ءابىش اعامىزدىڭ «شىڭىراۋ» حيكاياتىنىڭ ساحناگەرلەر نازارىنا ىلىگۋىندە ۇلكەن ءمان بار. اۋەلىم, شىعارما ومىردە بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن جازىلعان, قويىلىمداعى باستى كەيىپكەر تەك ەڭسەپ قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول ءشولدى ءوڭىردىڭ تىلسىم سىرلارىن مەڭگەرىپ, ۇرپاعىنا ميراس ەتىپ قالدىرعان بارشا قۇدىقشىلار ءپروتوتيپىنىڭ جيىنتىعى بولىپ سانالادى. كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنۋى ءۇشىن جەتى قات جەر استىنان تىرشىلىك كوزىن ىزدەپ, ءۇستىرتتىڭ ءۇمىتىن ۇزبەگەن مۇنداي سيرەك تاعدىرلاردىڭ تاريحتاعى تاعىلىمدى ىزدەرىن ەشقاشان ۇمىتپاۋلارى ءتيىس. بۇل رەتتە شىعارما مۇراتى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى يدەياسىمەن تۇتاسا ساباقتاسىپ جاتىر دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. شىعارما كورەرمەنگە تەرەڭ وي سالىپ, تابىسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادامعا تەك ادال ەڭبەك ەتۋ عانا ەمەس, وي-پىكىر تەرەڭدىگى, يمان مەن نيەت تازالىعى قاجەتتىگىن العا تارتادى. قوزعاپ وتىرعان اڭگىمەسى وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىندەگى كاسىپ تۋرالى بولعانمەن, تاريحي شىعارمانىڭ ەسكىرمەيتىن, ەرتەڭنىڭ مۇراتىمەن جالعاسىپ كەتە باراتىن جاقتارى باسىم. جاس وركەنگە ماڭعىستاۋدىڭ ءشولستاننان گۇلستانعا قالاي اينالعانىن كورسەتۋ ءۇشىن حيكاياتتىڭ ساحنالىق تۋىندىعا اينالعانى قۇپتارلىق ارەكەت دەپ سانايمىز.
سپەكتاكلدىڭ باستى كەيىپكەرى – ەڭسەپ ء(رولدى سومداعان ءارتىس ايبەك يمانقۇلوۆ). ول جاپان تۇزدە تالاي قۇدىق قازىپ, ەلىنىڭ مەيىرىن قاندىرىپ, مەرەيىن ۇستەم ەتكەن جان. بايسال باي ەڭسەپكە ۇستىرتتەگى ەڭ شۇرايلى جەردەن قۇدىق قازىپ بەرۋگە ءوتىنىش جاسايدى. ءبىر-ەكى اقساقال تاستاق جىرانىڭ قۇبىلا بەت قۇرامىن قولايلى كورەتىنىن ايتادى. ەڭسەپ قۇلاق اسپايدى. ەڭبەككە جارامدى نارلاردى تاڭداپ, قۇدىق قازۋعا كىرىسەدى. شىڭىراۋ تۇبىندە ءتۇرلى ويعا شومىپ, كەيدە بالاشا شاتتانسا, ەندى بىردە قورقىنىشقا بوي الدىرادى. قوشەمەت-قولپاش ەڭسەپتى تاس قاراڭعى قاپاسقا تالاي مارتە تىرىدەي تۇنشىقتىرادى. باستاپقىدا جۇرتقا قۇدىق قازىپ بەرسەم, ولار مەنىڭ بۇل ىسىمە قۋانادى, شاتتىققا كەنەلەدى دەپ تۇسىنەدى. الايدا, اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەن سايىن بۇل رايىنان قايتىپ, ويى مۇلدە باسقا اۋانعا اۋىسادى. ءار شىڭىراۋدىڭ سوڭىنان ماڭىراپ الدىنا مال بىتكەنمەن, سوڭىنان ەرگەن ءسوز ودان اسىپ كەتەر ەدى. «قۇدىق بىتكەن كۇنى جانىنا كەپ:
– اپىر-اي, مىنا بايدا يمان جوق ەكەن, جەتپىس قۇلاش شىڭىراۋعا بار بولعانى جەتپىس توقتى ايداتىپتى-اۋ, – دەپ سىبىرلاپ قالاتىندار اراعا ايلار سالىپ ءوزى كەلەدى.
– ەڭسەپجان, ءبىز اناۋ پالەنشە باي ەمەسپىز. اقىڭدى جەمەيمىز. ەرنەكتىڭ ۇستىنەن شىڭىراۋ قازىپ بەرسەڭ, ءجۇز توقتىنى الدىڭا سالامىز, – دەپ قولقالايدى». ال سپەكتاكل سوڭى ەڭسەپتىڭ ولىمىنە قاراماستان وپتيميستىك ىرعاقتا اياقتالادى.
«... سودان بىرنەشە جىل بويى قاندى قۇدىقتىڭ ماڭىنا ەل جولامادى. بىرەۋلەر قۇدىقتىڭ پەرىسى بار ەكەن, ەڭسەپتى ۇستاپ قالىپتى دەستى, ەندى بىرەۋلەر و جەردىڭ استىندا ايداھار بار ەكەن, بىردە قۇدىقتىڭ اۋزىنان باسىن شىعارىپ تۇرعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك دەپ سوقتى. ارادا الدەنەشە جىل ءوتتى. جەر استىنان شىققان ايداھار كورىنبەدى. ءبىر-ەكى جۇرەك جۇتقان جىگىت بارىپ قاۋعا سالىپ ەدى, ءموپ-ءمولدىر تۇششى سۋ شىقتى. اقساقالدار ءارى اقىلداسىپ, بەرى اقىلداسىپ, مولدا اپارىپ, كىتاپ اشقىزىپ, دۇعا وقىتىپ, قۇدىقتى جىن-پەرىدەن الاستادى. شەگەندەدى... تۋسىراپ جاتقان ءوڭىر سۋعا قارىق بولدى دا قالدى. جاڭبىرسىز جىلدارى قانشا شىڭىراۋداعى سۋ تارتىلعانمەن, ول لىقىلدايدى دا جاتادى.
بىرەۋلەر قاۋعا ءتۇسىرىپ السا, ارتىنان سوناۋ كوك تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى اق تۇمسىقتىڭ استىنان تابىلىپتى. ەندى جۇرت بۇل قۇدىقتىڭ سۋى سوناۋ ۇلى تەڭىزگە بارىپ قۇيادى ەكەن دەستى».
كونەنىڭ كوزىندەي ساقتالعان سول قۇدىقتاردىڭ جۇرناعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءۇستىرتتىڭ ۇستەم ءۇنىن بيىكتەتىپ تۇر ەكەن. «قاراش قازعان» قۇدىعىنىڭ بۇگىندە قۇر اتاۋى قالعان دەسەڭىز, قاتەلەسەسىز. جۇبان اقىن: «قۇدىقتىڭ ءتۇبى قاتىگەز, ورتەنگەن ءشولدىڭ وزىندەي» دەپ جىرلاعانىنداي, مۇندا اڭىزاق دالانىڭ اڭىز-ءاپساناسىنا اينالعان نەبىر سىرلى دۇنيەلەر كوپ ساقتاۋلى. ماڭعىستاۋ دەسە, بۇگىندە شولدەگى سالقىن بۇلاقتى, جاسىل ءشوپتى شۇراتتار, بەكەت اتا, شاقپاق اتا, ۇلى شەرقالا, ءۇستىرت, سۇلتان-ەپە سياقتى سان-ساپات تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر اتاۋى جادىڭدا جاعالاي جاڭعىرادى. ال ەندى وسىعان دەيىن بۇل ءوڭىردىڭ تاريحىندا نە بولعان, مۇنشاما مول قازىنا قالاي ساقتالعان, حالقى سۋسىز قايتىپ ءومىر سۇرگەن, سالت-ءداستۇرى, اندەرى مەن كۇيلەرى قانداي دەسەك, بۇل قۇندىلىقتاردىڭ قىر-سىرىنا قاپىسىز قانىعۋ ءۇشىن ءا.كەكىلباي ۇلى شىعارمالارىنىڭ شىڭىراۋىنا ءتۇسىپ شىعۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى. مۇندا سپەكتاكلدىڭ دىڭگەگىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇراتىن قۇدىقشىلار تىرشىلىگى شىنايى سەزىمدە ورىلەدى.
اۆتور تۋىندىسىنداعى قۇدىقشى ەڭسەپتىڭ بەينەسىمەن بەتپە-بەت كەلگەن كىسىنىڭ تولعانىسپەن جەتكىزىلگەن كەيىپكەر تەبىرەنىسىنە, سەلكەۋسىز سەزىم-كۇيىنە تاڭ قالماسقا لاجى قالمايدى. قۇدىق شىڭىراۋىندا شىڭدالىپ كورمەگەن ادام ونىڭ تۇبىندەگى جانتالاسقان ءومىر ارپالىسىن, تىرشىلىك كوزىن تابۋشىنىڭ وي-تولعانىسىن, جارىق دۇنيەدەن جانۇشىرا قۇلديلاپ بارا جاتقانداعى جانايقايىن قالاي ءدال تاۋىپ بەرە العان دەگەن ساۋال سانانى ساعىمداي باۋرايدى. مۇنىڭ ءبارىن قالامگەر ءوزىنىڭ ءون بويىنان وتكىزگەندەي, «كوزىن قۇدىقتا اشسا دا, جەر استىنا ءار تۇسكەن سايىن ءبىر جاس قارتايعانداي بولادى. اياعىنىڭ استىندا, سوناۋ كوزگە تۇرتسە كورىنبەس قارا تۇنەكتە, ول ءومىرى كورمەگەن ءبىر دۇلەي ارانىن اشىپ, ءتىسىن ساق-ساق قايراپ تۇرعانداي تۋ سىرتىنا مۇزداي تەر شىعادى. قاشان اياعى جەرگە تيگەنشە تومەنگە ءبىر قارامايدى, كوزى كوكتە بولىپ, جاڭا عانا ارتىندا قالعان جارىق الەمنىڭ سوناۋ ءبىر الاقانداي جۇرناعىنا تەلمىرۋمەن بولادى. و دا بارعان سايىن كىشىرەيە تۇسەدى. قۇدىقتىڭ اۋزىنداعى جىگىتتەر شىڭىراۋدىڭ تۇبىنە ءبىر تال شاشتاي بولىپ, سىمشا تارتىلىپ سوزىلا تۇسكەن ءجىپ-جىڭىشكە قىل ارقاننىڭ ۇشىنا جارماسىپ, تىرباڭ-تىرباڭ ەتەدى...» دەپ كەيىپكەر شەرىن قالاي نانىمدى سۋرەتتەيدى دەسەڭشى؟ بۇل تۇرعىدا, ساحناگەرلەردىڭ تۇپنۇسقاعا نۇقسان تيگىزبەۋ ماقساتىندا كوكەيگە قونىمدى فورمانى تاڭداعاندارى ريزا ەتتى.
فەستيۆالداعى باسقا تۋىندىلاردان سپەكتاكلدىڭ ءبىر ساتى جوعارى تۇراتىن باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا. مۇندا وقيعا بايانداۋ سيپاتىندا ورىلەدى. ديالوگ جوقتىڭ قاسى. ويناپ جاتقان ءرولىنىڭ ارەكەتىن ارتىستەر ساحنادا وزدەرى دىبىستاپ, ءسوز ونەرى باسىمدىق تانىتىپ تۇرعانمەن, كوركەمدىك كەسكىن كومەسكى تارتىپ قالمايدى. ءاردايىم ۇلتتىق داستۇرلەردى العا وزدىرۋعا كوبىرەك ءمان بەرەتىن رەجيسسەر سەرگەي پوتاپوۆتىڭ بۇل جولى دا بابالاردىڭ بايىرعى ىزىنەن ورنەك ىزدەۋى سۇيسىنتەدى. «شىڭىراۋ» دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتقانداي, سپەكتاكلدەگى قۇدىقشىلاردىڭ تاۋقىمەت-تىرشىلىگى مەن اۋىر مەحناتى, قۇلجاننىڭ, ءدارجاننىڭ, ەڭسەپتىڭ قازالارى قالىڭ بۇقارانى قامىقتىرىپ تاستاۋى كەرەك ەمەس پە؟ الايدا, رەجيسسەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەڭسەنى ەزەتىن اۋىرتپالىقتار ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ قالىپ قويادى دا, الدىڭعى پلانعا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى, ءانى مەن اۋەنى وزادى. قۇدىق تۇبىندەگى وزەكتى اشىتار اششى مۇڭدى قازاقى ساۋىق-سايراننىڭ شالقار سازدارى باسىپ كەتىپ وتىرعانى بايقالادى.
جالپى, كەز كەلگەن شىعارما باسى ءبۇتىن تەك قۋانىشتى وقيعادان, ياكي بولماسا وكىنىش پەن كۇيىنىشتەن قۇرالمايتىنى ءمالىم. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, رەجيسسەر قۇدىقشى شەككەن ازاپتى ساحنالىق تۋىندىنىڭ باستى ارقاۋى ەتكەنمەن, درامانى ءومىردىڭ ورىنە جەڭىل دوڭگەلەنتىپ الىپ شىعۋدى ماقسات تۇتقان. ول جازۋشىنىڭ ايشىقتى, بەدەرلى ويلارىنا كوبىرەك ارقا سۇيەيدى. مىسالى, وندا: «الپىس ءۇي اق ءتوس ارىن اتانعان اۋىلدىڭ جىگىتتەرى ىلعي ءسان تۇزەپ, اۋىل قىدىرىپ, ات ۇستىندە جۇرەر ەدى. شەتىنەن ورىنبوردىڭ قارا ماندالاسىنان تىكتىرىپ, قىناما بەشپەت كيەتىن-ءدى; ومىراۋلارىن اشىق تاستاپ, اق ءشايى كويلەكتەرى انادايدان جارقىراپ كەلە جاتار-دى. ولار نە تورى, نە قارا, وڭشەڭ س ۇلىك سۇلۋ ات ءمىنىپ, توستەرى جارقىراپ جال باسىنا شىعا كەلگەندە, قاپەلىمدە قاي-قاي اۋىل دا ساسىپ قالار-دى... ارىن اۋلىنىڭ جىگىتتەرى اتتارىنان دا سانمەن تۇسەدى, تىزەلەرىن بۇكپەيدى, تىزگىندەرىن ۇستاپ, قولتىقتارىنان دەمەيتىن – اۋىل يەلەرى. قاشان اتتانىپ كەتكەنشە كولىكتىڭ جايىن سۇرامايدى. مامىق توسەكتىڭ استىندا سىنىق ارپا جاتسا, بىردەن بىلە قويادى» دەگەن جولدار بار. تاپ وسى سۋرەتتى ساحنا تىلىمەن ورۋدەگى رەجيسسەر شەشىمى كوڭىل سەرگىتەدى.
وزەن-كولى جوق قۋ مەديەن دالانىڭ توسىنەن تىرشىلىك كوزىن تابۋ – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان كاسىپ دەسەك, ول ءۇشىن قۇدىقشىڭىزعا قۇداي تاعالا ماڭدايداعى كوزىنە قوسا تۇيسىك كوزىن سىيلاعان, سوندىقتان شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ جەر استىنا تۇسكەن پەندەسىن اۋىل-ايماق قاستەرلەپ, تەگىن ادام ەمەستىگىن مويىنداعان. تابيعاتتىڭ تەرەڭ سىرلارىن مەڭگەرىپ, ۇرپاعىنا كاسىبىن ميراس ەتىپ قالدىرعان ەڭسەپ سەكىلدى قانشاما تاعدىرلارعا قويىلعان رۋحاني ەسكەرتكىش ارقىلى ءبىز دە قۇدىق قازۋ ونەرىنىڭ جۇرەك دۇرسىلىنە ءبىر ءسات قۇلاق تۇرگەندەيمىز.
سونىمەن قاتار, وسى سپەكتاكلگە قازاقى سالت-داستۇرگە باي ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ ەتنوگرافيالىق ناقىشتارىنىڭ ورامدى كىرىكتىرىلۋى, جەرگىلىكتى جەردىڭ مۋزىكالىق ءتول قازىناسىمەن اسپەتتەلۋى قۋانتتى. شىركىن, وسى سپەكتاكلدى مەكتەپتە, جوو-دا وقيتىن جاستار كورسە عوي. اسىرەسە, بۇل ولاردىڭ ءتىل بايىتۋلارىنا ۇلكەن ساباق بولار ەدى-اۋ. «شىڭىراۋدان» «شەگەن», «ەرنەك», «تۇنەمەلىك», «قۇلاما», «كاتەپ», «قوم», «شىعىر», «ايكەل» ءتارىزدى ادەبي سوزدەردىڭ كەنىنە كەزىككەندە تۋعان وي عوي بۇل. شارا سوڭىندا تەاتر ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى نۇرنياز مۇحانوۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, قويىلىمنىڭ تاربيەلىك ءمانى زور بولعاندىقتان, ەلوردا تويىنا تارتۋ رەتىندە الىپ كەلگەندىكتەرىن ايتتى. ساحنادان ساباق العانعا نە جەتسىن!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
