– قازاق ەلىنە قوش كەلدىڭىزدەر!
– راحمەت.
– الدىمەن وزدەرىڭىزبەن تانىسىپ العىمىز كەلەدى.
كاتارينا حورن: – نەگىزگى ماماندىعىم بويىنشا حورەوگرافپىن. «ArtEZ – Hogeschool» بي ونەرى مەكتەبىنىڭ تۇلەگىمىن. 2010 جىلى نير دە ۆوففتا, ال 2014 جىلى «Schaubuhne Berlin» ۇجىمى قۇرامىندا ونەر كورسەتتىم. سونىمەن قاتار, 2008 جىلدان بەرى بالقان ەلدەرى شىعارماشىلىق ورتالىقتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىن.
نەمانيا ميۋتيك: – ال مەنىڭ ءتۇبىم – بوسنيالىق سەرب. اكتەرلىككە قوسا بي ونەرى مەن تالىمگەرلىكتى قاتار اتقارىپ جۇرگەن جايىم بار. حورۆاتيا اكادەمياسىندا دراما جانە قۋىرشاق ءارتىسى ماماندىعى بويىنشا پروفەسسور ب.ستجەپانوۆتىڭ شەبەرحاناسىنان ءدارىس الدىم. بيىل بەرلينگە قونىس اۋداردىم.
– بىلۋىمىزشە, سىزدەر قازاقستانعا العاش رەت تابان تىرەپ وتىرسىزدار. العاشقى اسەرلەرىڭىز قالاي؟
ك.ح.: – ساپار شەگىپ بارا جاتقان ەلىڭنىڭ سالت-داستۇرىمەن, تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن سىرتتاي از دا بولسا تانىسىپ الۋ, ەجەلدەن قالىپتاسقان ادەتىم. بۇل جولى دا سولاي ىستەدىم. اتىن, كەڭ بايتاق دالاسى تۋرالى جاقسى جاڭالىقتاردى قۇلاعىم شالعانى بولماسا, مىناداي الۋان ايشىقتى مادەنيەتى مەن وزگەشە ونەرىنە وسىندا كەلگەندە كوزىم جەتۋدە.
– تاعى قانداي قىرلارىمەن ۇنادى؟
– ك.ح.: – ءوزىم ءبيشى بولعاندىقتان وسى سالاعا قاتىستى بارلىق قازىنانى جۇرگەن جەرىمدە قاداعالاپ قاراپ جۇرەتىن ادەتىم بار. جالپى, ماعان قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبيى ۇنايدى. بۇرىن شامالى عانا تۇسىنىگىم بولسا, وسى جولى بۇعان كادىمگىدەي ۋاقىتىمدى بولگەلى وتىرمىن. ەڭ قىمبات ولجام سول بولاتىن شىعار.
– جاستار تەاترى ساحناسىندا وزدەرىڭىز ۇسىنعان «بەيسانا قاۋىشۋ» سپەكتاكلىنىڭ ەداۋىر بولىگى پلاستيكالىق قيمىل-قوزعالىستان تۇرادى. بۇل قويىلىمدى قانداي ەرەكشەلىگىنە قاراپ تاڭدادىڭىزدار؟
ن.م.: – بۇل ساپارعا لايىق درامالىق شىعارمانى ىرىكتەگەندە العاش تاڭداۋدىڭ ءدال وسى «بەيسانا قاۋىشۋ» مودەرن ۇلگىسىندەگى ساحنالىق تۋىندىعا ءتۇسۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى, بۇل ەۋروپانى بىلايعى الەمگە باسقا قىرىنان كورسەتە الاتىن بىردەن-ءبىر شىعارما. ەۋروپانىڭ وزىنە ءتان قاعيداسى, ۇستانىمى, تابيعاتى بولاتىنى سياقتى مادەنيەتى مەن مانەرىن دە مۇنداعىمەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل شىعارما ارقىلى ءبىز ەكى ءتۇرلى ەندىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامدى, مادەنيەتتى جاقىنداتىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتقىمىز كەلدى. ەۋروپا بىلايعى جۇرت ويلاعانداي ادامي قۇندىلىقتاردان الشاقتانعان, جەكەلىك, جالقىلىق سيپاتى باسىم جەر ەمەس.
ك.ح.: – مۇنى ۇعىنۋ ءۇشىن اركىمنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىندە نە جاتقانىن, قالاۋى مەن قالىبىن تانىپ الۋ كەرەك سياقتى. ءبىز وسى تۋىندىمەن جۇرتقا سونى تارقاتىپ ايتقىمىز كەلگەن. بۇگىندە بۇرىنعىنى ءمىنسىز قايتالاۋمەن, بەلگىلى بەينەلەردى جاڭىلماي جاڭعىرتۋمەن حالىقتى تاڭ قالدىرا المايسىز عوي. قازىر بۇلار جەتكىلىكسىز. ءوزىڭ باسىڭمەن جاڭا بىردەمەنى ويلاپ تاپپاساڭ, قالعانىنىڭ ءبارى بوس. مىنا مودەرن-دراما ادامنىڭ ءوز جانىن ءوزى ىزدەپ سارسىلعان ءساتىن سيپاتتايدى. ەرەكشەلىكتەرىڭ نەدە دەگەن كىسىلەرگە ءبىز وسى قىرىمىزدى ايتامىز.
– العا قويعان تاعى قانداي ماقساتتارىڭىز بار؟
– ن.م.: – الدىمەن, قازاقستاندىق تەاترلارمەن تاجىريبە الماسىپ, وزات تۇستارىمىزدان ۇيرەنسەك دەيمىز. ال ءتول مادەنيەتىمىز تۋرالى تولىق ماعلۇمات الۋ ءۇشىن ءبارىن ءوز كوزىڭمەن كورۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل ساپارعا سونشالىق ءمان بەرگەن سەبەبىم, تابانىمىز تيمەگەن مۇنداي جەرلەر از ەمەس, قانشاما رۋحاني قۇندىلىقتار, داستۇرلەر بىزدەن سىرت جاتىر. باياعىدان باسىڭدا ءپىسىپ جەتىلگەن سونداي يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا مىناداي جارقىن جۇزدەسۋلەر تىكەلەي جول اشادى.
– بەرلين دراما تەاترىندا قاي جىلدان بەرى ونەر كورسەتىپ ءجۇرسىز؟
ك.ح.: – جەكە مەنشىك ونەر يەلەرى توبىنا جاتامىز. بىراق ءتۇرلى تەاترلارمەن قوسىلىپ ونەر كورسەتە بەرەمىز. بەرليندە دە سولاي.
– قاي جانرعا جاقىنسىز؟
ن.م.: – مۋزىكا, بي جانە ءسوز ونەرى بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, كوبىنە قازىرگى زامانعى جانرلاردا ونەر كورسەتەمىز. سپەكتاكلدىڭ ءبىر بولىگىن مۋزىكالىق كومپوزيتسيالار اتقارادى, بىراق ولاردى جەكە ديسك تۇرىندە شىعارۋمەن اينالىسپايمىز.
– «بەيسانا قاۋىشۋ» سپەكتاكلى نە تۋرالى؟
ك.ح.: – بۇل سپەكتاكل ەكى تاعدىر ارقىلى ەكى ءتۇرلى وركەنيەت پەن مادەنيەتتى باياندايدى. ءبىرى گەرمانيادان, ال ەكىنشىسى بالتىق جاعالاۋىنان كەلگەن. وسى ەكەۋىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنان بولەك ەكى ەلدىڭ مادەنيەتىن تانىپ-ءبىلۋ كوزدەلگەن. ولاردىڭ ايىرماشىلىعى مەن ۇقساستىعى نەدە ەكەندىگىن دراما ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە بارىنشا اشىپ كورسەتىپ بەرۋگە تىرىسىپ باعادى. ومىرلىك جاعدايلار كوبىنە زاماناۋي مۋزىكا تىلىمەن, بيمەن جەتكىزىلەدى. مۇندا ءار ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ادامي قارىم-قاتىناستارى نازارعا الىنا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى ءار كەزدەگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلاردى, داستۇرلەر مەن مادەنيەتتى بايانداۋعا تاۋەكەل ەتتىك.
– جالپى, نەمىس دراما تەاترلارىنىڭ باسقا ەلدەردىڭ ونەر ۇجىمدارىنان ەرەكشەلىگى نەدە؟
ن.م.: – نەمىس تەاترلارى بەلگىلى ءبىر قاعيدالار مەن ۇستانىمدارعا تاستاي قاتىپ, تابانداپ جاتىپ المايدى. اكتەرلەر ساحنادا وزدەرىن شەكتەمەيدى, ەمىن-ەركىن قوزعالادى, ويلايدى, وينايدى. ونەردە ولار ءۇشىن مۇمكىن ەمەس نارسە جوق دەپ ەسەپتەلىنەدى. سپەكتاكل ونە بويى ءوسىپ-جەتىلە بەرەدى. ساحنا ەركىندىگى دەگەن ۇعىمدى ءبىز وسىلاي تۇسىنەمىز.
– قازاق تەاترلارى گەتە, شيللەر شىعارمالارىن ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىسىنداي ءسۇيىپ, ورتاق قۇندىلىققا بالايدى. ال سىزدەردە بۇل جاعى قالاي؟ باسقا ەلدىڭ دراماتۋرگتەرىنىڭ پەسالارى ساحنالانا ما؟
ك.ح.: – بەرلين ءاۋ باستان ينتەرناتسيونالدىق قالا عوي, مۇندا جالپى ەۋروپالىق ۇلگىلەر بوتەن سانالمايدى جانە وزگە حالىقتاردىڭ دا مۇددە-مۇراتىنا توسقاۋىل قويىلمايدى. وسى رەتتەن كەلگەندە, شەتەلدىك دراماتۋرگتەردىڭ شۇرايلى تۋىندىلارىنا ۇدايى ءمان بەرىلىپ وتىرادى, ارينە. ال تىكەلەي وزىمىزگە كەلسەك, ءدال وسى ۋاقىتتا رەپەرتۋارىمىزدا تەك نەمىس اۆتورلارىنىڭ تۋىندىلارىن ويناپ ءجۇرمىز.
– كەلەشەكتە قازاق دراماتۋرگتەرىن قويۋ ويلارىڭىزدا بار ما؟
ن.م.: – مۇنداعى اۆتورلارمەن, پەسامەن تىكەلەي تانىسساق, قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىن نەگە قويماسقا. بۇل سونشالىق شەشىلۋى قيىن كۇردەلى ماسەلە بولماسا كەرەك-ءتى. سوندىقتان, بولاشاقتا وسى ويدى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. قازىر وركەنيەتتىك جوبالار ادامزاتتىق ورتاق قۇندىلىقتارعا قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرىلۋدا. بەلگىلى تۇلعا ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ 80 جاسقا تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءى دۇنيەجۇزىلىك تەاتر فەستيۆالى بىزگە جاڭا الەمنىڭ ەسىگىن اشتى. ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن تەاتر داستۇرلەرىن توعىستىرىپ جاتقان استانا قالاسى مەنىڭ ەسىمدە ەندى وسى ميسسياسىمەن ماڭگى ەستە قالاتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
