اۋىلدان ەكسپو-عا كەلگەن قوناقتاردىڭ ەلورداداعى «بايتەرەك» ساۋلەت كەشەنىنە ات باسىن بۇرمايتىنى كەمدە-كەم. جاز مەزگىلى بولعاندىقتان ماڭى – ىعى-جىعى, ءيىن تىرەسكەن حالىق. الاقانىمەن ماڭدايىن كولەگەيلەپ «بايتەرەكتىڭ» كۇمبەزىنە سۇيسىنە كوز تىككەن ۇلكەن-كىشى جاميعاتتى مۇندا اڭساعان اسىل ارماندارى جەتەلەپ الىپ كەلگەندىگى تاعى انىق. اسەم استانانى, ەكسپو-نى تاماشالاۋشى جۇرتتىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ەسەلەنە تۇسپەسە, استە كەمىپ جاتقان جوق. «جاقسىنى كورمەك ءۇشىن» دەگەن حالىقپىز عوي. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, اۋىل-اۋىلدان بالا-شاعاسىمەن اعىلعان ءنوپىر اۋەلى ەلورداداعى وسى ءبىر ەڭسەلى نىسان – الىپ «بايتەرەكتى» بەتكە الۋى قالىپتى جاعداي. بۇل قالا ءتۋريزمى مەن مادەنيەتىنىڭ وزىنە لايىق زاماناۋي زاڭدىلىقتارى قالىپتاسا باستاۋىنىڭ بىردەن-ءبىر فاكتورى بولسا كەرەك. بيىككە سامعاپ كوتەرىلگەن سول ارقا-جارقا حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن ءارى قاراي ەرەكشە ءبىر سەزىم سەرپىلتىپ اكەتەدى. ءايبات استاناعا وسى تۇستان كوز تىگۋ, ەڭ بيىك قاباتىنان توڭىرەكتى شولۋ بۇلك-بۇلك سوققان جۇرەكتىڭ ءتۇبىن ودان بەتەر شىمىرلاتىپ, ارقا-باسىڭدى دۋىلداتىپ, قابىرعاڭا قانات بايلاتىپ, شاتتىق اۋەنمەن شابىتىڭدى شالقىتادى. وسى كورىنىستىڭ ءوزى دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وتانعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ قالىبىن شىنايى بەينەلەپ بەرگەندەي اسەر قالدىراتىنى راس.
مىنە, سول ارادا قالامگەر اعامىز جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تايانعان قارت اپانى جولىقتىرعانىن ايتتى. بالا-شاعاسىمەن بىرگە دەمالۋ ءۇشىن كۇنىنە قۇداي-اۋ, مۇنداي قانشاما قاريا كەلىپ-كەتىپ جاتىر دەسەڭشى. الايدا ايتايىن دەگەنىمىز مۇلدە ول تۋرالى ەمەس, اڭگىمە الگى كىسىنىڭ ءوسىپ-وركەن جايعان استاناعا, گۇلگە ورانىپ كوركەيگەن جۇزىنە جۇرەگى جارىلا قۋانعاننان تەبىرەنىپ ءان سالۋىندا بولىپ تۇر عوي.
«بالداعىن سۇيەنىپ باسپالداقپەن اقىرىن كوتەرىلىپ كەلە جاتقان جاننىڭ سوڭىنان ءىلبي ىلەسكەن مەن ول كىسىنىڭ اۋەلگىدە ەرنىن ەپتەپ كۇبىرلەتىپ, الدەنەنى ىڭىلداي ايتا باستاعانىنا ونشا ءمان بەرە قويعان جوقپىن. كەنەت قۇلاعىمنىڭ تۇبىنە تىم تانىس اۋەن كەلدى. كىلت توقتاي قالدىم. «بۇل ءاندى مەن العاش رەت قاي جەردە ەستىپ ەدىم؟ تۋ, وسىندايدا ەسكە تۇسپەيتىنى-اي», – دەپ ويلانعانىمشا بولعان جوق, «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى – جانىما قۋات بەرەدى. تالاسقا تۇسسە جان مەن تۋ, جان ەمەس, ماعان كەرەگى – كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» دەگەن جولدار انىق ەستىلدى. جانە مۇنى اق سامايلى ارداگەر انانىڭ جاي سۇلەسوق كەيىپتە ەمەس, كادىمگىدەي سەرگەك سەزىمگە بەرىلىپ, كوڭىل پەرنەسى دىرىلدەي ورىنداۋى قايران قالدىردى» دەپ «بايتەرەكتىڭ» ۇشار باسىنا كوتەرىلگەن كىسىنىڭ جان دۇنيەسىندە الاپات ءبىر وزگەرىس پايدا بولاتىنىن, وعان شىققان ادامنىڭ جۇرەك قۇمىراسىنا رۋحاني قىمبات قۇندىلىق قۇيىلاتىنىن, ەرەكشە نۇرلانىپ رۋحتاناتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قايدان كەلدىڭىز؟ بويىڭىزدا ءان سالاتىن ونەرىڭىز بار ما ەدى؟» – دەپ سۇرادىم.
«قوستانايدان كەلگەن بەتىم. مىنا ءزاۋلىم عيماراتتىڭ توبەسىنەن كەڭ-بايتاق بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەن جايعان تاماشا كەسكىن-كەلبەتى الاقانداعىداي ايقىن كوزگە شالىنادى ەكەن. سوعان كوڭىلىم شاتتانعاننان ءان سالىپ تۇرمىن»,– دەگەن بەيتانىس جاننىڭ ءسوزى مەنى قالىڭ ويعا شومدىردى», دەدى م. كەمەل.
ءاندى ادام ءارتۇرلى جاعدايدا ايتادى ەمەس پە؟ اسحانادا تاماق ءپىسىرىپ ءجۇرىپ ىڭىلداۋ مەن تۋعان جەر, وتانىم دەپ ەگىلە اندەتۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي عوي. داستارقان باسىندا دوستارمەن باس قوسقاندا, توي-تومالاقتا ءان سالۋ – ورىس, وزبەك, قىرعىز, تۇرىك, سونداي-اق, كاۆكاز حالىقتارىنىڭ بارىندە ەجەلدەن بار ءداستۇر. ءان-كۇيسىز قازاقتىڭ دا كوڭىل حوشى جىبەك شالىدەي جەلبىرەپ, جەڭىلدەي قويماس, ءسىرا. ايتپاعىمىز, ءبىز كەيدە «كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ەلدى, تۋعان جەردى ءسۇيۋدى قالاي ۇيرەتەمىز؟ ول ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك, جاستاردىڭ بويىنا پاتريوتيزم ءدانىن قالاي سەبۋگە بولادى؟» دەگەنگە باس قاتىرىپ جاتامىز. سونى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەي كەلىپ, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن, اندەرىمىزدىڭ ادەبىن ابدەن جوندەپ العانىمىز ءجون-اۋ دەگەن وي كەلەدى. ال مىنا «بايتەرەكتىڭ» ۇشار شىڭىنا شىققان اق جاۋلىقتى ءازىز اجەنىڭ كوڭىل-كولىن تەربەگەن نە كۇش, نە قۇدىرەت ەكەن, ءا؟ بۇل اسەم ءاننىڭ نارىمەن الدەنگەن, ارلەنگەن سەزىمنىڭ كۇشى بولسا كەرەك. سوندىقتان تۋعان جەردىڭ سايى مەن جوتاسىن, تاۋى مەن وزەنىن, كولى مەن كوك شالعىنىن انگە قوسىپ, ورمەكتەي ورۋگە كىمنىڭ قانداي ۇلەس قوسىپ جاتقانى قازىرگى تاڭدا ۇلكەن مانگە يە بولىپ وتىر. ويتكەنى پاتريوتتىق تاڭداۋلى اندەردىڭ دەنى وتكەن كەزەڭدەر ەنشىسىنە تيەسىلى ەكەن. تۋعان جەر, وتان تۋرالى بۇگىنگى تاڭدا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ءان جوق دەپ اۋىزىمىزدى قۇر شوپپەن سۇرتكەنىمىز جاراماس, ارينە. بار. بىراق تام-تۇم. وسى رەتتە باكىر تاجىباەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «اۋىلىم-ءانىم» ءتارىزدى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرىڭنىڭ جۇپار اۋاسىن جۇتقىزاتىن شۋاقتى اندەر كوبەيسە عوي شىركىن, دەگەن اڭسارلى ارماننىڭ بايتەرەگىنە وي قازىعىمىزدى وراپ بايلاعىمىز كەلەدى... نانسىز ادامنىڭ ءومىر سۇرە المايتىنى سياقتى ءانسىز قازاق تا ءومىر سۇرە المايدى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
