بارىنەن بالا كۇلكىسى قىمبات

تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز الدىنا دەربەس مەم­لەكەت بولعالى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان يگىلىكتەردىڭ بارشاسى وتباسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە انا مەن بالانىڭ يگىلىگى مەن باقىتى­نا ارنالۋدا دەسەم, “نۇر وتان” حالىقتىق دەموكراتيالىق پارتياسى وبلىستىق فيليا­لىنىڭ باستاماسىمەن, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن 2009 جىل “انا مەن بالا جىلى” دەپ جاريالانعان بولاتىن. وسى “انا مەن بالا جىلى” اياسىندا دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىندە دە قىرۋار ءىس-شارالار ىسكە اسىرى­لىپ, حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشتەرى ەداۋىر ىلگەرىلەپ, وبلىس اكىمى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اراسىنداعى كەلىسىممەن كوزدەلگەن مەجەلى ينديكاتور­لارعا قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2008-2009 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا قادامدىق باعدارلاما قابىلداندى. 2009 جىلى انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋ بويىنشا قىسقا مەرزىمدىك جوسپار جانە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مەديا-جوسپارى دايىندا­لىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار, وب­لىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلدايتىن وبلىستىق شتاب قۇرىلدى. وبلىستىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا وسىن­­داي شتابتار قۇرىلىپ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلدى. سونداي-اق, وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستا­ما­­سىمەن ءاربىر مەديتسينالىق مەكەمەگە ناقتى كريتەريلەر بويىنشا باعا بەرىلىپ, رەيتينگىسى انىقتالدى. جوعارىدا اتالعان جوسپارلاردىڭ ورىن­دالۋى بارىسىندا وبلىستاعى ەمدىك-پرو­فيلاك­تيكالىق ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق نەگىزدەرى كۇشەيتىلدى, اسىرەسە ءبىرىن­شى كەزەكتە بالالاردى ەمدەيتىن مەكە­مەلەر, پەرزەنتحانالار جانە تۋبەركۋلەزدىك اۋرۋحانالار مەن ديسپانسەرلەر كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكىزىلدى, بىرنەشە جاڭا دەنساۋ­لىق ساقتاۋ نىساندارى ىسكە قوسىلىپ, جوعارى تەح­نو­لوگيالىق, يننوۆاتسيا­لىق زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتان­­دىرىلدى. سونىمەن, بىلتىر قاراشا ايىندا 60 ورىندىق اقتاۋ قالالىق پەرزەنت­­حاناسى, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ كورپۋسى, بورانكول اۋىلىندا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ورتالىعى جانە قۇرىق كەنتىندە ورتالىق اۋدان­دىق ەمحانانىڭ قۇرى­لىسى قارقىندى ءتۇر­دە جۇرگىزىلىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوسىلدى. وبلىس تاريحىندا تۇڭعىش رەت وسىدان 2 اي بۇرىن وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كۇردەلى رەكونسترۋكتسيالىق جوندەۋدەن وتكەن ءبولى­گىندە 20 ورىندىق كارديوحيرۋرگيالىق ءبولىم­شە اشىلىپ, جۇرەككە وپەراتسيا جاساۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. سونداي-اق, وبلىس بويىنشا 13 مەديتسينا نىساندارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, حالىق يگىلىگىنە  بەرىلدى. 2009 جىلى وبلىستىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 100 ورىندىق وبلىستىق ونكولوگيا­لىق ديسپانسەر, بەينەۋ اۋىلدىق پەرزەنت­حاناسى, ال, “100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى­نىڭ شەڭبەرىندە وبلىستىق قان ورتالىعى, شەتپە كەنتىندە 150 ورىندىق ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى سياقتى 7 ءىرى مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ قۇرىلىسى باستالسا, ينۆەستورلار قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن تۇپقاراعان ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى بالالار بولىمشەسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. قورىتا ايتقاندا قازىرگى تاڭدا وبلىستا 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. وبلىستاعى مەديتسينا ساپاسى مەن دەڭگەيىن اناعۇرلىم جوعارىلاتۋ ماقساتىندا مامانداردىڭ بىلىكتىلىك ساناتىن كوتەرۋگە اسا كوڭىل قويىلدى. ناتيجەسىندە 2 مىڭنان استام مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بىلىكتىلىك­تەرىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى, ونىڭ ىشىندە 20 مامان ليتۆا, يزرايل, رەسەي, سينگاپۋر جانە اۆستريا مەملەكەتتەرىندە وقىپ, تاجىريبە الماسىپ قايتتى. بۇدان باسقا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى جەكە جاتقىزۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلىپ, تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ كەرەۋەتتەرىن قايتا قۇرىلىم­داۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەكى اۋدانارالىق تۋبەركۋلەزدىك اۋرۋحانا جانە 20 ورىندىق ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە ارنالعان بولىمشە اشىلدى. جاڭادان قۇرىلعان مۇنايلى اۋدانىندا تۋبەركۋلەزدىك ديسپانسەر جانە باكتەريوسكو­پيالىق زەرتحانا حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعان اۋماقتى جوسپارلار مەن پارمەندى مەديتسينالىق-ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدا تۋبەركۋلەزدەن بولاتىن ءولىم- ءجىتىم سانى 2,2 ەسە ازايسا, سىرقاتتانۋ دەڭگەيى 1,3 ەسە كەمىدى. انا ءولىمى 1,6 ەسەگە تومەندەپ, نارەستەلەر ءولىم-ءجىتىمى بويىنشا جاعداي تۇراقتاندى. الەۋمەتتىك ماڭىزى زور اۋرۋلاردىڭ ىشىندە قان اينالىم جۇيەسىنىڭ جانە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى اسا كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, بۇل اۋرۋلار دۇنيە جۇزىندە, سونىمەن قاتار قازاقستاندا دا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرى بويىنشا كوپتەن بەرى العاشقى ورىنداردى بەرمەي كەلەدى. ال, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ جەكەلەنگەن ساناتتارى اراسىندا ساپالى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرىنىڭ ناتيجەسىن­دە جۇرەك اۋرۋلارىن ەرتە دياگنوستيكالاپ, الدىن الۋ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تىرۋ جانە ەمدەۋ شارالارىن ءتيىمدى قولدانۋ ناتيجەسىندە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن 3,2 ەسەگە, وبلىس­تاعى بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى­مەن سالىستىرعاندا 1,6 ەسەگە تومەندەپ وتىر. بۇل ينديكاتور-كورسەتكىشتىڭ قارقىندى كەمۋ تەندەنتسياسىن الۋى 2008 جىلدىڭ “جۇرەك تامىر جۇيەسى اۋرۋلارىمەن كۇرەس جىلى” دەپ جاريالانۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان جۇيەلى شارالاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. قاتەرلى ىسىكپەن سىرقاتتاناتىن ناۋقاس­تاردى ديسپانسەرلىك باقىلاۋدىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن كورسەتكىشتەر قاتارىنا ولاردىڭ 5 جىل جانە ودان دا ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى مەن اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ بولىپ تابىلادى. وبلىس بويىنشا العاشقى كورسەتكىش بويىنشا كەلىسىمدەگى مەجەلى كورسەتكىشكە قول جەتكىزسەك, ەكىنشى يندي­كاتور بەلگىلەنگەن مەجەدەن 20%-عا جوعارى, ياعني 70% ءتۇزىپ, ناتيجەلى بولىپ وتىر. ­“وتان – وتباسىنان باستالادى” دەمەكشى, ۇيىنە گازى مەن سۋى كەلىپ, بالالارىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان انالاردىڭ قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ, ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن كاسىپپەن اينالىسۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ارتاتىنى بەلگىلى. بۇل كۇندەرى وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇرىلىپ جاتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ايەلدەر بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقاندىعىن كورسە­تەتىن بىردەن-ءبىر مىسال. ولار “اۋىل ايەل­دەرىنىڭ باستاماشىلىعى” قۇ (بەينەۋ جانە قاراقيا اۋداندارى), “تىلەك” قۇ جانە “اسىل مۇرا” قق (مۇنايلى اۋدانى), “اقنيەت” گەندەرلىك دامۋ ورتالىعى ء(تۇپ­قارا­عان اۋدانى). ءوز قىزمەتىن اۋلالاردى ارالاۋ, اڭگىمەلەسۋلەر, تۇرعىنداردى ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا قابىلداۋ سياقتى قاراپايىم جۇمىستاردان باستاعان ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ماقساتى, اۋىلداستارىنىڭ, بالالارىنىڭ دەنساۋلىعى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ. بۇل كۇندەرى اۋىلدىق جەرلەردە ۇەۇ قۇرۋ جونىندەگى جۇمىس جال­عاسۋدا, ايەلدەر جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات ىستەرى جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيانىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر جانىنان “اجەلەر كەڭەسى” كەڭەستەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى قىزۋ قولداۋعا يە بولۋدا. بۇگىندە تۇپقاراعان جانە بەينەۋ اۋداندارى مەن اقتاۋ قالاسى اكىمدىكتەرى جانىنان “اجەلەر كەڭەسىن” قۇرۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى, ونىڭ قۇرامى انىقتالدى, كەڭسەلەر ءبولىندى, حاتشىلار سايلاندى. جىل سايىن وبلىس اكىمىنىڭ ىسكەر دە بەلسەندى ايەلدەرمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋلەرى ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسۋ جاعدايىندا وتەدى. ونىڭ بارىسىندا ايەلدەر وزدەرىن تولعان­دىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, پىكىرلەرىن ايتادى. جىل سايىن 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر مەرەكەسى قارساڭىندا كەڭ دە اۋقىمدى شارالار وتكىزىلەدى. وتكەن جىلى “التىن القا” القاسىنىڭ 9 يەگەرى وبلىس اكىمىنەن العىس حات پەن اقشالاي سىيلىق الدى. سونىمەن قاتار ايەلدەر اراسىندا كاسىپتىك جانە شىعارماشىلىق كونكۋرستار وتكىزۋ دە داستۇرگە اينالعان. 2009 جىلى “ايەلدەر باسقاراتىن تاڭداۋلى كاسىپورىن” كونكۋرسىنا وبلىستىڭ كاسىپ­ورىندارى مەن ۇيىمدارىن باسقارىپ وتىرعان 38 ايەل قاتىستى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن “قازاقستان ايەلدەرى كەدەيلىككە قارسى” اكتسياسى 2009 جىلى “وتان – وتباسىنان” باستالادى دەۆيزىمەن ءوتتى. ورتالىقتان شالعايداعى سەلولىق وكرۋگتەرگە قۇرامىندا دارىگەرلەر, زاڭگەرلەر, ۇزدىك كاسىپكەر ايەلدەر, ءبىلىم جانە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بار ۇگىت بريگادالارى جىبەرىلەدى. ولاردىڭ باعدارلامالارىندا تۇر­عىن­داردى مەديتسينالىق باقىلاۋدان وتكىزۋ, مۇعالىمدەرگە, اتا-انالارعا جانە بالالارعا ارناپ سەمينار-ترەنينگىلەر وتكىزۋ, كون­تسەرتتەر قويۋ سياقتى يگىلىكتى شارالار بار. ايەلدەردى بيزنەسكە تارتۋ جولىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل باعىتتا وبلىستىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى, قازاقستان ىسكەر ايەلدەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ فيليالى بەلسەندىلىك تانىتۋدا. “انا مەن بالا جىلى” اياسىندا “قاناتتى ايەل” يدەيالار مەن تاۋارلاردىڭ ايماقتىق جارمەڭكەسى وتكىزىلدى. جارمەڭكەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيا­لىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى­نىڭ ءتور­ايىمى گ.ابدىقالىقوۆا قاتىستى. ءجار­مەڭكەدە 56 شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپ­ورنىنىڭ, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ باسشى­لارى مەن 18 قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز جۇمىستارىن ۇسىندى. بۇل شىن مانىندە قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جوبالارىنىڭ تۇساۋكەسەرى, تانىمدىق انىق­تامالىقتاردىڭ, شىعارمالار جيناقتارى­نىڭ, وتباسى وقيتىن كىتاپتاردىڭ, جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەر كارتينا­لارى­نىڭ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ, تىگىن بۇيىمدارىنىڭ, ۇلتتىق جانە ارناۋلى كيىم­دەر مەن اياقكيىمدەردىڭ, حالىقتىڭ قولدانبالى ونەرى بۇيىمدارىنىڭ كورمەسى بولدى. قازاقستان ەسترادا جۇلدىز­دارى­نىڭ قاتىسۋى­مەن “جان انام” قايىرىم­دىلىق كونتسەرتى ۇيىمداس­تىرىلىپ, تۇسكەن قارجى جۇرەگى اۋىراتىن سىرقات بالاعا ەمدەلۋ ءۇشىن بەرىلدى. “انا مەن بالا جىلىن” اياقتاي وتىرىپ, وبلىستىق كوميسسيا قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ “مەنىڭ وت­باسىم – مەنىڭ بايلىعىم” مەرەكەلىك كەشىن وتكىزدى. وبلىسىمىزدا جاسالىنىپ جاتقان شارا­لاردىڭ بارلىعى قاشاندا وتباسىن – تىرەگىم, بالانى – باقىتىم دەپ سانايتىن حالقى­مىزدىڭ ەرەكشە ريزالىق سەزىمىن تۋعىزىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسۋدە. جاۋىنباي قاراەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى.