مىنە, وسى سىن ساعاتتا جۇسەكەڭە تاعى دا اۋىر جۇك ارتىلدى. بۇرىنعىدان دا سالماقتى ءارى جاۋاپتى. وبلىس اكىمىنىڭ شەشىمىمەن ج.نوكەتاەۆ اۋداننىڭ اكىم بولىپ تاعايىندالدى. تۇڭعىش اكىم. نارىق ەكونوميكاسىنىڭ قيىنشىلىقتارىنا بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەردى دۇرىس شەشىپ, تۇيىققا تىرەلمەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن امالىن تابۋعا ۇمتىلدى. شارۋاشىلىقتاردى تاراتپاي, ۋاقىتشا ۇستاي تۇرۋدى ءجون كوردى. ونداعى ويى باردى دەرەۋ شاشپاي, امالداپ ۇستاي تۇرۋ, نارىقتىڭ سوققىسىنا ۇرىنىپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالعان جۇرتتىڭ ەس جيناپ, ءوز بەتىنشە تىرلىك جاساۋىنا داعدىلانسىن دەگەنى ەدى. بىرتىندەپ كووپەراتيۆتەر مەن سەرىكتەستىكتەر, شارۋا قوجالىقتارى, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار قۇرىلا باستادى. جۇرتقا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, كۇن كورىسىن جاقسارتۋ سول كەزدىڭ ماڭىزدى شارۋاسى بولدى.
بۇل ۋاقىت حالىقتىڭ رۋحاني ويانىپ, ەڭسەسى كوتەرىلگەن شاق ەدى عوي. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەلدىڭ ساناسى سىلكىنىس جاساپ, تاريحتىڭ قاتپارىندا قالعان اتاقتى اقىندارى مەن باتىرلارىن, بيلەرى مەن شەشەندەرىن ىزدەپ, حالىقتىڭ اتامۇراسىنا, سالت-داستۇرلەرىنە, ادەت-عۇرپىنا دەگەن ىقىلاسى اۋدى. جۇرتتىڭ ەسىندە قالعان ۇلى تۇلعالارعا ەسكەرتكىش ورناتۋ, اس بەرۋ, ەسكە الۋ شارالارى جاپپاي قولعا الىندى. مۇنداي ءىس-شارالارعا ەلدىڭ ءوزى ىنتا تانىتىپ, ۇلكەن بەلسەندىلىك كورسەتتى. سونداي شارالاردىڭ قاتارىنا سارىباي بي ايدوس ۇلى, تايتورى ساكە بولىس, وتەپ باتىر, نايمانباي باتىر سياقتى حالىقتىڭ اسىل ۇلدارىنا ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, اس بەرىلگەنىن, سونداي-اق ەسىمىن ەل قاستەرلەيتىن قاسىمبەك ايداربەك ۇلى, بايجۇما ەستاي ۇلى سىندى ازاماتتاردىڭ رۋحىنا ارنالعان جيىندار وتكىزگەنىن قوسۋعا بولادى. سول جىلدارى اۋداننىڭ دەگەرەس اۋىلىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلدى.
وسى تۇستا ەلى مەن جەرىن جاۋدان قورعاپ, ەرلىگى اڭىز, اقىلگوي ابىز اتانعان, دارا تۇلعا – قازاقتىڭ قاراساي باتىرىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى تۋىنداعان ەدى. بۇل شاپاعاتى مول شارۋانى اۋداننىڭ اكىمى, قاراسايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعىنىڭ ءبىرى – ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ ءوزى قولعا الدى. دايىندىق جۇمىسى قاراساي اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق قور قۇرۋدان باستالدى. وعان ىنتالى توپ تارتىلىپ, حالىقتان قارجى جينالدى. جۇرەگىندە جالىنى, بويىندا نامىسى بار ازاماتتار قارجىسىن دا, كۇشىن دە اياماي, ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا بارىن سالدى. باتىردىڭ ءمۇسىنى دە از ۋاقىت ىشىندە دايىن بولدى. ەسكەرتكىشتىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, تۇعىرعا ات ۇستىندەگى الىپ تۇلعالى باتىر ورناتىلىپ, ونىڭ پەردەسى سىپىرىلعان ساتكە دەيىن ءۇش اي عانا ءوتتى. سول ۋاقىتتىڭ بارىندە ەسكەرتكىش ورناتۋ جۇمىسىنىڭ باسى- قاسىندا اكىمنىڭ ءوزى ءجۇردى. جانىن سالىپ, تىنىم تاپپادى, وزىنە دە, وزگەگە دە مازا بەرگەن جوق.
اقىرى اكىمى باستاپ, ەل-جۇرتى قوشتاعان يگىلىكتى ءىس جۇزەگە استى. 1993 جىلعى 23 قازان كۇنى اۋدان ورتالىعى ۇزىناعاشتا, مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا ورناتىلعان قاراساي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىستى. بۇل ۇلان-اسىر تويعا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قوناقتار كەلىپ, قۋانىشقا ورتاقتاستى. ايتىستىڭ كورىگى قىزدى, الامان بايگەنىڭ قيقۋى باسىلمادى.
ۇلت رۋحىن كوتەرۋ ماسەلەسىندە اۋدان باسشىسى رەتىندە ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ تا ايانىپ قالعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋدان ورتالىعىندا وتىز كوشەنىڭ اتى قازاقشالاندى. بۇرىن ورىسشا اتالىپ كەلگەن بىرقاتار اۋىلدار ءوزىنىڭ بۇرىنعى بەسمويناق, قاراشا, سۇڭقار, اققاينار, ماتىبۇلاق سەكىلدى اتاۋلارىن قايتاردى. بۇل وزگەرىس كەيىن دە جالعاستى. قازىر بىرنەشە اۋىلدا قاراساي باتىر اتىنداعى كوشە بار. سونداي-اق, بۇرىنعى «ۇلگىلى» كەڭشارى, كۋيبىشەۆ اۋىلى بابامىزدىڭ ەسىمىن يەلەندى. ۇزىناعاشتاعى ورتالىق مادەنيەت ءۇيى دە قاراساي بابا اتىندا. ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ اۋدان تاريحىندا ۇلت تاعدىرىن ويلاعان, باتىل جۇرەكتىلىگىمەن, ەر مىنەزدىلىگىمەن تانىلعان ازامات رەتىندە قالادى.
ءجۇسىپالى اكىم بولعان جىلدارى اۋداننان شىققان بىرقاتار اتاقتى ازاماتتاردىڭ مەرەيتويلارى, عارىشكەر جەرلەسىمىز تالعات مۇساباەۆپەن جۇرتشىلىقتىڭ كەزدەسۋى وتكىزىلدى. ۇلى جىراۋ جامبىل بابامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان العاشقى دايىندىق تا قولعا الىنعانىن ايتقان ءجون. وسى شارالاردىڭ بارلىعىنا ءوزى ارالاسىپ, باسشىلىق جاساپ ءجۇردى.
تاعى ءبىر وقيعا ويعا ورالادى. سول الاساپىران توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى. قاستەك اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ قابىرعالارى قارس ايىرىلىپ, توبەسى قۇلاۋعا اينالدى. اپاتتى جاعدايدا مۇندا بالا وقىتۋ مۇمكىن ەمەس. بالالار جەكە ۇيلەردە وقىتىلدى. مەكتەپ سالۋ كەرەك. ال وعان قارجى جوق. نە ىستەۋ كەرەك ەندى؟ بيۋدجەت قورجىنى بوس. اكىمنىڭ ءوزى وبلىسقا شىقتى. قايىر بولمادى. ينۆەستور ىزدەدى. بيزنەسپەن اينالىسا باستاعان ازاماتتارعا قولقا سالدى. كاسىپورىندار مەن جەكە كووپەراتيۆ باسشىلىقتارىنان قارىزعا قارجى بەرۋىن ءوتىندى. بيلىگىنە دە باستى, بەدەلىن دە سالدى. كوپ ۇزاماي مەكتەپ قۇرىلىسى باستالىپ, اينالاسى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە اياقتالدى-اۋ ايتەۋىر. اتا-انالار مەن ۇستازداردىڭ, وقۋشىلاردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. جوقتان بار جاساپ, مەكتەپ سالدىرىپ بەرگەن اكىمگە دەگەن ولاردىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز ەدى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. بۇكىل وبلىستا سول جىلى ءبىر عانا مەكتەپ سالىنىپتى. ول – قاستەك ورتا مەكتەبى. وقۋ جىلىنىڭ باستالۋ قارساڭىندا بولعان مەكتەپتىڭ اشىلۋ سالتاناتى ۇلكەن مەرەكەگە ۇلاستى. وعان رەسپۋبليكالىق «بوبەك» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سارا الپىسقىزى نازارباەۆا كەلىپ قاتىستى. سول جىلى مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا كەلگەن وقۋشىلاردىڭ بارىنە, ول قوردىڭ اتىنان وقۋ قۇرالدارى مەن كيىم فورمالارىن, وزگە دە سىيلىقتاردى ۇلەستىردى.
اكىم بولىپ قىزمەت ىستەگەن كەزىندە جۇسەكەڭ جاستاردى تاربيەلەپ, جاۋاپتى جۇمىستاردى سولارعا تاپسىراتىن. وزىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان توققوجا ەستەنوۆ, ۆيللي ەكك, ءايجاميلا ارالباەۆا, جۇمابەك شاجاباەۆ, جولداسبەك ءنۇسىپوۆ, نۇرسۇلتان اكەجانوۆ جانە باسقالار ءوز سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە سەزىنگەن, ءارى وزىنە كومەكشى كادرلار بولىپ شىقتى. سول جىلدارى بىرقاتار شارۋاشىلىقتاردىڭ تىزگىنىن جاس ماماندارعا ۇستاتتى. سولاردىڭ قاتارىندا «اقتەرەك» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ ب.اليەۆتى, «بەرىكتاس» كەڭشارىنا د.جاپاروۆتى, امانكەلدى اتىنداعى كەڭشارعا ت.ءشايجۇنىسوۆتى, لەنين اتىنداعى ۇجىمشارعا ا.جارقىنباەۆتى تاعايىندادى. ءجۇسىپالى ۇستازىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, مەكتەبىنەن وتكەن بۇلار سەكىلدى جاستار بۇل كۇندەرى ءار سالادا بەلسەندى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى قۋانتادى.
جۇكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە تۋعان اۋىلى – قاستەكتە مەشىت سالۋ ويىندا بار ەدى. ول ويىن ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن ۇلكەن قىزى جانار مەن كۇيەۋ بالاسى, ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ەلشىسى اسقار مۋسينوۆ, قىزى دينار جانە وزگە دە بالالارى, جەرلەستەرى جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ باستاماسىمەن سالىنعان مەشىت بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اللا تاعالاعا ءمىناجات ەتەتىن قاسيەتتى مەكەنىنە اينالدى.
ءومىر ءوز ورنىندا تۇرعان با؟! بۇل كۇندە ءجۇسىپالى اعامىز دا, جەڭگەمىز الماگۇل دە ارامىزدا جوق. مىنا جالعان دۇنيەدەن جىلىستاپ, باقيلىققا اتتانىپ كەتتى, اتتەڭ ەرتە كەتتى. «جازمىشتان وزمىش جوق» دەگەن وسى. الماگۇل جەڭگەمىز جان-جارىنىڭ بيىكتەردەن كورىنۋىنە سۇيەۋ ءارى تىرەۋ بولىپ, وتباسى مەن بالا تاربيەسىنىڭ قاستەرلى جۇگىن ارقالادى. تۋعان-تۋىس پەن دوس-جاراننىڭ كوڭىلىنەن شىققان ارداقتى انا بولا ءبىلدى. ومىردەن وتكەندەرىمەن ارتىندا ورنەكتى دە كورنەكتى ىزدەرى قالدى, وزدەرى باعىپ-قاعىپ وسىرگەن ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى قالدى. ولار دا ءومىردىڭ سان سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, اكە مەن شەشە اماناتىن جالعاستىرۋدا. قىزى دينار پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى. اكە جولىنىڭ ساباقتاستىعى بۇل.
بيىل مامىر ايىندا جامبىل اۋدانىنىڭ تۇڭعىش اكىمى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قوعام قايراتكەرى ءجۇسىپالى نوكەتاەۆتىڭ 75 جىلدىعىنا وراي قاستەك اۋىلىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا دزيۋدو كۇرەسىنەن وبلىستىق اشىق تۋرنير وتكىزىلدى. وعان بىرنەشە اۋداننىڭ سپورتشىلارى قاتىسىپ, وزعاندارى جۇلدەلەر مەن ارنايى سىيلىقتارعا يە بولدى. سول كۇنى مارقۇمنىڭ رۋحىنا باعىشتالعان قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى.
بۇل مەرەيلى ەسكە الۋ جيىنىندا اقتارىلا سويلەپ, اق تىلەگىن جەتكىزگەندەر كوپ بولدى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كۋرستاس دوسى ناريمان قاراجىگىتوۆ:
– وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن الماتىنىڭ زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا ءجۇسىپالى ەكەۋىمىز بىرگە تۇسكەن ەدىك. اقكوڭىل وتە سىيلى, بەدەلدى ەدى. كەيىن مەن انشىلىككە اۋىسىپ كەتتىم. ءجۇسىپالى دە جاقسى ءان سالاتىن. اسىرەسە, قازاقتىڭ حالىق ءانى ء«شاپيباي-اۋدى» تاماشا ورىندايتىن. «ناريمان سياقتى مەن دە ءانشى بولار ەدىم, بىراق زووتەحنيك ماماندىعى جەڭىپ كەتتى عوي» دەپ قالجىڭدايتىن, – دەپ ءوزىنىڭ سۇيىكتى دوسىنىڭ جاقسى كورەتىن ءانىن ورىنداپ بەردى.
ال جازۋشى, بەل قۇداسى احات جاقسىباەۆ:
– جۇسەكەڭ بار بولسا تاسىمايتىن, جوق بولسا جاسىمايتىن, سابىرى مول, ورنىقتى ادام ەدى. كوڭىلى جومارت, قۇشاعى كەڭ بولاتىن. كۇنى ءتۇسىپ كومەك سۇراعاندارعا «باۋىرىم» دەپ, جانى اشىپ, باردى ءبولىپ بەرەتىن. قينالعاندا, سىنالار ساتتە نامىسى قوزىپ, ادالدىقتان اينىماي, ايتقانىنان قايتپايتىن ءور مىنەزدى ەر ەكەنىن اركىم دە بىلەدى. وسى قاسيەتىن بىلگەن سوڭ ەل ونى «ازاماتىم» دەپ, ارداقتاپ ءوتتى. ىسكەرلىگىن مويىندادى. سوندىقتان سەنىم ارتىپ, بيلىك تىزگىنىن قولىنا ۇستاتتى. ون بەس جىلدا قۇدا بولعانداعى جاقسى قارىم-قاتىناس, ورتاق قۋانىشتار, جاراسىمدى ءجون-جورالعىلار ەسكە ءتۇسىپ, سول جىلداردى, بىرگە وتكىزگەن كۇندەردى ساعىنامىن, – دەپ تولعاندى.
ءجۇسىپالىنىڭ جاقىن باۋىرى ەلدىڭ جوعارعى مەكتەبىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەر, پروفەسسور مارات نۇريەۆ, رەسپۋبليكا جوعارعى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى سەرىك بايباتىروۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ارىقباي اعىباەۆ جانە تاعى باسقالار بەدەلدى باسشى, قوعام قايراتكەرى ءجۇسىپالى نوكەتاەۆ تۋرالى ەستەلىكتەر ايتىپ, جۇرەك جاردى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. سونىڭ اراسىندا ەلگە ەڭبەگى ءسىڭىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن ارداقتى ازاماتتى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىعى ۇزىناعاشتىڭ ءبىر كوشەسىنە جانە ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلداعى قاستەك ورتا مەكتەبىنە ءجۇسىپالى نوكەتاەۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتتى. ءتيىستى ورىندار مۇنداي يگى ۇسىنىس-تىلەكتەردى ەسكەرىپ جاتسا, ارينە, قۇبا-قۇپ.
جۇماش ارعىمباي ۇلى,
قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, الماتى وبلىسىنىڭ جانە جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
