اتالمىش ورتالىق وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن اشىلعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل مەكەمەنىڭ قورىنا بايىرعى رۋحاني قازىنا كوزى – 468 نىسان توپتاستىرىلسا, ونىڭ 108-ى كونە قولجازبالار دا, قالعان 306-سى سيرەك كەزدەسەتىن ەسكى كىتاپتار كورىنەدى. سونداي-اق, كەيبىر قۇندى دۇنيەلەر ەسەپتى ديسكىگە جيناقتالىپتى.
ەسكى كىتاپتار نەگىزىنەن ءحVىى-ءحىح عاسىرلار تۋىندىسى. كوبى اراب, پارسى تىلدەرىندە شاعاتاي جازۋىمەن جازىلعان. ءتىپتى, قىتاي يەروگليفتەرىمەن تاڭبالانعان بىرەن-سارىن دۇنيەلەر دە تۇر. سونداي-اق, توتە جازۋ, لاتىن الىپبيىمەن جارىق كورگەن حح عاسىر باسىنداعى تۋىندىلار دا بار.
اتاپ ايتساق, ءحىح عاسىردىڭ باسى 1831 جىلى قازان قالاسىندا جارىق كورگەن پارسى اقىنى فەرداۋسيدىڭ «شاحناماسى», 1895 جىلى جارىق كورگەن «اراب-تۇرىك سوزدىگى», حيجرانىڭ 1364 (1894) جىلى جازىلعان اۆتورى بەلگىسىز مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىربايانى تۋرالى قولجازبا, 1904 جىلى قازان قالاسىندا تاسقا باسىلعان قوجا احمەت ياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتى», شامسيدين مۇحامەد ءال-حوراسانيدىڭ 1905 جىلى شىققان ء«ابۋ حانيفا ءماسحابىنىڭ فيقھ ماسەلەلەرى» اتتى شاريعي تۋىندىسى, شاعاتاي تىلىندە جازىلىپ 1911 جىلى جارىق كورگەن «يسلامنىڭ قۇقىق ماسەلەلەرى» قاتارلى قۇندى قازىنالار توپتاستىرىلعان.
سونىمەن قاتار, پاتشالىق رەسەي تاريحشىسى, تۇرىكتانۋشى, ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى الەكسەي يراكليەۆيچ لەۆشيننىڭ 1832 جىلى ورىس تىلىندە جازىلعان «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح گور ي ستەپەي» اتتى قازاق تاريحىنا قاتىستى تۋىندىسىنىڭ 1932 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن جاڭارعان نۇسقاسى تۇر مۇندا. بۇدان باسقا 1938 جىلى لاتىن ارپىمەن باسىلعان ادەبيەتتانۋشى عالىم ق.جۇماليەۆتىڭ «ادەبيەت تەورياسى» جانە اقىن كارىباي تاڭاتاروۆتىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنەن اكەلىنگەن قولجازباسى قاتارلى دۇنيەلەردى كورۋگە بولادى.
كورمەنى كوپشىلىك كورەرمەندەرمەن قاتار شۆەتسيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى حريستيان كاميلل مىرزا باستاعان ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى تاماشالاپ, ولار شارانى ۇيىمداستىرعان مەكەمە باسشىلارىنا العىسىن ءبىلدىردى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
