13 ماۋسىم، 2017

حالىق ءبيى وز بيىگىندە مە؟

155 رەتكورسەتىلدى

وقتاۋ جۇتقانداي قاقشيىپ، ساح­­نادا جوندەپ نە يىلە المايتىن، بەل­دەرى قارىسىپ بۇگىلمەيتىن ادام­دار­دىڭ قالاي ۇيالماي-قىزارماي ءبيشى بولاتىندىعىنا تاڭىمىز بار. مۇن­دايدا، ارينە اۋەلى ىرگەمىزدەگى كورشىلەس ەلدەرگە كوز تىگە­تىن ادەتىمىز. مىنا الا توپپىلى وزبەك اعايىنداردى ايتامىز دا. وزبەك­ستانعا جاقىن ورنالاسقان اي­ماقتا تۋىپ-وسكەندىكتەن، وزبەك-اكا­­لاردىڭ «قوشىق­تارى» مەن «راكس­تارى» تۋرالى ءبىراز ەستىپ-كورگەن حابارىمىز بار ەندى. 

مىنە، وسى ەلدىڭ بيلەرىن الىپ قا­رايتىن بولساق، مەملەكەتتىك «باحور» حالىق بي ءانسامبلىنىڭ داڭقى جەر جارىپ تۇر. اتاقتى بيشىلەرى مۋكاررام تۋرگۋنباەۆا مەن تامارا حانۋمدارىنا قالاي قۇرمەت كورسەتەتىنىن بىلسەڭىزدەر عوي. ونەر ۇجىمىنا ءبىرىنىڭ ەسىمىن بەرسە، ال ەكىنشىسىنىڭ بيدەگى سالىپ كەتكەن سارا سوقپاعىنا ادالدىقتارىنان ەش­قاشان اينىعان دا، اۋىتقىعان دا ەمەس. نەتكەن داستۇرگە بەرىكتىك دەسەڭشى. قۇداي-اۋ، جانە دوڭگەلەنىپ بيلەي جو­نەل­گەندە قىزدارىنىڭ كوزدەرى جانىپ شىعا كەلەتىنىن ايتساڭشى. بۇرىنعى كە­ڭەستىك كەڭىستىكتى الساق، گرۋزيانىڭ «سۋحيشۆيلي»، «سەۋ» حالىق بي انسام­بلدەرىنىڭ ونەرىنە قول سوقپايتىن جان نەكەن-ساياق بولسا كەرەك. ال رەسەيدىڭ وزىندە قانشاما حالىق بي انسامبلدەرى بار دەگەندەي. بۇلاردى ايتقاندا، بىزدە بي ونەرى دامىماي، كەنجە قالىپ قويعان دەپ اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتكەلى وتىرعان جوقپىز، ارينە. تاۋبە، قازاقتا دا نەبىر دۇلدۇلدەر ساحنادا سايران سالعان. وتتاي جانعان. ءشولىمىز قانعان. الگىلەرمەن سالىستىرعاندا، قازاقتىڭ ءبىر عانا شاراسىنىڭ (جيەنقۇلوۆا) ءوزى نە تۇرادى! باياعىدا «گۇلدەردىڭ» اتى قالاي داۋىرلەدى دەسەڭشى. سول سياقتى قازىرگى كۇنگىلەرگە ورالساق، «سالتانات»، «ناز» بي ۇجىمدارىنىڭ اتى ءتىل ۇشىندا تۇراتىنى تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى. 

ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوزعاپ وتىرعان اڭگى­مەمىز وسى ءبىر جىبەكتەي ەسىلگەن نازىك ونەر­دىڭ قازىرگى حال-احۋالى، ساپاسى تۋرالى بولماق. ء بيشى اتاۋلى نەگىزى ءسامبى تالداي ءيىلىپ تۇرسا شىركىن، دەيسىز عوي بيلەگەندە. اياقتارىنا تاس بايلاپ العانداي قوزعالىسى تىم سىلبىر، باياۋ، سۇلەسوق كەيىپتەگى بيشىلەردى كورگەندە، بۇل ونەرگە ولاردىڭ نە ءۇشىن كەلگەنىن بىلمەي ميىڭ دال بولادى. قاشان كورسەڭ، جىگىتتەردىڭ بيىندە كوبىنە اتتىڭ ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتقان، بولماسا تەك قولىنداعى قامشىسىن وڭدى-سولدى سىلتەگەن ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى. مىڭ بۇرالعان قىزدارىمىز ساحناعا تەك ۇستەرىندەگى اشەكەيلى كوس­تيۋمدەرىن كورسەتۋگە شىققانداي اسەر قالدىرا ما قالاي ءوزى. كەيدە قيمىلدارى قابىسپاي، ءبىرى قولىن كوتەرسە، ەكىنشىسى تومەن ءتۇسىرىپ، مۋزىكا ىرعاعىمەن سايكەس كەلمەي، ساتسىزدىككە جول بەرگەندە زالدا وتىرعان ءوزىڭنىڭ باسىڭ ەرىكسىز تومەن سالبىرايدى. حالىق ءبيىن قوياتىن قازىرگى بالەتمەيستەرلەردىڭ ءداستۇرلى ونەردەن ونشا حابارى جوق-اۋ دەگەن كۇدىكتىڭ تۋاتىنى سودان... اتقا مىنبەيتىن گرۋزين جوق، ورىس تا، وزبەك تە سولاي، اتتى قادىرلەيدى. بىراق بۇلاردىڭ بيشىلەرى نەگە بىزدەگىدەي شاڭدى بۋداقتاتىپ، تەپسىنە بەرمەيدى دەيسىڭ عوي باياعى. 

سونداي ساتتە «اپىر-اي، بۇلارىڭ باياعى «ورتەكەنىڭ» العاشقى ورىنداۋ­شىسى شاشۋباي اقىندى، بولماسا 60 جاسىندا «ناسىبايشى»، «قاراجورعا» بيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداعان ىسقاق بىجىباەۆتى، «قاماجاي»، «ايۋ ءبيى»، «ايجان قىز» بيلەرىنە جان بىتىر­گەن شارا جيەنقۇلوۆانى، قازاق بي ونە­رىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى گۇلجان تالپىقوۆانى، ياكي بولماسا قازاقتىڭ كاسىبي تۇڭعىش بالەتمەيستەرى داۋرەن ءابى­روۆتى، ت.ب. كورمەگەن بە، ولاردىڭ بي­لەرىنەن ونەگە-ورنەك الماعان با؟» دەگەن ويدىڭ ويپاڭىنا وڭاي ءتۇسىپ كەتەسىز. كوزى تىرىسىندە داۋرەن ءابىروۆ اعامىزبەن ديدارلاسىپ، وزىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان جايىمىز بار ەدى. سوندا ول كىسى: «ىسقاقتاي تۋما دارىندار حالىق اراسىندا وتە كوپ بولعان دەپ ويلايمىن. اتتەڭ، ءبىز ولاردى كەزىندە دۇرىس باعالاي المادىق. كوپ نارسەنى ولار وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان كەزدەرگە وكىنگەنمەن نە پايدا ەندى؟ مەن قازاق بيلەرىنىڭ ءبىراز قيمىل تۇرلەرىن ۇيرەنىپ، اتتارىن ايتىپ بەرۋىن سۇرادىم. «بۇركىت قانات»، «ايداھار ءيىرىلۋ»، «ىرعاقتى بي ءجۇرىسى» دەگەندەردى سوندا العاش رەت ەستىدىم. سويتسەم، بۇل بيلەردى ول 1936 جىلى ماس­كەۋدىڭ ۇلكەن تەاترىندا وتكەن بۇكىل­وداقتىق حالىق بيلەرى بايقاۋىندا ورىن­داعان ەكەن. ونىڭ بيلەرىنە سول ۋاقىتتا كەڭەستىڭ بەلگىلى حورەوگرافتارى ر.زاحاروۆ، يۋ.سلونيمسكيلەر وتە جوعارى باعا بەرىپتى. سول بايقاۋدان تۇسىرىلگەن كينوتاسپا بۇگىندە مەملەكەتتىك مۇراعات قورىندا ساقتاۋلى»، دەگەن بولاتىن. 

ەندەشە، مۇراعاتتاعى مۇنداي قۇندى جادىگەرلەر تاريحتىڭ تاساسىندا شاڭ باسىپ جاتقانى دۇرىس پا؟ سالا ماماندارىن دايارلاۋدا بۇلاردى نەگە ەندى بۇگىنگى تاجىريبەدە كەڭىنەن پايدالانباسقا دەگەن تۇيمەدەي ءتۇيىن عوي ايتپاعىمىز؟ قىتايدان ءبيشى شۇعىلا ساپارعاليقىزى وتانىمىزعا ورالعاندا قۋانعانىمىز-اي! استانادا ءبيشىنىڭ بي مەكتەبى اشىلدى دەگەندە ودان سايىن مەرەيلەندىك. بىراق، قازىر ونىڭ ونەرى قۇلاعىمىزعا كوپ شالىنا بەرمەيدى، سوعان قاراعاندا ناسيحاتى توقتاڭقىراپ تۇر-اۋ شاماسى. وزبەكالى جانىبەكوۆ ءوز قولىمەن قۇرعان مەملەكەتتىك «التىناي» حالىق بي ءانسامبلى قازىر قاي دەڭگەيدە ەكەن، ءا؟ موڭعوليا حورەوگرافتارى ونداعى تۇراتىن قازاقتاردان 100-گە جۋىق بي قيمىلىن جازىپ الدى دەگەن حاباردى قۇلا­عىمىز شالىپ ەدى. مۇنى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن بىرەۋ-مىرەۋ بار ما ەكەن؟.. ءاي، قايدام!

قاراشاش توقسانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار