– ءنۇربۇبى سەرىكقاجىقىزى, قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 20 جىلداي ۋاقىت بولىپ قالىپتى. ونىڭ قازىرگى كۇنگى جاعدايىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستان – تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ حالىقتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ رەفورماسىن جۇرگىزگەن ەل. بۇل قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان رەفورما بولدى, سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ 1990 جىلدارىنىڭ سوڭىندا جاس مەملەكەتىمىز, ءبىر جاعىنان, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق تۇرعىدان قارتايۋ پروبلەماسىنا تاپ بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىمەن, كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ كولەڭكەگە كەتۋىمەن, بيۋدجەتكە تولەمدەردىڭ قىسقارۋىمەن جانە كەشىگۋىمەن جانە سونىڭ سالدارىنان, زەينەتاقىلار مەن جاردەماقىلاردى تولەۋدىڭ كەشىگۋىمەن بايلانىس-تى ەكونوميكالىق پروبلەمانى باستان كەشىردى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى الەۋمەتتىك قامتۋ داعدارىسىن ودان ءارى شيەلەنىستىردى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا سالىق تولەگەن جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ زەينەتكەرلەرگە اراقاتىناسى 1997 جىلى 1-گە 1,5 بولدى. الەمدىك تاجىريبە دالەلدەگەندەي, ۇرپاقتار ىنتىماقتاستىعىنا نەگىزدەلگەن زەينەتاقى جۇيەسى ەڭ كەم دەگەندە 1-گە 4 بولعاندا عانا, ياعني 4 جۇمىس ىستەيتىن ادامعا ءبىر زەينەتكەردەن كەلگەندە عانا تەڭگەرىمدى جۇمىس ىستەي الادى. ولاي بولماعان جاعدايدا, تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ ءوسۋى شىعىستاردى مەملەكەتتىڭ وتەۋى قاجەتتىلىگىنە اكەلەدى جانە مەملەكەت بيۋدجەت تاپشىلىعىن قىسقارتۋ ءۇشىن سالىقتى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى. سوندىقتان دا, كوپتەگەن ەلدەر زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ جيناقتاۋشى نەمەسە ارالاس ۇلگىسىنە ءوتۋدى جۇزەگە اسىرادى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ءبولۋ (ورتاق) جۇيەسىنەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنداعى جەكە زەينەتاقى شوتتارىندا اقشا جيناقتاۋدى كوزدەيتىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە بىرتىندەپ ءوتۋ قازاقستان جۇرگىزگەن زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ەڭ نەگىزگىسى بولدى.
قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى 20 جىلداي ۋاقىت ىشىندە وزگەرىستەرگە ۇشىرادى, داعدارىستى باستان كەشىردى, بىراق دامۋىن جالعاستىردى. 2013 جىلى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن بارلىق جەكە جزق-نىڭ شوتتارى بەرىلە وتىرىپ بىرىڭعاي زەينەتاقى قورى قۇرىلدى. بۇل رەتتە زەينەتاقى جيناقتارى – سالىمشىنىڭ مەنشىگى جانە مىندەتتى جارنالاردىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيى ەسكەرىلە وتىرىپ ساقتالاتىنىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەتىن نەگىزگى قاعيدات ساقتالدى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسكەردىڭ ءوزىنىڭ اراسىندا وڭتايلى بولۋگە نەگىزدەلگەن كوپدەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى.
مەملەكەت 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى ورتاق زەينەتاقىنى جانە بارلىق ازاماتتارعا وتىلىنە قاراماستان ەڭ تومەنگى كۇنكورىستىڭ 50 پايىزى دەڭگەيىندەگى بازالىق زەينەتاقىنى تولەيدى. الايدا 2018 جىلدان بەرى بازالىق زەينەتاقىنى تاعايىنداۋ ءتارتىبى وزگەرگەرەتىنىن ايتۋ قاجەت, ونىڭ مولشەرى ەڭبەك وتىلىنە جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى بولادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت بجزق-عا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ جانە مىندەتتى كاسىبي جارنالاردىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالاتىنىنا كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
ەكىنشى دەڭگەي – بۇل 1998 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى. ول جەكە شوتتا جيناقتالاتىن جۇمىسكەر كىرىستەرىنىڭ 10 پايىزدىق مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنان, 2014 جىلدىڭ باسىنان بەرى ەنگىزىلگەن, قاۋىپتى وندىرىستەردە جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەردىڭ پايداسىنا جۇمىس بەرۋشى قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن سالىناتىن 5 پايىزدىق مىندەتتى كاسىبي زەينەتاقى جارنالارىنان تۇرادى. بۇل جيناقتار سالىمشىنىڭ مەنشىگى جانە ول مۇراگەرلىكپەن بەرىلەدى. جاقىن ارادا جيناقتاۋ دەڭگەيىنە جۇمىس بەرۋشىنىڭ 5%-دىق مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى قوسىلادى. ءۇشىنشى دەڭگەي – بۇل ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى, ونى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ سالىمشى ءوزىنىڭ زەينەتاقى كاپيتالىن ايتارلىقتاي ۇلعايتا الادى.
– 2014 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى. تۇجىرىمداما شەڭبەرىندە بجزق الدىنا قانداي ناقتى مىندەتتەر قويىلدى؟
– قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ورتاق زەينەتاقى الۋعا قۇقىعى بار ازاماتتار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بولدى. جىل وتكەن سايىن 1998 جىلعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولماعان ادامدار زەينەتكەرلىككە كوپتەپ شىعا باستايدى.
ارينە, بۇل قۇراۋىش باسقا قارجى كوزدەرىنەن – جيناقتاۋمەن, شارتتى-جيناقتاۋمەن, ەرىكتى, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا جا-ۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسكەر اراسىندا ءبولۋدى وڭتايلاندىرۋمەن الماستىر-ۋدى تالاپ ەتەدى. وسى نارسەلەردىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلى ايتىلعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋى ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەنگەن تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن.
ءبىرىنشى كەزەڭدە (بۇل 2016-2020 جىلدار) قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاستىرىلىپ, زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارىن ىسكە اسىرۋ قامتاماسىز ەتىلۋ قاجەت. ءدال وسى كەزەڭدە شارتتى-جيناقتاۋشى قۇراۋىش ازىرلەنىپ, ەنگىزىلەتىن بولادى, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى كەپىلدىكتەرىنىڭ جۇيەسى, زەينەتاقى تولەمدەرىن جۇرگىزۋ تارتىبىنە جانە مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر ينستيتۋتىنا قاتىستى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ولشەمدەرى جەتىلدىرىلەدى. وسى كەزەڭدەگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – حالىقتى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قىزمەتتەرىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ. ءبىز ونى مەملەكەتتىك ورگاندار – اكىمدىكتەرمەن, مەملەكەتتىك كىرىستەر مينيسترلىگىنىڭ بولىمشەلەرىمەن بىرلەسىپ شەشە باستادىق.
ەكىنشى كەزەڭدە (2020-2030 جىلدار) جاڭعىرتىلعان زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە سالىمشىلار مەن زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە شارالار قابىلداناتىن بولادى. وسىنىڭ بارىنە زەينەتاقى مولشەرىنىڭ ەسەپتەلەتىن جارنالارمەن ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ ەسەبىنەن, ولاردىڭ تۇراقتى تۇردە ەسەپتەلۋمەن جانە سالىمشىنىڭ جۇيەدە بولۋ ۋاقىتىمەن, بازالىق زەينەتاقى تولەمىنەن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتى بەرۋ تەتىگىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىعا ءوتۋدى قوسا العاندا, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى كەپىلدىكتەرى ينستيتۋتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋمەن قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ بارابارلىعى جانە تەڭگەرىمدى قارجىلىق-ورنىقتى زەينەتاقى جۇيەسىن قۇرۋ, حالىقارالىق ستاندارتتارمەن قابىلدانعان جوعالعان جالاقىنىڭ كەمىندە 40 پايىزى دەڭگەيىندەگى (قازىر بۇل كورسەتكىش شامامەن 30 پايىزى (2015 جىلى – 30,9 پايىز, 2016 جىلى – 29,8 پايىز) جيىنتىق زەينەتاقى تولەمدەرىمەن اۋىستىرۋ كوەففيتسيەنتىن 2030 جىلعا دەيىن قامتاماسىز ەتۋ, 2030 جىلعا قاراي جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن ەڭبەكپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 80 پايىزعا دەيىن قامتۋدى كەڭەيتۋ تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتى بولىپ تابىلادى.
بجزق-نىڭ تۇجىرىمداما شەڭبەرىندەگى نەگىزگى مىندەتتەرى – ۇزدىكسىز جۇمىستى, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتى مىندەتتى دە, ەرىكتى زەينەتاقى جۇيەسىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ, زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىمەن بىرلەسىپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ جانە بولاشاقتا سالىمشىلاردىڭ ءوز اكتيۆتەرىن باسقارۋشى كومپانيالار ارقىلى ينۆەستيتسيالاۋعا بىرتىندەپ تارتۋ.
– قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارى قالاي قورعالعان؟ سالىمشىلار وزدەرىنىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەردەگى ءۇزىندى-كوشىرمەلەرىندە «ينۆەستيتسيالىق كىرىس» دەگەن باعاندا نەگە تەرىس ماندەردى كورەدى؟
– قازاقستاندا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسى بار. وسى ۇلگىگە سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 5-بابىنىڭ نەگىزىندە تولەمگە قۇقىق تۋىنداعان كەزدە ءاربىر الۋشىعا ينفلياتسيا دەڭگەيى ەسكەرىلگەن ناقتى ەنگىزىلگەن مiندەتتi زەينەتاقى جارنالارى (مزج) مەن مiندەتتi كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى (مكزج) سوماسى مەن ولاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ سوماسى اراسىنداعى ايىرمانى تولەۋ سوماسى جەكە-جەكە ەسەپتەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, تولەمگە قۇقىق تۋىنداعان كەزدە ءاربىر الۋشىعا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە بولعان بارلىق كەزەڭدەگى كىرىستىلىك پەن ينفلياتسيا دەڭگەيى جەكە-جەكە ەسەپتەلەدى جانە ەگەر زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كىرىستىلىگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن بولسا, بۇل ايىرمانى مەملەكەت وتەيدى.
بۇل دەگەنىڭىز, ەگەر كەيدە سالىمشىلاردىڭ شوتتارىندا ينۆەستيتسيالىق كىرىس تومەندەسە, وعان ولار ەشبىر ۋايىمدامايدى دەگەندى بىلدىرەدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرى ۇزاق كەزەڭگە ينۆەستيتسيالانادى جانە قىسقا مەرزىمدە ينۆەستيتسيالىق كىرىس الامىن دەپ قاراۋ دۇرىس ەمەس. ينۆەستيتسيالىق كىرىس تۇراقتى قالىپتاسقان شاما ەمەس, سەبەبى ول ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ قۇرىلىمىنا جانە قارجى قۇرالدارىمەن جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالارعا بايلانىستى. قارجى قۇرالدارىن قايتا باعالاۋ, ۆاليۋتالار باعامدارىنىڭ وزگەرۋى جانە ت.ب. سياقتى بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى شاما كۇن سايىن وزگەرەدى. الايدا, مۇنداي اۋىتقۋلار, ادەتتە, قىسقا مەرزىمدى ءارى ۋاقىتشا بولىپ كەلەتىنىن تاعى ءبىر رەت ايتقىم كەلەدى. بجزق-داعى شوتتارعا قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە جيناقتالعان ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ كولەمى وڭ بولىپ وتىر.
ەگەر سالىمشىلاردىڭ (الۋشىلاردىڭ) جزش-عا جەكە-جەكە ەسەپتەلەتىن ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ مولشەرىن قارايتىن بولساق, وندا ول جيناق اقشانىڭ ءوزىنىڭ مولشەرىنە بايلانىستى – جيناق اقشا كوپ ءارى ونى تولىقتىرۋ كەزەڭدىلىگى تۇراقتى بولعان سايىن, ەسەپتەلەتىن ينۆەستيتسيالىق كىرىس تە جوعارى بولادى. 2016 جىلى ينۆەستيتسيالىق كىرىس 472,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
– زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسىنىڭ بۇگىنگى كۇنى كولەمى قانداي؟ قانشا قازاقستاندىقتىڭ جەكە زەينەتاقى شوتى بار؟
– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ, مەنىڭ ويىمشا, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىن كورسەتەتىن كورسەتكىشتەرى ونىڭ جالپى العاندا تۇراقتى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 2017 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 6,69 ترلن تەڭگە بولدى. زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءوسىمى 2016 جىلى 14,7 پايىزدى قۇرادى. بجزق-دا جيناقتالعان زەينەتاقى اكتيۆتەرى سوماسىنىڭ قر ءىجو سوماسىنا اراقاتىناسى 2016 جىلى 14,6 پايىز بولدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنداعى جاعداي بو-يىنشا سالىمشىلاردىڭ جزش-عا ەسەپتەلگەن ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ جيناقتاردىڭ جالپى سوماسىنداعى ۇلەسى 30 پايىزدان ءسال جوعارى (نەمەسە شامامەن 2,2 ترلن تەڭگە) بولدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بجزق-نىڭ زەينەتاقى جانە مەنشىكتى اكتيۆتەرى بويىنشا قارجىلىق ەسەپتىلىگىنە اۋديت جۇرگىزىلدى. تاۋەلسىز اۋديتورلىق كومپانيانىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا قارجىلىق ەسەپتىلىك بارلىق ماڭىزدى اسپەكتىلەر بويىنشا بەلگىلەنگەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى, بۇل زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ساقتالعانىن, ولاردىڭ دۇرىس ەسەپكە الىنعانىن, زەينەتاقى اكتيۆتەرى ينۆەستيتسيالانعان قارجى قۇرالدارى ءادىل قۇنىنىڭ شىناي باعالانعانىن بىلدىرەدى.
زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 2017 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا 6,99 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, ال 2 ماۋسىمدا 7 ترلن تەڭگەدەن استى. وسى جىلدىڭ بەس ايىندا زەينەتاقى جيناقتارى 310 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, ءوسىم 4,6 پايىزدى قۇرادى.
بارلىق شارت تۇرلەرى بويىنشا سالىمشىلار مەن الۋشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى جىل باسىنان بەرى 14,4 مىڭ بىرلىككە ۇلعايا وتىرىپ, اعىمداعى جىلعى 1 ماۋسىمدا 10,06 ملن بىرلىكتى قۇرادى. مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا شوتتار سانى 9,59 ملن بىرلىكتى قۇرايدى. مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا سالىمشىلاردىڭ جزش سانى 429 مىڭ بىرلىك بولدى. ايتا كەتۋ قاجەت, بۇل جارنانى كاسىپتەرى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەلگىلەنگەن تىزبەگە كىرەتىن جۇمىسكەرلەر جۇمىس ىستەيتىن بارلىق ءىرى مەملەكەتتىك ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن ۇيىمدار تولەيدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, جۇمىس بەرۋشىلەر جالپى العاندا ءوز جۇمىسكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بولە كوتەرىسىپ وتىر. ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا جاعداي كوپتەگەن جىلدار بويى ءىس جۇزىندە وزگەرگەن جوق. 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا جارنالاردىڭ وسى ءتۇرى بويىنشا شوتتار سانى شامامەن 39,5 مىڭ بىرلىكتى قۇرادى. سونىمەن قاتار, بۇل ءوز زەينەتاقى كاپيتالىڭدى ايتارلىقتاي تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاسىلدەردىڭ ءبىرى.
سالىمشىلار ءۇشىن ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ىشىنەن, ارينە, ينۆەستيتسيالىق كىرىس تۋرالى ايتۋ قاجەت. 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى سالىمشىلاردىڭ جزش-عا ەسەپتەلگەن تازا كىرىسىنىڭ سوماسى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا 114,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
– جۇمىس ىستەيتىن تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە تارتىلدى ما؟
– ەلىمىزدىڭ جۇمىس ىستەيتىن تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى – اسىرەسە, بۇل ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىق ءۇشىن وزەكتى ماسەلە – جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ءوز شوتتارىنا جۇيەلى تۇردە اقشا اۋدارادى دەگەنگە سەنۋ قيىن ەكەندىگىن مويىنداعان ءجون. 2016 جىلى قور بازاسىنداعى مزج بويىنشا 9,6 ملن شوت بار بولعان كەزدىڭ وزىندە تەك 5,8 ملن شوتقا عانا زەينەتاقى جارنالارى ۇدايى جۇزەگە اسىرىلدى. ەگەر حالىق جارنالارىنىڭ كەزەڭدىلىگى مەن جيىلىگىن قاراستىرساق, وندا, مىسالى, 2016 جىلى جەكە زەينەتاقى شوتى جارنالارىنىڭ ورتاشا جيىلىگى 8,06 ەسەنى قۇراعانىن بايقاۋعا بولادى.
ءبىز رەسپۋبليكا وڭىرلەرى, سالىمشىلاردىڭ ساناتتارى بويىنشا جارنالاردىڭ ءتۇسۋ سەرپىنىن ۇدايى تالداپ وتىرامىز. جالپى العاندا, زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىق جونىندەگى دەرەكتەرمەن بايلانىستا بولادى, بىراق جۇمىس ىستەيتىن تۇرعىنداردىڭ بارلىعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە جۇيەلى تۇردە جانە تولىق كولەمدە قاتىسپايتىن جەكەلەگەن وڭىرلەر دە بار. قازىر ءبىز حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە ولاردى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە تارتۋ سياقتى ماڭىزدى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋدە ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن تالقىلايتىن وبلىس اكىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جاتىرمىز. سونىمەن قوسا, بجزق اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن ءوز بەتىنشە جۇرگىزەدى. وسى جىلدىڭ بەس ايىندا بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا 136 مىڭنان استام ادام قاتىسقان كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردا 4 مىڭنان استام تانىستىرۋ وتكىزىلدى. قوردىڭ بارلىق فيليالدارىنداعى «اشىق ەسىك كۇندەرى» سالىمشىلارمەن جانە الۋشىلارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى فورماتىنا اينالدى.
– ءسىز بجزق-عا قيىن-قىستاۋ كەزدە, بىراق قوردىڭ قىزمەتىن دامىتۋ جونىندەگى ءوز باعدارلاماڭىزبەن كەلدىڭىز. سودان بەرى قانداي جۇمىس جاسالدى؟
– مەنى باسقارما ءتورايىمىنىڭ لاۋازىمىنا تاعايىنداعاننان كەيىن مەن جۇمىستاعى نەگىزگى قاعيدات ىشكى باقىلاۋ, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ ارقىلى قور سالىمشىلارى مەن زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلاتىندىعىنا باسا نازار اۋداردىم. بۇل رەتتە, قوردىڭ جۇمىسى سالىمشىلار ءۇشىن بارىنشا ايقىن جانە تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس.
جىل باسىنداعى قور جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ىشكى بيزنەس-پروتسەستەردى, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ پروتسەستەرىن قايتا قاراۋ, ىشكى باقىلاۋ جۇيەلەرىن كۇشەيتۋ بولدى. 2017 جىلعى ءبىرىنشى توقساندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, اكىمشىلىك جانە وپەراتسيالىق شىعىستاردى قىسقارتۋعا, سونىمەن قاتار, قىزمەت تيىمدىلىگى مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇيىمنىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ پروتسەستەرى ءىس جۇزىندە اياقتالدى. قور جۇمىسىنا قاجەتتى كوپتەگەن ىشكى نورماتيۆتىك قۇجاتتار قايتا قارالدى جانە جاڭا رەداكتسيادا ازىرلەندى. سونىمەن قوسا, ديرەكتورلار كەڭەسى جىل باسىندا زەينەتاقى اكتيۆتەرى سياقتى بجزق مەنشىكتى اكتيۆتەرىن باسقارۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بجزق مەنشىكتى اكتيۆتەرىن ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋىنا بەرۋ پروتسەسى اياقتالدى.
قوردىڭ ىشكى ءاۋديتى كۇشەيتىلدى. ءار فيليالدىڭ شتات كەستەسىنە قوردىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرىنىڭ وپەراتسيالىق قىزمەتىنە باقىلاۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى اۋديتورلار ەنگىزىلدى.
– باستاپقى كەزەڭدە قيىندىق تۋعىزعان ماسەلە قانداي؟
– وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى بجزق-پەن بولعان تەرىس وقيعا بارشامىزعا بەلگىلى. ولار جالپى زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتى تۋىنداتىپ, جاعىمسىز تۇسىنىك اياسىن شەكتەن تىس شيەلەنىستىرىپ جىبەرگەنى دە تۇسىنىكتى. ءبىز احۋالدى تالداپ, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ جيىرما جىلعا جۋىق تاريحىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالقى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اقپاراتتى بىلمەيدى, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى قانداي, ول قالاي جۇمىس ىستەيدى, وسى جۇيەنىڭ قاتىسۋشىلارى كىمدەر, وسى جۇيەدەگى مەملەكەتتىڭ ءرولى مەن كەپىلدىگى قانداي, ءتىپتى زەينەتاقى جارنالارى نە ءۇشىن بولىنەتىنى تۋرالى تولىق تۇسىنىك قالىپتاسپاعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. كەيبىرەۋلەر وسى ۋاقىتقا دەيىن ولاردى سالىقتار دەپ قابىلدايدى. ال بۇل – ءاربىر سالىمشىنىڭ بەلسەندى ەڭبەك قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن ءوز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جيناقتالاتىن جەكە قاراجاتى. زەينەتاقى اقشاسى قالاي ساقتالىپ, قالاي ينۆەستيتسيالانادى دەگەن سۇراقتار كوپتەپ ءتۇسىپ جاتىر (كوبىنەسە وسى سۇراقتار قازىر دە كەلىپ تۇسۋدە).
زەينەتاقى جۇيەسى بويىنشا دەرەكتەردى تولىق تۇسىنبەگەندىكتەن, كوبىنەسە دۇرىس قابىلداماعاندىقتان سەنىمسىزدىك تۋىندايدى, ول زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋدىڭ تومەن دەڭگەيدە ىنتالاندىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. سوندىقتان, ءبىز حالىقپەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋگە, قور قىزمەتىندەگى بارىنشا ايقىندىلىققا باعىت الدىق.
ءبىز سالىمشىلار مەن الۋشىلارعا زەينەتاقى اكتيۆتەرى جان-جاقتى باقىلاۋدا بولاتىندىعىن جانە ولاردىڭ ساقتالۋىنا, قايتالاپ ايتامىن, مەملەكەت كەپىلدىك بەرەتىنىن تۇسىندىرەمىز. سونداي-اق, وسى اقپاراتتى بارلىق سالىمشىلار مەن الۋشىلارعا دەيىن ءاربىر ءباسپاسوز-كونفەرەنتسيالارىندا, تانىستىرۋلاردا, حالىقپەن كەزدەسۋلەردە جەتكىزىپ وتىرامىز.
ارينە, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ پروتسەستەرى, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەسەپتىلىكتىڭ فورماتتارى بۇدان ءارى جەتىلدىرىلىپ, دامىپ وتىرادى.
قوردىڭ ىشكى جۇمىسىنا كەلسەك, بولىكتەرى ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن نەمەسە ءتيىمسىز بولعان بيزنەس-پروتسەستەردى جونگە كەلتىرۋ ەڭ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. قازىر پروتسەستەردىڭ كوپشىلىگى جولعا قويىلدى, بۇل قوردىڭ شتات كەستەسىندەگى 290 بىرلىكتى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇيىمنىڭ ىشكى باقىلاۋ, مادەني-تاۋەكەل جۇيەلەرىن ەنگىزۋ پروتسەسى دە باستالىپ كەتتى. بارلىق بيزنەس-پروتسەستەردىڭ ارقايسىسى ءوز ءرولىن, ءمانىن ءتۇسىنىپ, ۇعىنىپ ءارى بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس ءوز فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرىن ناقتى ورىندايتىن جۇيەگە قۇرىلۋى وتە ماڭىزدى.
ارينە, كوپتەگەن شەشىمدەر, اسىرەسە قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋعا قاتىستى شەشىمدەر جان-جاقتى تالقىلاۋدان كەيىن جانە ءتۇرلى نۇسقالاردى قاراستىرعان سوڭ قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلدى. اعىمداعى جىلعى 2 مامىردان باستاپ بجزق جاڭا قۇرىلىمى بەكىتىلدى, بولىمشە ماماندارىنان باستاپ باسشىلارعا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيلەردەگى قىزمەتكەرلەرگە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى ارتتىرىلدى, موتيۆاتسيا جانە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەلەرى وڭتايلاندىرىلدى.
– بجزق قىزمەتىندەگى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى مەن ايقىندىلىق ناقتى تۇردە قالاي كۇشەيتىلدى؟
– بجزق قىزمەتىنىڭ ايقىندىلىعى زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ال سەنىم مەن تۇسىنىستىك, ءوز كەزەگىندە, جۇيەگە قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋ قۇرالى بولماق. اعىمداعى جىلعى اقپاننان باستاپ بجزق باستاماسى بويىنشا قارجى ساراپشىلارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سالىمشىلار مەن الۋشىلار, جۋرناليستەر بەلسەندى مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن بجزق جانىنداعى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. كەڭەس ءوزىنىڭ ءاربىر وتىرىسىندا قوردىڭ, جالپى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى بەرىپ, قىزۋ تالقىلاپ وتىرادى.
سونىمەن قوسا, «بجزق» اق باسقارما باسشىسىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسى مەن رەسمي بلوگ-پلاتفورماسى سياقتى جوبالار ىسكە اسىرىلدى. توراعانىڭ بلوگىن ىسكە قوسقان ساتتەن باستاپ ناۋرىزدىڭ سوڭىنا دەيىن 180-نەن استام سۇراق كەلىپ ءتۇسىپ, ولارعا ۋاقتىلى جاۋاپ بەرىلدى. قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى بارىنشا كورنەكى ەتۋ ماقساتىندا قوردىڭ سايتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە: بجزق قىزمەتىنىڭ كورسەتكىشتەرى, ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ قۇرىلىمى دياگراممالار مەن كەستەلەر تۇرىندە ۇسىنىلدى, زەينەتاقى كالكۋلياتورىنىڭ ينتەرفەيسى جەڭىلدەتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز اعىمداعى ەسەپتىلىك پەن ينۆەستيتسيالىق قىزمەت تۋرالى اقپارات حالىق ءۇشىن تۇسىنىكتى, سول سياقتى ساراپتامالىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بارىنشا تولىق ءارى جان-جاقتى بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدەمىز. قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءبىز زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى تۋرالى اقپاراتتى بەرۋدىڭ جاڭا نىسانىن ازىرلەدىك. قازىر ول تەستىلەۋدەن وتۋدە جانە جۋىردا ءبىزدىڭ سايتىمىزدا پورتفەلدىڭ باعالى قاعازدارى جونىندەگى اقپارات ىڭعايلى فورماتتا: ەلگە تاۋەلدىلىگى, ەميتەنتى, ساتىپ الۋ كۇنى, كۇتىلەتىن كىرىستىلىگى, وتەۋ كۇنى جانە باسقا اقپارات ۇسىنىلاتىن بولادى. جاڭا سەرۆيستەر – جاڭالىقتارعا جازىلۋ, موبيلدىك قوسىمشالارداعى پۋش-حابارلار ەنگىزىلدى, قوردىڭ قىزمەتى مەن قىزمەتتى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن اقپاراتتى توقسان سايىن جيناپ ءارى تالداپ وتىراتىن سايتتىڭ قاناعاتتاندىرۋ دەڭگەيى تۋرالى قوعامدىق پىكىرگە ساۋالناما وتكىزىلدى. قوردىڭ قىزمەتتەرىن بارلىق ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بارىنشا قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا فيليالدىق جەلىنى وڭتايلاندىرۋ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلاتىن بجزق كورپوراتيۆتىك ستراتەگياسى, قوردى دامىتۋ جوس-پارلارى قايتا قارالۋدا.
سالىمشى ءۇشىن ەڭ باستى اقپارات – بۇل جەكە زەينەتاقى شوتىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى مالىمەت. وسى دەرەكتەردى بارىنشا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن قور زەينەتاقىنى الۋ ءۇشىن بجزق وفيسىنە بارۋ قاجەتتىلىگى تۋىندامايتىن قاشىقتان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى دامىتىپ جاتىر. 2017 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا شامامەن 754,5 مىڭ ادام ەلەكتروندىق مەكەنجايىنا ءۇزىندى-كوشىرمەلەردى الادى جانە شامامەن 3,3 ملن ادام اقپاراتتى سايت نەمەسە «ENPF» موبيلدىك قوسىمشاسى ارقىلى الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. 2017 جىلى اقپاراتتىڭ ەلەكتروندىق نىسانىنا كەم دەگەندە 1,3 ملن ادامدى كوشىرۋ قوردىڭ جوسپارىنداعى جۇمىس بولىپ تابىلادى.
2017 جىلعى ماۋسىمدا قور زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ تۋرالى ءوتىنىشتى بەرۋ, بەرۋگە نەمەسە اۋدارۋعا ارنالعان وتىنىشتەردىڭ مارتەبەسىن باقىلاۋ جانە ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبانىڭ كومەگىمەن سايتتا جەكە كابينەت ارقىلى بجزق وفيسىنە بارماستان, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەسەپتەۋ بويىنشا جزش اشۋعا ءوتىنىش بەرۋ سياقتى قىزمەتتەردى ىسكە اسىردى. بۇدان ءارى وسىنداي سەرۆيستەردى ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى ارقىلى ەنگىزۋ ۇيعارىلىپ وتىر. سونىمەن قوسا, قوردىڭ سايتى ارقىلى ەتسق كومەگىمەن سالىمشىنىڭ نەگىزگىگە جاتپايتىن دەرەكتەمەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ سياقتى قىزمەتتى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قوردىڭ جوسپارلارى كوپ, ولار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالاتىن بولادى. ارينە, بولاشاقتا جاڭا ماسەلەلەر تۋىنداۋى دا مۇمكىن, ويتكەنى زەينەتاقى جۇيەسى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز سياقتى تۇراقتى تۇردە دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سالىمشىلاردىڭ زەينەتكە شىققاندا قارجىلىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولارعا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا وسى دامۋدى ەۆوليۋتسيالىق, ۇدەمەلى ءارى تابىستى ەتۋ.
دايىنداعان
ميحايل ماكسيموۆ
