تۇپ-تۇنىق, قاشان بارساڭ دا كوكپەڭبەك بولىپ كوزدىڭ جاۋىن الىپ جاتاتىن كولساي كولى شىن مانىندە عالامات. ايالاپ قانا الاقانعا سالعانداي, اينالاسى جاسىل شىرشامەن عانا كومكەرىلگەن ءموپ-ءمولدىر سۇلۋلىق سيمۆولى. تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى ىسپەتتى.
كولساي – تەڭىز دەڭگەيىنەن 1800-3500 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. كولسايدىڭ تاماشا ءوڭىرى جانۋارلار مەن وسىمدىك الەمىنە باي. ءتىپتى, عاجايىپ مەكەندە سيرەك ءارى جوعالىپ بارا جاتقان تابيعات دۇنيەسى مەن جانۋارلار ۇشىراسىپ جاتادى. وعان تاڭدانۋعا بولمايدى. مۇندا شىن مانىندە ادامداردىڭ قولى تيمەگەن تۇمسا دۇنيەلەر ساقتالعان. كونە مادەني مۇرانىڭ ورىندارى بار.
– كولساي كولدەرى – ولكەمىزدىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى. ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ قۇرىلۋىمەن اۋماقتاعى جاعداي جاقسارا ءتۇستى. وڭىردەگى وسىمدىك الەمى, جان-جانۋارلار دۇنيەسى تولىقتاي نازارىمىزدا. پارك ارقىلى ءبىرسىپىرا ادامدار جۇمىسپەن قامتىلدى.مۇندا مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى قورعالادى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن باقىلاۋلار جۇرگىزىلەدى. تابيعات قۇبىلىستارى مەن تابيعات كەشەندەرىنىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ تۇرادى. ەكولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. ەڭ باستىسى, مۇندا كەلىپ دەمالۋشىلارعا بار مۇمكىندىك جاسالعان, – دەيدى «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باسشىسى ءامىرجان مالىبەكوۆ.
ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 40 ءتۇرلى جابايى جەمىس-جيدەكتىڭ جەۋگە جارامدىسى وسەدى. ولار: شەتەن, بارباريس, تاڭقۋراي, قوي قاراقات, يتمۇرىن, شىرعاناق, قوي بۇلدىرگەن, راۋعاش, جابايى پياز, سارىمساق, تاعى باسقالار. مۇندا ەمدىك قاسيەتى بار جۇپارگۇل, ۋقورعاسىن, تومار ءدارى, قوندىق قىمىزدىق, قالاقاي, مىڭ تامىر, پيجما, كيپرەي, جالبىز, وگەي ءشوپ, قىلقان جاپىراق وسەدى. اق جاڭبىرلاردان كەيىن كوركىن, بار تۇلعاسىن اشا جايناپ تۇراتىن وسىمدىك الەمىنىڭ دەنى ەمدىك قاسيەتكە تولى. جاڭبىردان كەيىنگى جۇپار شاشقان ءتۇرلى يسىنە نە جەتسىن, شىركىن؟!
كولساي وڭىرىندە 226-عا تارتا جان-جانۋارلاردىڭ تۇرلەرى كەزدەسەدى. جالپى العاندا, قازاقستانداعى جانۋارلاردىڭ 21 پايىزىن ءدال وسى ءوڭىر قۇرايدى. اتالعان جان-جانۋارلاردىڭ ىشىندە زاڭمەن قورعالاتىن ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 6 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 13 ءتۇرى بار. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار تۇرلەرىنىڭ 17 پايىزى وسىندا. ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 29 ءتۇرى, جاندىكتەردىڭ 15 پايىزى, قاناتتىلاردىڭ 6 پايىزى, جىرتقىشتاردىڭ 3 پايىزى, كەمىرگىشتەردىڭ 3 پايىزى, اشا تۇياقتىلاردىڭ 3 پايىزى ۇشىراسىپ وتىرادى. راس, ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ ەڭ كوپ سانىن قۇرايتىن قۇستار الەمى بولىپ تابىلادى. سۇلۋلىعىمەن, ءتۇرلى ۇنىمەن كوز باۋرايتىن قۇستاردىڭ ورماندى مەكەندەيتىن 197 ءتۇرى بار. ال جاندىكتەردىڭ 735 ءتۇرى كەزدەسەدى. اتاپ ايتارلىعى, وڭىردە قار بارىسى ءومىر سۇرەدى. تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ وركەندەۋىنىڭ نىشانىنا اينالعان قار بارىسىنىڭ سۇلۋ دا سىمباتتى مەكەننىڭ ادام اياعى تيە بەرمەيتىن جەرلەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى ۇلكەن قۋانىش.
كولسايدىڭ پايدا بولۋى شامامەن 1887 جانە 1911 جىلدارعا تاپ كەلەدى. كولدەر تەكتونيكالىق جاعدايلارمەن قايىڭدى جانە كولساي وزەندەرى اۋماعىندا پايدا بولعان. اتالعان كولساي وزەنى اۋماعىندا جوعارى كولساي, ورتاڭعى كولساي جانە تومەنگى كولساي دەپ اتالاتىن 3 كول بار. جوعارى كولساي كولى تەڭىز دەڭگەيىنەن 2650 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان, ۇزىندىعى 580 مەتر, ەنى 190 مەتر, كولدىڭ جالپى اۋماعى 180 مىڭ شارشى مەتر, تەرەڭدىگى 24 مەترگە دەيىن بارادى. ورتاڭعى كولساي تەڭىز دەڭگەيىنەن 2280 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسسا, ۇزىندىعى 1180 مەترگە, ەڭ كەڭ تۇستارى 800 مەترگە دەيىن جەتەدى. كول اۋماعى 343 مىڭ شارشى مەتر, تەرەڭدىگى 57 مەتر. تومەنگى كولساي تەڭىز دەڭگەيىنەن 1800 مەتر جوعارى ورنالاسقان. ۇزىندىعى – 1520 مەتر, ەنى – 222 مەتر. كولدىڭ جالپى اۋماعى – 33 مىڭ شارشى مەتر, تەرەڭدىگى 75 مەترگە جەتەدى. وسى وڭىردەگى ىرگەلەس, كورشى سايدا ەرتەگى الەمىنە ۇقساس, سوندايلىق سۇلۋ قايىڭدى كولى بار. ول تەڭىز دەڭگەيىنەن 867 مەتر بيىكتىكتە. قايىڭدى كولى ءبىرشاما جاس. وسىدان 100 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا 1919 جىلى جەر سىلكىنىسىنەن پايدا بولعان دەگەن دەرەك بار. جينالعان سۋ شۇڭقىر سايدى تولتىرىپ, شىرشالى ورماندى باسىپ قالعان. سونىڭ سالدارىنان قايىڭدى كول قۇشاعىنداعى ساقتالىپ قالعان شىرشالارىمەن كورىك بەرىپ, كەلبەتىن اشا تۇسەدى.
بۇرناعى جىلى كولساي وڭىرىندە 18 مىڭ ادام دەمالىپ قايتسا, وتكەن 2016 جىلى 22 مىڭ ادامنىڭ اياعى تيگەن ەكەن. ۇكىمەت قامقورلىعىمەن كولسايعا باراتىن جول جوندەلىپ جاتىر. جول كەلەسى الداعى جىلدار اۋقىمىندا ءبىتۋى ءتيىس. جول جاقسارسا كەلۋشىلەردىڭ سانى 2-3 ەسەگە دەيىن كوتەرىلمەك. ال بيىلعى ەكسپو كورمەسى تۇسىندا كولسايعا كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى 2-3 ەسەگە دەيىن ارتادى دەگەن بولجام بار. كەلۋشىلەردەن تۇسەتىن قاراجاتتىڭ قوماقتى بولىگى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە, قالعانى پاركتىڭ جەكە ەسەپ شوتىنا تۇسەدى.
– جىل سايىن وڭىردە ساياباقتار شەرۋىن وتكىزەمىز. وتكەن جىلى بۇل يگى ءىس-شارا كەگەن اۋىلىندا جالعاسىن تاپتى. ءتۇرلى تۋريستىك فيرمالارمەن بايلانىستامىز. قايتكەن كۇندە دە كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ – باستى مىندەتىمىز, – دەيدى «كولساي كولدەرى» پاركىنىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءادىلحان باتانوۆ.
قانات ءبىرجانسال
الماتى وبلىسى
