ينستيتۋتتىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ت.ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە شەتەلدىك تۇقىمدارعا تاۋەلدىلىك ازايىپ, وتاندىق سۇرىپتارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى كارتوپ جانە كوكونىس ونىمدەرىنىڭ تەكتىك قورىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 450 گەكتار اۋماقتا جۇرگىزىلەدى. مۇندا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن بيوتەحنولوگيالىق زەرتحانا جاساقتالعان. ينستيتۋت زەرتحاناسىندا الەمنىڭ 40 ەلىنەن جيناقتالعان كارتوپتىڭ – 2100, كوكونىس-باقشا داقىلدارىنىڭ 100 مەملەكەتتەن اكەلىنگەن 12500 سۇرىپ ۇلگىسى بار. سىناقتان وتكىزىلگەن كورسەتكىشتەرى جوعارى, قۇرامى باي سورت ۇلگىلەرى سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا ۇسىنىلادى.
1991 جىلى مەملەكەتتىك سۇرىپتار تىزبەسىندە وتاندىق سورتتىڭ بار-جوعى 6 داقىل تۇرىنەن 12 سۇرپى بولعان. قىرىققابات, ءسابىز, قىزىلشا, جىلىجاي كوكونىستەرى, اسكوك, قيار, ءتاتتى بۇرىش, بايالدى سەكىلدى داقىلداردىڭ وتاندىق سۇرىپتارى بولماعان. سول جىلداردا شەتەلدىك سورتتارعا تاۋەلدىلىكتىڭ سالدارىنان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كوكونىس تۇقىمدارى كوپتەپ تاسىمالداندى. قازىرگى كەزدە وتاندىق جاڭا سورتتار شىعارۋ باعىتىندا جاسالعان جۇمىستار ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش 25 ءتۇرلى داقىلدان 170 سۇرىپقا جەتىپ وتىر. ينستيتۋت ماماندارى وسىلايشا وتاندىق سورتتاردىڭ شەتەلدىك تۇقىمدارعا دەگەن تاۋەلدىلىگىن جويىپ, داقىل تۇرلەرىن كوبەيتتى. ءارى جوعارى ءونىمدى, قولايسىز اۋا رايىنا, اۋرۋلارعا ءتوزىمدى وتاندىق باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى جاڭا سورتتار شىعاردى.
ينستيتۋتتا وڭتايلى وتىرعىزۋ مەرزىمدەرى, سۋارۋ ادىستەرى, تىڭايتۋ جۇيەلەرى, زيانكەستەرمەن كۇرەس, ارامشوپتەردەن قورعاۋ, جيناۋ مەرزىمى, جاسىل تەحنولوگيا سياقتى كەشەندى جۇمىستار كارتوپ جانە كوكونىس باقشا داقىلدارىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنا وراي جاسالادى. ال ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى بارىسىندا داقىلداردىڭ جارامدى, جارامسىزدىعى قاداعالانادى.
شارۋاشىلىقتىڭ 28 جىل ىستىق-سۋىعىنا توسەلگەن تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى «جاقسى سورت – جارىم ىرىس», – دەيدى. جاقسى سورت تاڭداي بىلسەڭىز, ءونىمى دە جاقسى بولادى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, وسى كەزگە دەيىن جىلىجايلارعا ارنالعان بىردە-ءبىر وتاندىق سورت ءتۇرى بولماعان. قازىر ينستيتۋت ماماندارى 20-عا جۋىق سورت پەن بۋدان شىعاردى.
– «سالانى ءارى قاراي دامىتۋ – ۇلتتىڭ كەلەشەگى مەن بايلىعىنىڭ كەپىلى» دەيتىن بولساق, جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم تۇرلەرىن, ياعني بىرەگەي, ەليتالى تۇقىمدار شىعارۋدا بىرقاتار كەمشىلىكتەر ورىن الىپ وتىر, – دەيدى تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى. – قازىرگى كەزدە شەتەل ماماندارىن ءونىم كولەمىمەن تاڭعالدىرا المايمىز. ولاردا بۇل سالا الدەقاشان دامىپ كەتكەن. شەتەلدىك ونىمدەر حيمياعا نەگىزدەلگەن. ال ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز – ورگانيكالىق ونىمدەر ءوندىرۋ. وتاندىق ءونىم – دارۋمەنگە باي ءارى ءدامدى. ونى ارنايى حيميامەن وڭدەۋدىڭ قاجەتى جوق. الداعى ۋاقىتتا كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعىندا ورگانيكالىق ءونىم كولەمىن 2%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بىرقاتار ءىرى شارۋاشىلىقتار, كەيبىر كاسىپكەرلەر شەتەل ونىمدەرىن ءتيىمدى دەپ بىلەدى. ارينە, ونىڭ ونىمدىلىگى جوعارى ءارى بىركەلكى بولىپ كەلەدى. مىسالى, قىرىققاباتتى الايىق, تاس ءتارىزدى قاپ-قاتتى. سىقساڭ شىرىن شىقپايدى. ال ءوندىرۋشى ءۇشىن شەتەلدىك ءونىمنىڭ قۇرامى ەمەس, تاۋار رەتىندەگى وتىمدىلىگى قۇندى. شىعىمىنا قاراي ونىڭ كۇتىمى دە زور, پايداسى دا مول. ال جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىنىڭ جاعدايىن كىم ويلايدى؟ – دەيدى تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى.
قازىرگى كەزدە كوكونىس تۇرلەرىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, رەسپۋبليكادا اتالعان ينستيتۋتپەن قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارى مەن بار-جوعى 4-5 كوكونىس-باقشا تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ينستيتۋتتا وسىرىلەتىن تۇقىم كولەمى جىلىنا 3 توننانى قۇراسا, ولار نەگىزىنەن بىرەگەي جانە ەليتالى تۇقىمدار. ال قالعان تۇقىمدى قايدان الامىز؟ ماسەلە وسىندا... ياعني امالسىز شەتەلدەن تاسىمالدايمىز. بۇگىندە تۇقىم شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا جانە الماتى وبلىستارى قولايلى وڭىرلەر بولىپ تابىلادى. سول ءۇشىن بۇل ماسەلەگە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر بارىنشا نازار اۋدارۋعا ءتيىستى.
وسى تۇستا «تۇقىم شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋعا نە كەدەرگى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. تەمىرجان ەرقاسىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ باستى سەبەبى – كوكونىس-باقشا داقىلدارىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قيىندىعى. ياعني, شارۋا قوجالىعىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ۇلكەن كولەمدە سۋارمالى جەرلەرىنىڭ بولماۋى, تۇقىم وندىرەتىن, تازالايتىن تەحنيكالارى مەن تۇقىمدىقتار ءۇشىن ارنايى قويمالارىنىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
جوعارىدا كارتوپ ءوندىرىسىنىڭ كوكونىس شارۋاشىلىعىنان الدەقايدا الدا كەلە جاتقاندىعىن اتاپ وتتىك. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, رەسپۋبليكادا كارتوپ وسىرۋمەن ءارى كوبەيتۋمەن 40-تان اسا تۇقىم شارۋاشىلىعى اينالىسادى ەكەن. ىشكى نارىقتىڭ كارتوپ تۇقىمىنا دەگەن سۇرانىسى 600-650 مىڭ توننانى قۇراسا, بۇل 185-190 مىڭ گەكتار شاماسىنداعى ەگىستىك القاپتارعا جەتكىلىكتى. ءبىر گەكتارعا ورتا ەسەپپەن 3,5 توننا تۇقىم سەبىلەدى. ينستيتۋت تاراپىنان جىلىنا 750-900 تونناعا دەيىن كارتوپ تۇقىمى ءوندىرىلىپ وتىر.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا جىلىنا 3500,0 مىڭ توننا كولەمىندە كارتوپ وندىرىلەدى. كارتوپ ەگۋدەن الدىڭعى ورىندا الماتى وبلىسى تۇر – 35-38 مىڭ گا. ودان كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, مۇندا 32-33 مىڭ گا القاپقا كارتوپ ەگىلەدى ءارى بۇل ءوڭىر كارتوپتى رەسەيگە ەكسپورتتايدى. شىعىس قازاقستاندا 25 مىڭ گەكتار القاپتا كارتوپ وسىرىلەدى. تاعامدىق كارتوپقا دەگەن ىشكى نارىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى قاجەتتىلىگى جىلىنا 100 كگ, ال جالپى سۇرانىس 1 ملن 700 مىڭ توننانى قۇرايدى. ياعني, تاعامدىق كارتوپ 1 ملن تونناعا ارتىعىمەن وندىرىلۋدە. بىراق, وسىعان قاراماستان, كارتوپتىڭ نارىقتاعى باعاسى جوعارى بولىپ وتىر. ءبىر كيلو كارتوپتىڭ باعاسى – 100-120 تەڭگە. بۇل كورسەتكىش تۇتىنۋشى ءۇشىن تىم قىمبات. رەسپۋبليكاداعى كارتوپ ونىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشىن نازارعا الاتىن بولساق, ءونىم باعاسى 40 تەڭگەدەن اسپاۋى قاجەت.
وسى تۇستا تەمىرجان ەرقاسىم ۇلى باعانىڭ جوعارى بولۋىنا اسەر ەتىپ وتىرعان سەبەپ-سالداردىڭ ءبىرى قويمالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن بايلانىستى ەكەندىگىن العا تارتتى. ەلىمىز بويىنشا كارتوپ جانە كوكونىس قويمالارىنىڭ سىيىمدىلىعى بار-جوعى 800 مىڭ توننانى عانا قامتيدى. ال كارتوپتىڭ دا, كوكونىستىڭ دە ءوندىرىس كولەمى ارقايسىسىنان 3,5 ملن توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 600 مىڭ توننا قىرىققابات, 250 مىڭ توننا شاماسىندا پياز, 340 مىڭ توننا ءسابىز, ت.ب. كوكونىستەر بار. وسى قويمالارداعى ءونىم تاۋسىلسا بولدى, باعا كوتەرىلەدى. سوندىقتان شارۋالارعا سىيىمدىلىعى 100-150 توننانى قۇرايتىن شاعىن قويمالار قاجەت. قويما جالعا بەرۋشىنىڭ ەمەس شارۋانىڭ يەلىگىندە بولۋى كەرەك. ءارى ءاربىر اۋدان ءوزىن قويمامەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى.
شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – وندىرگەن ءونىمىن وتكىزۋ. ناۋقان اياقتالىسىمەن شارۋا قوجالىقتارى ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ باس قاتىرادى. كوكونىس نازىك تاۋار, ءبىر-ەكى كۇن تۇرسا بۇزىلادى. وسى تۇستا اۋىل شارۋاشىلىعى باعدارلاماسىندا ايتىلعان شاعىن شارۋا قوجالىقتارىن كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويۋ ءارى وڭىرلەردە كوممۋنالدىق بازارلار اشۋ يگەرىلگەن ءونىمدى دەر كەزىندە ىسىراپ جاساماي وتكىزۋدىڭ جولى دەپ قاراستىرعان بولار ەدىك.
شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ دا ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قازىرگى كەزدە قايتا وڭدەيتىن شاعىن تسەحتارعا قاجەتتىلىك باسىم. رەسپۋبليكادا كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن 10-15 ءىرى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى وتە تومەن كورسەتكىش. ال كارتوپ ءونىمىنىڭ 1%-ى عانا وڭدەلەدى. شەتەلدەردە قۋىرىلعان تاعامدار, كراحمال شىعارۋ ماقساتىندا كارتوپتىڭ 90%-ى قايتا وڭدەلەدى.
كوكونىس شارۋاشىلىعىندا بارلىق جۇمىستار قولمەن اتقارىلادى. سالانى مەحانيكالاندىرۋ دا قول جۇمىسىن الدەقايدا جەڭىلدەتكەن بولار ەدى. شارۋا قوجالىعىنا الىپ تراكتورلاردىڭ قاجەتى شامالى, ولارعا قول جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن, جەر جىرتاتىن سوقا ءارى جينايتىن, تازالايتىن شاعىن عانا تەحنيكالار قاجەت. وسى قاجەتتىلىكتى وتەۋ ءۇشىن شاعىن تەحنيكالار شىعاراتىن زاۋىتتار سالۋ دا ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى كەلەلى ماسەلە.
كوكونىس شارۋا قوجالىقتارى ءونىمىن ساقتاندىرۋدان دا تىس قالىپ ءجۇر. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تاۋەكەلدەرگە بارماۋ ءۇشىن كوكونىس-باقشا داقىلدارىن ساقتاندىرمايدى. سەبەبى, ولار قولايسىز اۋا رايىنا ءتوزىمسىز. بۇرشاق ۇرىپ, ۇسىك ءجۇرىپ كەتكەن كەزدە شارۋا شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ قالادى. وعان قولداۋ كورسەتىپ جاتقان ەشكىم جوق...
دابىل قاعاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – جەردىڭ ازىپ-توزۋى. سوڭعى جىلداردا القاپتاردىڭ قۇنارلىعى تومەندەپ كەتكەن. قازىرگى كەزدە ەگىستىكتەردىڭ توپىراعىنان جاۋىن قۇرتى وتە سيرەك كەزدەسەدى. ۋلى حيميكاتتارمەن دارىلەۋدىڭ سالدارىنان توپىراقتى ىدىراتاتىن پايدالى ميكروورگانيزمدەر جويىلعان. مۇنىڭ بارلىعىن ادام ءوز قولىمەن جاساۋدا. جەر سۋ ەروزياسىنا ۇشىراۋدا. ەندى وسى «توزعان توپىراقتى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟» دەگەن ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى. ونى شەشۋدىڭ جولى سوڭعى جىلدارى تيىمدىلىگىن كورسەتكەن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى, كادر ماسەلەسى, عىلىمدى دامىتۋ, اۋىل ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
كارتوپ جانە كوكونىس-باقشا داقىلدارىن زەرتتەپ وتىرعان جالعىز مەكەمە اتالعان ينستيتۋت ەكەنىن اتاپ وتتىك. بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ 11 مەكەمەسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ وتىرعان ينستيتۋتقا شەتەلدەن 50-گە جۋىق مەكەمە باسەكەلەس بولىپ كەلەدى. مىسالى, ءبىر عانا گوللانديانىڭ وزىندە كارتوپ سورتىن شىعاراتىن 5-6 ورتالىق بار, ءارى قاراي گەرمانيا, رەسەي, يزرايل, وزبەكستان, چەحيا بولىپ جالعاسىن تاۋىپ كەتە بەرەدى. وسىنى كورە تۇرا ينستيتۋتتىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىنە قاتىستى سىندار ايتىلىپ جاتادى. ايتا كەتەتىن وزەكتى ءبىر ماسەلە, وسى مەملەكەتتەردەن كوكونىس سورتتارى قازاقستانعا سىناۋعا اكەلىنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانۋعا بولاتىن ارنايى تىزبەگە وسى اۋدانداستىرىلعان سورتتار ەنەدى.
رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى داقىلداردى سىناۋدىڭ مەملەكەتتىك كوميسسياسى وتاندىق جانە شەتەلدىك تۇقىم شارۋاشىلىقتارى ۇسىنعان سورتتاردى 2-3 جىل بويى جەر جاعدايىنا, اۋا رايىنا بەيىمدىلىگىن, توزىمدىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا سىناقتان وتكىزەدى. بار ماسەلە وسى سورتتارعا سىناقتىڭ تەگىن جاسالاتىندىعىندا بولىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان شەتەلدىك شارۋاشىلىقتار جۇزدەگەن تۇقىم تۇرلەرىن سىناققا ۇزدىكسىز ۇسىنۋمەن كەلەدى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك سورتسىناق مەكەمەلەرىنە سىناۋعا بەرىلەتىن سۇرىپتار مەن بۋدانداردىڭ 80%-ى شەتەلدىك. وسى تۇستا «مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا شەتەل سۇرىپتارى نەگە تەگىن سىنالۋى ءتيىس؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. وعان سورتسىناۋ ۋچاسكەلەرى قانشاما قارجىسىن, ۋاقىتىن سارپ ەتۋدە. ماماندار تاراپىنان «سىناقتاردى اقىلى جۇرگىزەيىك, ارنايى كۆوتا بەلگىلەپ, ودان اسىپ جاتسا اقىلى جۇرگىزىلسىن» دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلعان. الايدا, حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس بىرقاتار ماسەلەلەردى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. مىسالى, ۋلى حيميكاتتار بويىنشا مەملەكەتتىك تىزبەگە سايكەس ۇسىنىلعان شەتەلدىك پەستيتسيدتەردىڭ بارلىعى اقىلى سىناقتان وتەدى. مىنە, وسى تالاپ سورتسىناۋ تىزبەسىنە دە قولدانىلۋى قاجەت. ونداي جاعدايدا سورتسىناق مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاقسارىپ, ماماندار ءبىلىمىن كوتەرۋ, ەڭبەكاقىسىنىڭ جوعارى بولۋى سياقتى جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك.
اتالعان سالادا قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا قامتىلعانى قۋانتادى. سالانىڭ تاياۋ جىلداردا قارقىن الۋى وسى باعدارلامانىڭ ماقساتتى جۇزەگە اسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
جۋرناليست
الماتى
