قازاق ونوماستيكاسى تۋرالى عىلىمي- زەرتتەۋلەر وتكەن عاسىردىڭ باسىنان بەرى قارايعى كەزەڭدە عانا جۇيەلەندى. ا.بايتۇرسىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.امانجولوۆ, ع.مۇساباەۆ, ع.ايداروۆ سالعان ىزبەنەن ا.ءابدىراحمانوۆ, ع.قوڭقاشباەۆ, ە.قويشىباەۆ, ۆ.پوپوۆا, و.سۇلتانياەۆ, ت.ب. عالىمدار قازاق ونوماستيكاسىنىڭ تۋىن تىكتەپ, ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى ورنىن انىقتاۋعا مول ۇلەس قوستى. وسى توپتىڭ بەل ورتاسىندا, بەلسەندىلەردىڭ قاتارىندا قازاق ونوماستيكاسىن جۇيەلەپ, تەوريالىق نەگىزىن قالاعان عالىمداردىڭ بىرەگەيى تەلعوجا جانۇزاقوۆ بار ەدى.
ءتۇرلى عىلىمداردىڭ باسىن توعىستىراتىن سالانىڭ كۇرمەۋى كۇردەلى تۇستارىنا قالام تارتىپ, وتكەن زامانداردان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن تۇگەندەدى, عىلىمي نەگىزدەرىن ايقىنداپ, وزىندىك جۇيەسىن زەردەلەدى, بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق ونوماستيكاسىنىڭ گۇلدەنۋىنە ارنادى. جەر-سۋ اتاۋلارى, كىسى ەسىمى, ەتنونيمدەر (حالىق, رۋ, تايپا اتاۋلارى), جانۋارلار اتاۋلارى, اسپان دەنەلەرىنىڭ اتاۋ-لارى, ت.ب. جۇيەلەگەندە بىرنەشە عانا تاقىرىپتىڭ اياسىنا جيناقتالعانمەن, ارقايسىسى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, جاپىراعىن بيىككە جايعان الىپ بايتەرەك ىسپەتتى. ت.جانۇزاقوۆ ولاردىڭ ەشبىرىن بوتەن كورمەدى, بارلىعىنىڭ ىشكى الەمىنە ءۇڭىلدى, سىبدىرىنان سىر اۋلادى. كەيىنگى بۋىن شاكىرتتەر تەلاعاڭ دەپ اتاپ كەتتى. شىندىعىندا, ول ونوماستيكانىڭ بار سالاسىنا تەل قاراعان, ءتول بولمىستى تۇلعا, سوندىقتان بولسا كەرەك, وزىنە وسى ات تاماشا جاراسادى.
تەلعوجا جانۇزاقوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ادامزات پەن عالامزات ەسىمدەرىن قامتيدى. اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى قازاق بالاسى ات قويىپ, ايدار تاققان بارشا جاراتىلىستىڭ لينگۆيستيكالىق تابيعاتىنا ۇلتتىڭ كوزىمەن قارادى, ولاردى ۇلتتىق تانىمىمەن تانىدى. وسىنشا اۋقىمدى سالانىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاپ, ءبىرتۇتاس بەينەسىن سومدادى.
اۋەل باستا قازاق ونوماستيكاسىنىڭ انتروپونيميكا (كىسى ەسىمدەرى) سالاسىنا ات بايلاعان. سەبەپشى بولعان – بەلگىلى تۇركىتانۋشى س.ە.مالوۆ. 1953 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا 2 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن» جاساۋ جۇمىستارى بويىنشا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ اماناتىن – اكادەميك ءى. كەڭەسباەۆتىڭ جازىپ بەرگەن حاتىن الىپ لەنينگرادقا بارعان قارشاداي بالا ۇلكەن ولجامەن ورالادى. سوزدىك جاساۋ جۇمىستارىنان مول ماعلۇمات الۋمەن قاتار, س.ە.مالوۆپەن جولىعىپ, كوپ اقىل-كەڭەس تىڭدايدى. سول جولى عالىم «قازاق تىلىندەگى كىسى ەسىمدەرى» دەگەن تاقىرىپتى ۇسىنادى. العاش اتاعى جەر جارعان تۇركولوگتىڭ الدىندا جۇرەكسىنىپ وتىرعان جاس تالاپكەر ءوزىنىڭ زەرەكتىگىمەن عالىمنىڭ نازارىن اۋدارسا كەرەك, ءبىر اي بويى ۇيىندەگى كىتاپحاناسىمەن تانىسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى, ءوزى دە التىن ۋاقىتىن قيىپ بىلگەنىن ايامايدى. رۋحى جەلپىنىپ, جاڭاشا تۇلەپ شىعا كەلگەن تالاپكەرگە عالىم ءۇش ءتۇرلى شارت قويادى: ءبىرىنشىسى – اراب, پارسى تىلدەرىندەگى ماتەريالداردى پايدالانا بىلەتىندەي وقۋ, جازۋىن ءبىلۋىڭ كەرەك; ەكىنشىسى – ورحون-ەنيسەي جازۋىن ءبىلۋىڭ كەرەك; ءۇشىنشى – تاريحي ءارى ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەردى كوپ وقىپ, جەتىك ءبىلۋىڭ كەرەك. بۇل ۇلكەن ومىرگە قادام باسقالى تۇرعان جاس شاكىرتتىڭ باعىتىن ايقىندار ساتتەگى جاناشىرلىق تالاپ ەدى.
ەلگە دە ۇلكەن امانات ارقالاپ ورالعان تەلاعاڭ سودان بەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن, توقسانعا كەلسە دە ارقاسىن سۋىتىپ ءبىر دەمالعان ەمەس. قازاق ەسىمىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن جاڭىلىپ كورگەن جوق. ونى ومىرلىك وتاسقان جارى, ۇيدەگى جەڭگەيدىڭ (پروفەسسور ەرعازيەۆا ناريما يسمايىلقىزى) مىنا ءبىر اۋىز سوزىنەن تۇسىنۋگە بولادى: «مەن توكەڭنىڭ ادالدىعىنا كۇماندانعان ەمەسپىن, بىراق ءومىر بويعى قىزعانىشىم ونوماستيكا بولدى, ويتكەنى ول ونوماس-تيكانى مەنەن دە بەتەر سۇيەدى!» – دەپ جۇرتتى ءبىر كۇلدىرگەن ەدى.
عىلىمي باعىتىن ايقىنداپ العان جاس تالاپ الدىنان اشىلعان ونوماستيكالىق كەڭىستىكتىڭ ءار قيىرىنا قالام سىلتەدى. ىلگەرىدە اتاپ وتكەنىمىزدەي, قازاق تىلىندەگى اتاۋلار الەمىن بارىنشا شارلادى. ەندى سونىڭ ىشىندە ادام, جەر-سۋ, اسپان دەنەلەرىنىڭ اتاۋلارى دەيتىن ۇشتىككە توقتالىپ كورەلىك.
كىسى اتتارى
قازاق ەسىمدەرىنىڭ لينگۆيستيكالىق تابيعاتىن عىلىمي تۇرعىدان سارالاپ, تەوريالىق نەگىزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ت.جانۇزاقوۆ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم. «قازاق تىلىندەگى كىسى ەسىمدەرى» تاقىرىبى بويىنشا 1961 جىلى ءى.كەڭەسباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. سول ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە «قازاق تىلىندەگى جالقى ەسىمدەر» اتتى ستۋدەنتتەرگە ارنالعان وقۋ قۇرالى جارىق كورەدى. 1971 جىلى «قازاق ەسىمدەرىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافياسىن جاريالادى. كونە تۇركى جازبا مۇرالارىنان قازىرگى زامانعا دەيىنگى كىسى ەسىمدەرىنىڭ لينگۆيستيكالىق, تاريحي-ەتنوگرافيالىق, تانىمدىق-مادەني نەگىزدەرىن زەردەلەگەن, عىلىمي قاۋىم ءۇشىن دە, جالپى كىسى ەسىمدەرىنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمدىق مادەنيەتىن بىلگىسى كەلەتىن كوپشىلىك وقىرماندار ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى بۇل ەڭبەك تۇركى الەمىندە العاش رەت جارىق كورگەن كولەمدى عىلىمي-زەرتتەۋ بولاتىن. وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە كىسى ەسىمدەرىنىڭ ماعىناسىن, شىعۋ ۋاجدەرى مەن ەتيمولوگياسىن ايقىنداۋعا ارنالعان ەڭبەك قالىڭ قاۋىمعا «ەسىمدەر سىرى» دەگەن اتپەن ۇسىنىلدى. بۇل كىتاپ ۋاقىت تالاپتارىمەن وزگەرىپ وتىراتىن كىسى ەسىمدەرىنىڭ تابيعاتىنا ساي ءار جىلداردا تولىقتىرىلىپ, قوعام سۇرانىستارىنا سايكەس قايتادان جاريالانىپ وتىردى.
قازاق ەسىمدەرىنىڭ كۇردەلى تۇستارىنىڭ ءبىرى ونىڭ, اسىرەسە, سوڭعى ءجۇز جىلدىق تاريحتاعى كۇردەلى تاعدىرىمەن بايلانىستى. لينگۆيستيكالىق تابيعاتىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن تاريحي فاكتورلار سول سالانىڭ ماماندارىن تولعاندىرماي قويماعانى بەلگىلى. قازاق ەسىمى ورىس تىلىنە اۋدارىلمايدى, بىراق ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلە جازىلادى. بۇل تالاپتىڭ استارىندا ۇلكەن شىعىن جاتىر ەدى. ۇلكەن شىعىن دەپ وتىرعانىمىز ۇلتتىق بولمىسىنان اۋىتقىپ, سول تۇستا قۇجاتتاردا نە ورىسشا ەمەس, نە قازاقشا ەمەس اتى-جوندەر پايدا بولا باستاعان. ونىڭ ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا قانشالىقتى جات ەكەنىن تەك كىسى ەسىمدەرىنىڭ سىرلارىن تەرەڭ تانىپ جۇرگەن تەلاعاڭ سياقتى ماماندار عانا اڭعارا الدى. قاتال جۇيەنى تەك جۇيەمەن عانا جەڭۋ مۇمكىن ەدى. سوندىقتان, وسى قيىندىقتى جەڭۋدىڭ جولى رەتىندە 1988 جىلى ك.ەسپاەۆامەن بىرلەسىپ, ون مىڭعا جۋىق ءجيى قولدانىلاتىن كىسى اتتارىن قامتىعان «قازاق ەسىمدەرى» اتتى سوزدىگىن جاريالادى. بۇل سوزدىكتە ەر مەن ايەل ەسىمدەرى جەكە ءتىزىلىپ, تەك ەسىمدەر عانا ەمەس, اكە اتتارى مەن فاميليالارىنىڭ ورىسشا, قازاقشا جازىلۋ نۇسقالارى دا كورسەتىلدى. ەڭ باستىسى, بۇل ەڭبەك قالىڭ كوپشىلىكپەن قاتار, ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ ورگاندارى مەن پاسپورت ورىندارىنا, اۋىلدىق, سەلولىق, قالالىق, وبلىستىق اكىمدىكتەرگە, بۇقارالىق اقپارات پەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالىپ ەدى. قوعام ءومىرىنىڭ اۋقىمدى بولىگىن قامتىعان بۇل ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ماقساتىن تۇسىنە وتىرىپ, ونى پاتريوت عالىمنىڭ ىشكى جان شىرىلى دەپ تە, اۋرۋدى ءدال تاباتىن تامىرشى دەپ تە باعالاۋعا بولادى. يدەولوگيانىڭ بەت قاراتپاي تۇرعان تۇسىندا, ول ءۇنسىز دايىندالىپ, ماسەلەنىڭ ىڭ-شىڭسىز شەشىلۋىنە, ياعني رەسمي مەكەمەلەردە ءبىرشاما قيىندىقتاردىڭ جەڭىلدەپ, ءىستىڭ وڭعا قادام باسۋىنا ىقپال ەتتى. ەڭ باستىسى, رەسمي مەكەمەلەرگە قازاق ەسىمدەرىنىڭ ارتىندا ىزدەۋشىسى بارىن سەزىندىردى.
قازاق ەسىمدەرىن وسى قيىنشىلىقتان قۇتقارۋدىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك شەشىمىن ىزدەۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ-اق قولعا الىندى. وسى ماقساتپەن 1991 جىلى قىركۇيەكتە «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىنە «اتى-ءجون تاريحىنا تەرەڭدەسەك» دەيتىن ماقالا جازادى. ارتىنان اكادەميك ءا.قايداريمەن بىرىگىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرى مەن اكە اتتارىن جانە فاميليالارىن رەتتەۋ تۋرالى» تۇجىرىمدامانى ۇسىندى. بۇل ەڭبەك تە 1994 جىلى اقپان ايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى. وسى تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە 1996 جىلعى ساۋىردە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتارىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعى شىقتى.
ت.جانۇزاقوۆتىڭ انتروپونيميكا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىندە قازاق ەسىمدەرىنىڭ تىلدىك تابيعاتى, تىنىسى مەن تىرشىلىگى, وتكەن تاريحى مەن بولاشاق تاعدىرى تۇگەل قامتىلدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا توقتالىپ, تالداۋ جاساۋدى ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. وسى ايتىلعانداردان-اق ونىڭ ۇلتتىق ەسىمدەردىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە قانشالىقتى ۇلەس قوسقانىن شامالاۋعا بولادى.
جەر-سۋ اتاۋلارى
كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەدى. قازاق ەسىمدەرىمەن قاتار, ونوماستيكانىڭ توپونيم, ەتنونيم, كوسمونيم, زوونيم, ت.ب. سالالارىن قامتىعان «قازاق ەسىمدەرىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» تاقىرىبىندا 1976 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. اۋەلدە ونوماستيكالىق اتاۋلاردى جالقى ەسىم رەتىندە بىرتۇتاستىقتا قاراعانمەن, كەلە-كەلە ارقايسىن تەرەڭدەتە زەرتتەپ, جەكەلەگەن كولەمدى ەڭبەكتەرگە ارقاۋ ەتتى. ىزدەنىس بارىسىندا ەل ايماقتارى بويىنشا جەر-سۋ اتاۋلارىنا ارنالعان ءبىرشاما ەڭبەكتەر جاريالادى. «ورتالىق قازاقستان جەر-سۋ اتتارى», «قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ سوزدىگى. جەزقازعان وبلىسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى», «قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارى. الماتى وبلىسى», ت.ب. كولەمدى ەڭبەكتەرى مەن ءار كەزەڭدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالعان ماقالالارى قازاق توپونيميكاسىنا قوسىلعان ەلەۋلى ولجا بولاتىن.
سوڭعى عاسىرلاردا قازاق توپونيميكاسى دا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحى سەكىلدى, ءتۇرلى قياناتقا دۋشار بولعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماماننىڭ دا جان جاراسىنا اينالماي تۇرا المايدى. گەوگرافيالىق نىسان اتاۋلارىنىڭ دا قۋعىنعا ۇشىراپ, ادەيى جويىلىپ, قالعانىنىڭ بۇر- مالانۋى سەكىلدى قولدان جاسالعان قيانات ت.جانۇزاقوۆتىڭ كوز الدىندا ءوتتى. سوندىقتان, بۇل باعىتتا دا ماسەلەنى قۇقىقتىق قۇجاتتاردى رەتتەۋ ارقىلى شەشۋ جولىن تاڭدادى. ول ءۇشىن دە تاۋەكەلشىلدىك كەرەك ەدى. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن كەڭەستىك وكتەمدىك تىيىلماي تۇرعان جىلداردا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.س.سيدوروۆاعا مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى اشىق حات جازىپ, وسىدان سوڭ جوعارعى كەڭەستىڭ تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا بايانداما جاسادى. قىزۋ تالقىلاۋدان سوڭ مينيسترلەر كەڭەسى جانىنان مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. 1990-2003 جىلدارى وسى كوميسسيانىڭ تۇراقتى مۇشەسى ءارى عالىم حاتشىسى رەتىندە حالقىمىز قولدانعان جۇزدەگەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ, ياعني زامانى ءوتىپ ەسكىرگەن اتاۋلاردى وزگەرتۋ, بۇرمالانعان اتاۋلاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ – ترانسكريپتسياسىن تۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوستى. وسى جۇمىستاردى اتقارۋ كەزىندەگى جيناعان تاجىريبە بارىسىندا ىلگەرىدە اتالعان قۇجات دۇنيەگە كەلدى. اكادەميك ءا.قايداريمەن بىرلەسە وتىرىپ, «رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك جانە اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلەستىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتتەۋدىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىن وزگەرتۋ جانە تاريحي-گەوگرافيالىق اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۇجىرىمداماسىن» دايىنداپ شىقتى.
قانداي جۇمىس اتقارسا دا عىلىمي نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, ونىڭ بولاشاعىنا جول اشىپ جۇرەتىن عالىم قازاق توپونيمدەرىنىڭ دە وتكەن تاريحى مەن الداعى بولاشاعىنىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋدىڭ ءجىبى سوگىلمەگەنىن قالادى. وسى ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك ەرەجەلەرىن دايىندادى جانە شاكىرتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2001 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى. توپونيميا رەسپۋبليكي كازاحستان» اتتى انىقتامالىقتى دايىنداپ, قولدانىسقا بەردى. تەل اۆتورلىقپەن 2002 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى ورىسشا جازۋ بويىنشا نۇسقاۋلىقتى» دايىنداپ شىقتى. وسى ەڭبەكتەردىڭ نەگىزگى مازمۇنىن جيناقتاي قاراعاندا, قازاق عىلىمىنا جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىلدىك-مادەني دامۋىنا قاجەت باعىتتاردى تەلاعاڭنىڭ ءدوپ باسىپ تانىعانىن بايقايمىز.
اسپاني اتاۋلار
اسپان دەنەلەرى كونە زامانداردان جەتكەن تىلدىك جادىگەرلىك. ولاي دەيتىنىمىز, اسپان سىرلارىن ءتۇسىنۋ, ودان كەلەر كۇننىڭ, ايدىڭ نەمەسە جىلدىڭ رايىن بولجاۋ, سوعان قاراپ قارەكەتىن قامداۋ قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى ادەتى. بابالارىمىزدىڭ سوزدىك قورىندا وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ, تەرميندەردىڭ قالىپتاسقانى بەلگىلى. ت.جانۇزاقوۆ بۇل سالادا دا وزىندىك پىكىر ايتقان عالىم. ونىڭ زەرتتەۋلەرى تەك جالقى ەسىمدەرمەن شەكتەلمەي, تىلدىك جۇيەسىن جان-جاقتى تالدايدى. ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرى قولدانىلىپ جۇرگەن كوسمونيم مەن استرونيم تەرميندەرىنىڭ اراجىگىن اشىپ, تۇسىنىگىن جاسادى. قازاق ۇعىمىنا ءتان اي فرازالارى: جاڭا اي, تولى اي ياكي اي تولىسى, اي اراسى, اي وراعى, اي تۇتىلۋ, ت.ب. سەكىلدى تىلىمىزدەگى كوپتەگەن ۇلتتىق ۇعىم رەتىندە قالىپتاسقان تۇراقتى تىركەستەردى اسپان دەنەلەرى تۋرالى حالىقتىق ءبىلىمنىڭ اياسىندا قاراستىرادى.
اسپان دەنەلەرى اتاۋلارىنىڭ كونە تۇركى جازبالارىندا ساقتالعان تۇرلەرىنە توقتالا وتىرىپ, جازبا مۇرالار تىلىندە ءحى-ءXىV عاسىرلاردا مولىنان كەزدەسەتىن, ال قازىرگى تىلىمىزدە قولدانىلمايتىن تۇرلەرىن كورسەتەدى. قازاق تىلىنە ءتان ءتول اتاۋلار مەن اراب, پارسى تىلىنەن كەلگەندەرىن, كەيىنگى استرونوميا عىلىمىنىڭ دامۋىمەن بىرگە ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىلعان نەمەسە اۋدارىلماي قابىلدانعان جانە ورىس ءتىلى ارقىلى شەت تىلدەرىنەن ەنگەن اتاۋلاردى تالداپ, ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. عالىمنىڭ تۇركىلىك كەڭىستىكتەگى جان-جاقتى ءبىلىمى اسپان دەنەلەرىنىڭ اتاۋلارىنا تالداۋلار جاساعاندا ايقىن كورىنىپ تۇرادى. قاي اتاۋدىڭ تۇركى تىلدەرىنىڭ قايسىسىندا قالاي دىبىستالاتىنىن ناقتى اتاپ كورسەتىپ, تۇپكى نەگىزىنىڭ ورتاقتىعىنا ءمان بەرەدى جانە سوعان سۇيەنىپ كوپتەگەن اتاۋلاردىڭ شىعۋ كەزەڭىن كونە تۇركى داۋىرلەرىمەن بايلانىستىرادى. اسپان دەنەلەرى اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسىن اشۋدا دا عالىمنىڭ عىلىمي بولجامدارى ناقتى دەرەكتەر مەن دالەلدەرگە سۇيەنەدى.
قازاق قولدانىسىنداعى كوسمونيمدەر نەگىزىنەن حالىقتىق اڭىزدارعا نەگىزدەلەدى. ارقايسىنىڭ شىعۋى تۋرالى ميفتىك تانىممەن ساباقتاسىپ جاتقان اۋىز ادەبيەتىندە اڭىز-ءاپسانالار بار. ت.جانۇزاقوۆ ەتيمولوگيالىق تالداۋلار جاساعاندا ولاردى دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ءسويتىپ, تىلىمىزدەگى لەكسيكالىق قورى اسا مول ەمەس كوسمونيمدەردىڭ تىلدىك تابيعاتىن ءار قىرىنان قاراستىرا وتىرىپ, عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەنگەن, تالدانعان, عىلىمي قاۋىمعا دا, جالپى بىلۋگە قۇمار قاراپايىم كوپشىلىككە دە تۇسىنىكتى زەرتتەۋ ۇسىنادى. كوسمونيمدەر بويىنشا زەرتتەۋلەرى كولەمى شاعىن بولسا دا, جۇيەلىلىگى, مازمۇندىلىعى, دەرەكتىلىگى مەن دايەكتىلىگى جاعىنان باعالى.
ت.جانۇزاقوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى, ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى قازاق بالاسى ات قويىپ, ايدار تاققان بارشا جاراتىلىس اتاۋلارىن قامتىدى. ولاردى ءوزارا ساباقتاستىقتا تاني وتىرىپ, ارقايسىنىڭ وزىندىك مارتەبەسىن ايقىندادى, ياعني ۇلى جۇيەسىن قالىپتاستىردى. اتاۋلاردىڭ تابيعاتى ارقىلى قازاق بالاسى, دالاسى, ۇلتتىق الەمى ۇشتىگىنىڭ بىرلىگى انىقتالدى. وسى ءۇش سالانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, تالاي بەلەستەردەن اسقان تەلاعاڭ بۇگىندە مەرەيلى بيىگىندە.
ت.جانۇزاقوۆ كوپ جىلدار ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ونوماستيكا ءبولىمىن باسقاردى. 1979 جىلى جابىلىپ قالعان ءبولىم 1981 جىلى قايتا اشىلىپ, وسى كۇننەن باستاپ جەتەكشىلىكتى قولعا العان عالىم 1994 جىلعا دەيىن تابان اۋدارماي تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. ونوماستيكانىڭ ءتۇرلى سالالارى بويىنشا 300 مىڭنان استام اسا باي كارتوتەكالىق قور جاسالدى, كوپتەگەن ونوماست-ماماندار دايىندالدى. ءبولىم جۇمىسى جۇيەلى, جوسپارلى قالىپقا ءتۇسىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق ونوماستيكاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.
سانالى عۇمىرىنىڭ 70 جىلىن قازاق ونوماستيكاسىنا ارناعان عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ءالى دە ايتارى از ەمەس.
بەكجان ابدۋالي ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
