىنا جايدىڭ باسى اشىق. مەنىڭ اكەم ءابىش قاراپايىم ءومىر سۇرگەن, عۇمىر بويى جۇمىس ىستەگەن ادام. مال دا باققان, ەگىن دە ەككەن, باۋ دا وسىرگەن, باقشا دا سالعان. وتباسىن ءوزىنىڭ اق-ادال ەڭبەگىمەن اسىراعان. مەن تۋعاننان كەيىنگى جىلى ءبىزدىڭ تاۋداعى قىستاۋىمىزدا بىرەۋدىڭ ابايسىزدىعىنان ءورت شىعىپتى. اكەم سول ءورتتى ءسوندىرىپ ءجۇرىپ, ءبىر قولىن يىعىنا دەيىن قاتتى كۇيدىرىپ الىپتى. سوعىس باستالعاندا اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرىپ, دارىگەرلىك كوميسسيا قولىنىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعانىنا بايلانىستى مايدانعا جارامسىزدىق بيلەتىن بەرگەن. ونى «اق بيلەت» دەيتىنى ەسىمدە. كوپ جىل تاۋداعى جايلاۋدا مال باعىپ, كوشىپ-قونىپ جۇرگەندىكتەن, ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە ءوزىمىزدىڭ ءۇيىمىز دە بولماعان ەدى. ول ءۇيدى ءبىز كەيىن ءوزىمىز سالىپ العانبىز. – ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدا, سۇحباتتارىڭىزدا اكەڭىز ءابىشتىڭ الدىمەن اتالاتىن قاسيەتى – ەڭبەكقورلىعى. ءوزىڭىزدى دە ءومىردىڭ نەبىر سىناقتارىنان وسى ەڭبەكقورلىق الىپ وتكەن. اكەڭىزدىڭ بۇل قاسيەتى بالا نۇرسۇلتاننىڭ بويىنا قالاي جۇعىستى بولدى دەپ ويلايسىز؟ – ءيا, مەن ناعىز ەڭبەكقور كىسى دەپ اكەمدى ايتار ەدىم. اكەنىڭ بالاعا ايتقان اقىلىنان گورى كورسەتكەن ونەگەسى كوبىرەك جۇعادى. اكەم ماعان ەڭ قاراپايىم, بىراق ەڭ قاسيەتتى قاعيدانى ۇعىندىرىپ كەتتى. ول قاعيدا – ەرىنبەي, قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتۋ. سولاي ەڭبەك ەتسەڭ عانا باعىڭنىڭ جاناتىنى. وسى ونەگەسى ءۇشىن مەن اكەمە ءومىر-باقي قارىزدارمىن. مەنىڭ اكەم مەن شەشەم دە ەڭبەك ارقىلى تابىسقان. ءۇشقوڭىردا تانىسقان. سول جەردە جۇرت ءالى كۇنگە «ارەستانتتار جولى» دەيتىن جول بار. تاۋعا شىعاتىن اينالما جول. ايتقانداي, ول «ارەستانتتاردىڭ» (قازاقتار ونى رىستاندار سالعان جول دەيدى) كىم ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ اۋرە بولماي-اق قوي. ەشۋاقىتتا ويلاپ تابا المايسىڭ. ءۇشقوڭىرداعى جولدى سالعاندار باي-كۋلاكتار مەن ...جەر اۋدارىلعان مولدالار ەكەن!.. ولاردىڭ اراسىندا بۇقارادا مەدرەسە بىتىرگەندەر دە بار كورىنەدى. سوندا اكەم ءۇش ءجۇز ارەستانتقا بريگادير بولىپتى. شەشەم شۋ جاقتان كەلىپ, جاڭاعى جەردە اسپازشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. اناما ءبىر جىل ءسوز سالىپ ءجۇرىپ ۇيلەنىپتى. دايەكتەمە: «نەگىزىندە اكەمنىڭ باستى شارۋاسى مال باعۋ بولاتىن. ەگەر ونى ەرتەدەن تۇنگە دەيىن ەڭبەك ەتتى دەسەم, ءبارىبىر بۇل دا جەتىمسىز سوعىپ جاتار ەدى. مەن ونىڭ قاي كەزدە ۇيىقتايتىنىن نەمەسە ەشتەڭە ىستەمەي, قۇر تىنىعىپ وتىرعان ءساتىن كورگەن ەمەسپىن. بىردە وتىن جارسا, بىردە تومار قوپاراتىن, ەندى بىردە بىردەڭە ساتۋ ءۇشىن بازارعا كەتىپ بارا جاتاتىن. ول داۋلەتتى ورىستار قولىندا وسكەندىكتەن ەگىن سالۋدى دا جاقسى بىلەتىن. پالەندەي ءبىلىمى بولماسا دا, ميۋا اعاشتارىن بۋدانداستىرۋعا كانىگى ەدى. جۇرت ءبىزدىڭ باققا كەلىپ, كەرەمەت ءوسىپ تۇرعان تاڭعاجايىپ جەمىستەردى نەمەسە ءبىر جاعىندا كادىمگى اپورت الماسى, ەكىنشى جاعىندا ۋىلجىعان المۇرت ءپىسىپ تۇرعان اعاشتى تاماشالايتىن. اكەم وسىرگەن ونداي المانى كەيىن ەش جەردەن كورگەن ەمەسپىن. ءوزىنىڭ سۇيىكتى سورتتى الماسى – اپورتتى ول كەلەسى كوكتەمگە دەيىن بۇزباي ساقتايتىن ەدى».ن.نازارباەۆ,
«ادىلەتتىڭ اق جولى»,
ا.,1991, 18-19-بەتتەر.
– «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» دەگەن فيلمدە اكەڭىز ءابىشتىڭ جاڭا سالىق ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە ءوز قولىمەن ەككەن الما باعىن ءبىر تۇندە وتاپ تاستاعانى كورسەتىلەدى. كەيبىرەۋلەر وسى وقيعانى فيلم ستسەناريشىلەردىڭ كوركەمدىك تارتىس ءۇشىن ويدان قيىستىرعانىنداي كورۋى مۇمكىن. مۇنىڭ انىق-قانىعىن ءوزىڭىز ايتىپ بەرىڭىزشى؟ – مۇنىڭ انىق-قانىعى «ادىلەتتىڭ اق جولى» دەگەن كىتابىمدا جازىلعان. ستسەناريشىلەر دە سودان الىپ وتىر. دايەكتەمە: «الايدا, كۇندەردىڭ كۇنىندە ءۇي ماڭىنداعى جەرىمىزدى (ول جارتى گەكتار ەدى) ازايتا باستادى, اۋەلى ون سوتىقتى, ودان سوڭ تاعى دا بىرتە-بىرتە كەسىپ الا بەردى... اكەم ات دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. بىراق كوپ ۇزاماي ودان دا كۇدەر ۇزۋگە تۋرا كەلدى – ات ۇستاۋعا دا تىيىم سالىندى. سونداعى سەبەپ جەمشوپ كولحوزعا كەرەك ەكەن. ال بىردە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم: اكەم الما اعاشتارىن ءوز قولىمەن وتاپ جاتىر. ءسويتسەم, ءار ءتۇپ اعاش ءۇشىن سالىق تولەۋدەن قۇتىلۋ كەرەك بولىپتى. ءۇي-ءىشى قاتتى تارىقتى: ىشەتىنىمىز قۇر شاي عانا, اندا-ساندا ءبىر ءتۇيىر قانت بولادى. ماڭدايعا بىتكەن جالعىز سيىردان كولحوزعا تاپسىرىلۋعا ءتيىستى سارى ماي ءمولشەرىنىڭ كوپتىگى سونشا, وزىمىزگە تەك كوك ءسۇت قالاتىن. ارينە, كوپ نارسەنى تۇسىندىرۋگە بولادى. بىراق سونشالىقتى ەڭبەكقور ادامدارىمىزدىڭ مۇنداي مۇشكىل حالگە قالاي تاپ بولعانىن كەي-كەيدە ويلاي باستاساڭ-اق, سايتان العىردى ەش تۇسىنبەي باس قاتىرۋعا تۋرا كەلەتىنىن قايتەرسىڭ!..».ن.نازارباەۆ,
«ادىلەتتىڭ اق جولى», 19-20-بەتتەر.
جالپى, اكەم كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كىسى ەدى. اكەم جۇرت ايتسا بولدىنىڭ, كوپ ايتسا كوندىنىڭ ادامى ەمەس ەدى. ءار نارسەگە وزىنشە قاراي الاتىن. جيىن-جينالىستا ايتپاعانمەن, داستارقان باسىندا, ءۇي ىشىندە وزىنشە پىكىرلەرىن دە ايتىپ قالاتىن. دايەكتەمە: «...1962 جىلى مەن, جاس مەتاللۋرگ, كومسومول سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ ءماسكەۋدەن ۇيگە ورالعانىم ءالى ەسىمدە. ءارينە, اسەر دەگەن ۇشان-تەڭىز! اكەم مەن كورشىلەرگە اسىعىپ-ۇسىگىپ حرۋششەۆ تۋرالى, ونىڭ ەلىمىز كومسومولدارى الدىنداعى سويلەگەن ءسوزى تۋرالى, قالا مەن اۋىل اراسىنداعى وزگەشەلىكتەردىڭ بىرتە-بىرتە جويىلىپ, سەلو ومىرىندە كەرەمەت ءمۇمكىندىكتەر بولاتىنىن باسا ايتتىم. ۇلكەندەردىڭ ماعان كوڭىل بولگەنىنە ماساتتانىپ, اقساقالدار جۇزىندە مىسقىل پايدا بولعانىن بايقاماي سايراي بەرىپپىن. ال اكەم ماعان كۇستانالاپ قاراپ وتىر ەكەن. اقىرى, نۇرلى بولاشاققا قاراي باعىتتالعان قوزعالىسىمىزعا كەدەرگى جاسايتىن قوسالقى جەكە شارۋاشىلىق پەن ءۇي ماڭىنداعى ۋچاسكەنى ءجون-جوسىقسىز جەردەن الىپ, جەرگە سالعانىمدا, قارت ءابىشتىڭ ءتوزىمى تاۋسىلدى بىلەم. – توقتات, بالام, مۇنداي ءسوزدى راديودان ەستي-ەستي قۇلاعىمىز سارسىعان. ودان داعى مىنانى ايتشى: ماسكەۋدەگىلەردىڭ ەسى دۇرىس پا ءوزى؟ الدە وتىزىنشى جىلداعىداي تاعى دا اشتىقپەن تيتىقتاتپاق پا؟ اۋىل ادامىندا جەر بولماسا, قويشىنى جەكە مالىنسىز قالدىرساق – ولار دالاداعى جەل قۋعان قاڭباق ەمەس پە؟ سۇلتان (ۇيدە مەنى وسىلاي اتايتىن), سەن رەنجىمەي-اق قوي, ءجۇرەگىڭ جارىلا قۋاناتىنداي ەشتەڭە جوق, سەن بىزگە جامانات حابار جەتكىزدىڭ... مەن سونداعى ءوز قاتەلىگىمدى كوپ جىل وتكەن سوڭ جەرلەستەرىمە سۇيىنشىلەتە جاقسى حابار اكەلىپ, تۇزەتتىم».ن.نازارباەۆ,
«ادىلەتتىڭ اق جولى», 11-12-بەتتەر.
– اتا-اناڭىز ءبىراز جىل پەرزەنت سۇيمەي ءجۇرىپ, رايىمبەك بابانىڭ باسىنا ەكى كۇن قاتار تۇنەپ, ءتاۋ ەتىپ, سودان كەيىن ءسىزدى كورگەنى بەلگىلى. ءسىز وسىنداي اۋليەلى ورىندارعا, ولاردىڭ كيەسىنە سەنەسىز بە؟
– مەنىڭ اكەم مەن انام بابانىڭ باسىنا تۇنەپ, تىلەك تىلەگەندەرى راس. مەنىڭ بالا كەزىمدە ول مولا الماتىنىڭ شەتىندە ۇلكەن توبە بولىپ كورىنەتىن. قۇران كارىمدە تىلەۋ, سۇراۋدى تەك اللاعا ايتۋ كەرەك دەيدى. بىراق ءبىزدىڭ سالتىمىزدا ارۋاققا سەنۋ دە بار عوي.
رايىمبەك بابانىڭ باسىنا تۇنەگەن تۇندە انام ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە تەڭىزگە ءتۇسىپ كەتكەن ەكەنمىن دەيدى. سۋدىڭ ءتۇبىندە دەمى تارىلماي, كادىمگىدەي جۇرە بەرىپتى. تەڭىزدىڭ تۇبىنەن اپپاق كۇمىستەن جاسالعان ۇزىن مىلتىق كورىپتى. جاڭاعى مىلتىقتى موينىنا ءىلىپ الىپ, جۇزگەننەن ءجۇزىپ وتىرىپ جاعاعا شىعىپتى. تاڭەرتەڭ بەيىتتىڭ شىراقشىسى ءتۇسىن جورىپتى. ۇل بالا تاباسىڭ, بالاڭ مىقتى بولادى, جاسى ۇزاق بولادى, وسى بالاڭ سەنىڭ ماقتانىشىڭ بولادى, ەل قورعايتىن ادام بولادى دەپتى. مىلتىققا بايلانىستى جورىعانى عوي.
– نۇرسۇلتان دەپ اتىڭىزدى اجەڭىز مىرزابالا قويعان ەكەن. سوندا ول كىسى قۇرانداعى اللانىڭ 99 اتىنىڭ ءبىرى نۇر, ءبىرى سۇلتان ەكەنىن بىلگەن بە, جوق الدە ماعىنالىق جاعىنا باسا ءمان بەرىپ قويىلعان ەسىم بە؟
– مۇندايدا قازاق «اۋزىنا قۇداي سالعان» دەيدى. سولاي بولعان شىعار. اجەم اللاعا سەنەتىن, بەس نامازىن ۇستاپ, ورازا تۇتاتىن ادام ەدى. اللانىڭ 99 اتى بار ەكەنىن بىلگەن بولار. ماعىنالىق جاعىنا دا, اۋەزدى ەستىلۋىنە دە كوڭىل بولسە كەرەك.
اجەم تۋرالى ايتايىن. مىرزابالا اجەم مەنى بەس جاسقا دەيىن جۇرتتان جاسىرعانداي ەتىپ ءوسىرىپتى. ءارى تۇڭعىش, ءارى ابدەن زارىعىپ كورگەن نەمەرەسىمىن عوي. ۇيگە بىرەۋ كىرسە مەنى ەتپەتىمنەن تەرىس قاراتىپ جاتقىزا سالادى ەكەن. «نەمەرەڭىز ءجۇردى مە, اجە؟» دەپ سۇراعاندارعا: «قۇداي ءبىر نەمەرە بەرىپ ەدى, ونىڭ ءوزىن دە قاۋقارسىز ەتىپ بەردى» دەيدى ەكەن. انام ول كىسىگە رەنجىپ, قايداعىنى ايتاسىز دەيدى ەكەن. مەنى قاشان شاۋىپ ءجۇرىپ كەتكەنشە قىپ-قىزىل ماتادان كيىندىرىپ قويعانى دا وزىنشە قىزىق. كوز تيمەسىن دەگەنى. ءبىر كۇنى قىپ-قىزىل عىپ كيىندىرىپ قويعان ماعان اسپاننان بۇركىت ءشۇيىلىپ تۇسە جازداپتى. ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇر, مەنىڭ بالا كۇندەرىمدى, مەكتەپتەگى شاعىمدى كورسەتەتىن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» دەگەن فيلمدە مىرزابالا اجەمنىڭ ءرولىن ويناعان بيبىگۇل احمەتقىزى تولەگەنوۆاعا رازىلىعىمدى بولە ايتقىم كەلەدى. اجەمنىڭ ءوزىن كورگەندەي بولدىم.
– «ءۇيدىڭ جاقسى بولماعى اعاشىنان, جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى ناعاشىدان» دەيدى ءبىزدىڭ قازاق. قورداي جاقتا «ءان تىڭداساڭ قاسىققا بار, قىز الساڭ قاسىقتان ال» دەگەن ءسوز ايتىلادى ەكەن. ءالجان انامىزدىڭ انشىلىگى, ءازىلگە ۇستالىعى, ايتقىشتىعى جايىندا ءبىراز جازىلعان. اناڭىز جايىندا دا ءوز اۋزىڭىزدان ەستىگىم كەلەدى.
– نە ايتايىن؟ كىم ايتسا دا اناسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتكىزىپ ايتا الار ما؟ مەككەگە ءۇش رەت ارقالاپ اپارىپ كەلسەڭ دە انا پارىزى وتەلمەيدى دەيدى عوي. مەن كوپ قازاقتىڭ بالالارى سياقتى اكەنىڭ ىسىنەن ۇلگى الىپ, ونىڭ قاتالدىعىنا شىداپ, انانىڭ تاربيەسىمەن وسكەن بالامىن. اكەم كۇندىز-ءتۇنى جۇمىستا, مەن انامنىڭ جانىندامىن. انامنىڭ مەنى جانىنداي جاقسى كورەتىنىن بىلەتىنمىن. سول شەكسىز انا ماحابباتىنا ورانىپ ءوستىم. بالانى اناسى شىن ءسۇيىپ وسىرسە, ول بالا باقىتتى بولارىنا مەن سەنەمىن. بالانى جالداعان ايەل ەمەس, اناسىنىڭ ءوزى تاربيەلەگەنىن ۇناتامىن. سونداي بالا دۇرىس جولدان تايماسىنا سەنەمىن. ءوزى قاراپايىم, ساۋاتى جوق ادام بولسا دا ومىردەن ۇيرەنگەنى, كورگەن-بىلگەنى كوپ انام ءار ۋاقىتتا كوز الدىمدا, جۇرەگىمدى ەلجىرەتىپ تۇرادى. قيىن شەشىمدەر قابىلدار كەزدە تۇسىمە كىرىپ, اقىل بەرىپ كەتەدى.
مەنىڭ انام ءالجان جاتقانبايقىزى 1910 جىلى تۋعان. قۇجاتتاعى 1905 جىل قاتە جازىلعان دەپ ءوزى ايتىپ وتىراتىن. مەن نەگىزى اناما تارتقانمىن. ناعاشىلارىم دا وسىنداي دوڭگەلەك ءجۇزدى بولعان ەكەن. تەمىرتاۋدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە انام قوناققا كەلىپ, «سەنى كورسەم بولەگەن اعام كوز الدىمدا تۇرا قالادى. ءوڭ-ءتۇسىڭ دە, قيمىلدارىڭ دا اۋماي قالعان» دەپ كوز جاسىن ءبىر سىعىپ العان ەدى. بولەگەن ناعاشىم كولحوز باسقارعان, اۋپارتكومدا ىستەگەن كىسى ەكەن. 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ كەتىپتى.
انامدى ەسكە العاندا كەيدە قيالداپ وتىرىپ, ويلايمىن عوي: ول كىسىنىڭ جاسى جۇزگە جەتسە وسى كەزگە دەيىنگىنى كورۋى مۇمكىن ەدى-اۋ, توقسانعا جەتسە ەلدىڭ ەسەيگەنىن, بالاسىنىڭ ارقادا جاڭا استانا سالدىرىپ جاتقانىن كورەر ەدى-اۋ, ءتىپتى سەكسەننەن ءسال اسسا دا تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقانىنا كۋا بولار ەدى-اۋ دەپ. انام 1977 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. مەنىڭ ات جالىن تارتىپ, ازامات بولعانىمدى عانا كوردى. از كۇن عانا اۋىرىپ, اعايىن-تۋعانىنا اماناتىن ايتىپ, ءجۇرىپ كەتە بەرگەن. مەنىڭ شەتەلدەن اكەلگەن جەپ-جەڭىل قوڭىر تونىم بار ەدى. سونى گۇلجان كەلىنىنە بەرىپ, «ەنەمنەن قالعان كوزى ەدى دەپ كيىپ جۇرەرسىڭ», دەپتى. كەلىنى: «قويىڭىز, ءالى-اق وسى تونمەن تالاي قوناققا باراسىز» دەسە, ايتىپتى: «ءتىلىمنىڭ سايراپ تۇرعانىنا الدانىپ قالماڭدار, دايىندىقسىز بولماڭدار. دۇنيەدە بولجاۋسىز نارسە ۇشەۋ: تولعاق بولجاۋسىز, قوناق بولجاۋسىز, ءولىم بولجاۋسىز. اجال ايتىپ كەلمەيدى, ايلا تاپتىرمايدى. الدى سايران, ارتى ويران دۇنيە وسى», دەپ. وسىلاي كەسەك-كەسەك كەسىپ سويلەيتىن, ءتىلىپ ايتاتىن ادام ەدى.
– اناڭىزدىڭ ەتى تىرىلىگى, وتكىرلىگى قاسكەلەڭنىڭ اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا بولعان توسىن جاعدايدان دا كورىنەدى.
– ول جاعداي انا جىلى ءوزىڭنىڭ گازەتىڭدە جازىلدى عوي.
دايەكتەمە:
«اسىرەسە, ءالجان اپا نۇرسۇلتانىن قالاي تولعاتىپ بوسانعانىن جىر عىپ ايتاتىن كورىنەدى. ول بىلاي بولىپتى.
«سۇلتانىما تۋرا جەتى كۇن تولعاتتىم. تاماق ىشە المايمىن, ءال-ءدارمەنىم تاۋسىلعان. شامالعاندا پەرزەنتحانا جوق, اۋداندىق اۋرۋحانا قاسكەلەڭدە. ءابىش اربانى جەگىپ, ۇستىنە جاتقىزدى. ول كەزدە تاس جول جوق, كەدىر-بۇدىر, شيقىلداپ شۇڭقىرعا ءتۇسكەن سايىن جانىم كوزىمە كورىنەدى. ءايتەۋىر, اۋرۋحاناعا جەتتىك-اۋ. دارىگەرلەر جۇگىرىپ ءجۇر. ءبىر ەڭگەزەردەي ەركەك كەلدى دە, «بوساندىرۋ كەرەك, بولماسا ءولىپ كەتەدى» دەدى. سويتسە, بالا ءىسىنىپ كەتكەن, ءارى سالماعى 5 كيلوعا جۋىق ەكەن. سوند
